Ngày 14 tháng 10 năm 2012

Qua cơn mê (Past the Madness) - Trần Trịnh & Nhật Ngân (1972?)

1.
Một mai qua cơn mê xa cuộc đời bềnh bồng tôi lại về bên em
One day past the madness, far from a life of vicissitudes, I’ll come back to your side
Ngày gió mưa không còn nên đường dài thật dài ta mặc tình rong chơi
A day of no more wind and rain, so the road’s long, really long, we’ll no longer mess around with our love
Cùng nhau ta sẽ đi, sẽ thăm bao nơi xưa, vui một thuở lênh đênh
Together we’ll go, we’ll visit those old familiar places, happy in drifting time
Ta sẽ thăm từng người, sẽ đi thăm từng đường, sẽ vô thăm từng nhà.
We’ll visit each person, and visit each street, walk into each house.

Điệp khúc
Tình người sau cơn mê vẫn xanh dù bao tháng năm đau thương dập vùi
One’s love after the madness is still fresh, though months and years of pain have mistreated us
Trường quen vắng ta mai ta lại về cùng theo lũ em học hành như xưa
Our familiar school has been without us, tomorrow, we’ll go back with the school kids like long ago

2.
Rồi đây qua cơn mê sông cạn lại thành giòng suối về ngọt quê hương
Now here past the madness, the dried out river has become a current, a clear stream flowing back sweetening our homeland
Ngày đó tay em dài vun cuộc tình thật đầy mơ toàn truyện trên mây.
That day your long arms hoard up a love full of dreams, all stories from up in the clouds
Còn tôi như cánh chim sẽ bay đi muôn phương mang về mầm xanh tươi
And I’m like a bird on the wing flying in ten thousand directions bringing back fresh green sprouts
Khi lá hoa thật nhiều trái yêu thương đầy cành hái đem cho mọi người
When leaves and flowers are plentiful beloved fruit filling the branches, I’ll pick it, and bring them to everyone.


Mới đây tôi nhận được tin buồn là nhạc sĩ Trần Trịnh, một người đóng góp rất nhiều cho nền tân nhạc Việt Nam qua đời.  Ông sinh ra ngày 9 tháng 1 năm 1936 ở Thái Lan (ở Bangkok?) và chết 10 tháng 10 ở Irvine, California.  Tên thật của ông là Trần Văn Lương.


nguồn ảnh: blog của Trần Đăng Chí

Tôi rất may là được gặp Trần Trịnh một lần cách đây 9 năm.  Ông vốn có một trình độ nhạc rất cao - theo ông là nhờ điều kiện học nhạc với giáo sư dòng Lasalle của đạo Thiên Chúa là huynh sư / tiến sĩ Rémi Trịnh Văn Phước.  Trần Trịnh lấy họ người giáo sư ấy để thành bút hiệu của mình.  Trần Trịnh là nhạc sĩ sáng tác, và cũng chơi đàn và chỉ huy dàn nhạc vũ trường và phối khí nhạc đĩa.  Hợp tác với nhạc sĩ Nhật Ngân (cũng mới qua đầu năm này) ông soạn nhiều bài ca rất hay thời chiến tranh với tên chung là Trịnh Lâm Ngân.

Tôi có duyên với nhạc của Trần Trịnh và Nhật Ngân từ rất sớm.  Tôi thực sự bắt đầu nghiên cứu về nhạc Việt trước khi tôi nhận rằng tôi sẽ muốn nghiên cứu nó nhờ nghe một tác phẩm của hai ông này.  Câu chuyện này bắt đầu tháng 9 năm 1985 lúc tôi đi ăn cơm với bạn bè ở một nhà hàng Việt trên phố Penn Avenue thành phố Pittsburgh (đêm đó tôi đã ăn món canh chua cay).  Thuở ấy tôi đang học về món sáng tác và lý luân âm nhạc.  Khi đang ăn tôi đã nghe và chú ý đến âm thanh này:



Tôi đã xin người tiếp viên cho tôi xem bìa băng cát xét để chép lại chủ đề.  Vài tuần sau tôi đã đến "chợ" Việt duy nhất ở thành phố Pittsburgh và được mua băng ấy ở đó.  Hồi đó tôi chưa có ý học tiếng Việt vậy không được biết gì về băng này, kể cả không biết chủ đề Nhạc Khiêu Vũ - Nhạc Hòa Tấu là như thế nào.

Thuở ấy tôi cũng đang học món dân tộc nhạc học và cũng đã được giới thiệu nhạc thế giới trên một chương trình làn sóng đài phát thanh nhỏ.  Vậy tôi cũng có ý thức về nhạc truyền thống của nhiều dân tộc.  Nhưng nhạc lai (hybrid music) đã còn rất xa lạ đối với tôi.  Nghe giai điệu của "Qua cơn mê" tôi biết đây không phải là kiểu viết giai điệu của phương Tây, nhưng cách phối khí (của nhạc sĩ Trung Nghĩa) trong băng này rất gây ấn tượng với tôi.  Nếu so sánh thì cách phối khí ở đây khá giống bài Hawaii Five-O của ban nhạc Vanh Tuya.

Phải đợi gần 10 năm sau đến khi mới bắt đầu hiểu biết về ca khúc này.  Mặc dù được phối khí theo nhịp rock ở trên, thực sự "Qua cơn mê" là một bài ca boléro.  Ca sĩ Băng Châu là người giới thiệu bài hát này trên đĩa (chắc là năm 1973).



Chữ "cơn mê" ở đây rất khó dịch sang tiếng Anh.  "Mê" có thể có hai nghĩa ở đây - 1) "mất hẳn khả năng nhận biết và đáp ứng với cái kích thích" và 2) "ham thích tới mức như bị cuốn hút hoàn toàn vào" (theo Từ điển Tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng 2007).  Còn chữ "cơn" thì làm cho ý nghĩa này thành sâu hơn.  Ở đây cơn có nghĩa là "khoảng thời gian xảy ra điều không may, thường là tương đối ngắn" (Từ điển tiếng Việt).

Nhật Ngân cho tôi biết là theo ông thì cơn mê có ý nghĩa "không sản xuất" hay "không tỉnh táo."  Vậy tôi từng nghĩ đến những chữ dịch như mania (một ước mơ quá đáng và khó điều khiển) hay distraction (sự làm xao lãng).  Cuối cùng tôi quyết định dịch cơn mê thành madness.  Tất nhiên madness có nghĩa đơn giản là sự điên cuồng.  Nhưng madness cũng có ý nghĩa extreme folly (dại dột hết mức), enthusiasm (sự nhiệt tình) và ecstasy (tình trạng đê mê).

Tôi nghĩ rằng "cơn mê" là một từ để nói đến cuộc chiến tranh.  Việt Nam trải qua một cơn mê chung.  Gọi là chiến tranh Việt Mỹ hay kháng chiến chống Mỹ thì chưa đủ.  Chữ Vietnam War / chiến tranh Việt Nam đúng hơn vì chiến tranh này xảy ra ở Việt Nam, người Việt Nam bị thiết hại nhiều nhất, và chiến tranh này xảy ra vì người Việt Nam (hay những người có tham vọng lãnh đạo) không kiếm được cách nào để chịu đựng sống chung với nhau một cách khoan dung.  Một xã hội hoàn toàn "tỉnh táo" sẽ tìm cách để chung sống hòa bình. Còn những năm chiến tranh có được coi như một giai đoạn "phát triển" nhiều không?  Là một cơn mê thật.

Trần Trịnh và Nhật Ngân cũng đã soạn ca khúc phản chiến nhất thời chiến tranh ấy ày là "Xuân nay con không về."  Đi chiến trường làm sao con cho mẹ được hạnh phúc?  Với "Qua cơn mê" thì có hai người tình hẹn nhau quay về một đời sống bình thường.  Một đời sống như trước "cơn mê" ấy.  Ca khúc này được viết thuở Hiệp định Paris - cuối 1972 hay đầu 1973.  Trong thời gian này nhiều người miền Nam đang mong đến hoà bình.  Mỹ rút quân, trong hiệp định này hai chế độ đồng ý không đánh nhau cùng thời mà họ đồng ý tìm một cách thống nhất nước bằng những biện pháp hoà bình.  Nhiều người tự hy vọng - có phải cơn mê đã qua?

nguồn: Trần Trịnh & Nhật Ngân, "Qua cơn mê" in lại trong Hát cho tình yêu, tuyển tập 11 ([CA?]: Nhạc hay của bạn, 1980s?).

Trên bản nhạc chữ "qua" được viết màu trắng, nhưng "cơn mê" thì dược màu đen.  Qua cơn mê là mong ước đến một tương lai với "mầm xanh tươi," "lá hoa thật nhiều trái" - một tương lai đẹp ấm no.  Một đời sống bị chấn động - "bềnh bồng," "đau thương dập vùi" - được thành an lành.  Còn nữa mọi người được quên các điều bất bình ấy và trở về tuổi ấu thơ - đi "theo lũ học hành như xưa."  Qua cơn mê qua có nghĩa là mọi người được giải thoát.  Đây là một ca khúc rất xứng đáng cho một đất nước thống nhất và hòa bình.

Dù tôi thấy bối cảnh chiến tranh ở đằng sau bài ca này, "Qua cơn mê" không có hình ảnh nào của chiến tranh.  Không có lính, không có súng, và cũng không có hình ảnh nào của mâu thuẫn người với người.  Mọi người "thành giòng suối về ngọt quê hương."  Chắc vì hai ông Trần Trịnh và Nhật Ngân viết rất hay và đầy ẩn dụ thì năm 2011 bài ca được cấp phép hát ở Việt Nam.


Dưới đây có nghệ sĩ Hương Lan hát "Qua cơn mê" trong một chương trình thiện gây quỹ ủng hộ dân Nhật bị thiết hại trong động đất năm 2011.  Bài ca rất thích hợp với chương trình này.  Cám ơn Trần Trịnh và Nhật Ngân.

4 nhận xét:

cậu ấm thơ ngây nói...

Có lẽ vì giai điệu thiết tha, ca từ mộc mạc nên nhiều tăng đoàn đã sử dụng nó trong các buổi sinh hoạt. Có lần nghe nó trong một ngôi chùa với các ni sư, Phật tử cùng hát, cháu đã khóc. Cảm ơn tác giả bài viết.

Nặc danh nói...

Cảm ơn tác giả, mặc dù không biết tác giả là ai nhưng vô tình tìm được blog này, xem được những bức ảnh về Việt nam, đọc 1 số bài viết rất mộc mạc và đầy sự tìm tòi mang tính chia sẻ. Tôi rất thích.

VN Collective nói...

Một ngủỏi bạn giỏi thiệu blog này. Mình cũng nhủ ngủỏi qua "cỏn mê" sau bao chục năm ngủỏi Việt bất hòa...nay có ngủỏi hiểu biết tỉm tỏi cái hay và đẹp trong văn hóa, nghệ thuật, âm nhạc hay tài liệu di tích về đất Việt. Nỏi đây tôi học hỏi,nhỉn trung khách quan để biết yêu qúy tất cả nhũng gì liên quan đến VN.
Anh đang ỏ đâu ? tôi thỉng thoảng có làm nhũng chủỏng trìng nghệ thuật tại Toronto, Canada. rất muốn mỏ̀̉i anh. liên lạc thevncollective@gmail.com

VN Collective nói...


Nghe bài " Qua cơn mê - After the Nightmare/Past the Madness " với ngụ ý mong ước những gì sẽ làm sau cuộc chiến tranh VN, làm tôi lại nhớ một bài " Tôi sẽ đi thăm" của cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn khá tương tự ý tưởng nhưng biệt lập trong cách diển đạt và giai điệu. Vẩn yêu thích cả 2 bài phản chiến này.