Bài hát mừng Bắc-kỳ Nam-tửu (Song Celebrating Tonkin's Southern Spirits) - Tản Đà (1934)

Ta về, ta tắm ao ta,
Coming home we bathe in our pond
Ao ta tắm mát, rượu nhà uống ngon
Our pond is refreshing, the house wine tastes good
Nghĩ thôi sông cạn đá mòn,
Thinking only that rivers dry, stones wear down
Ai hay "quốc túy" lại còn có nay.
Who knows if the "national spirit" remains here now.
Nam nhân, nam tửu,
Southerners, southern spirits,
Người annam ấy uống rượu annam.
These Annamites drink southern wine.
Thật tha hồ cất chén với tri âm,
Feel free to lift a cup with bosom friends,
Bõ nhớ vụng thương thầm bao những lúc.
It's worth recalling to oneself of so many times.
Chất gạo có say không nhức óc
Rice intoxicating and not disturbing
Hơi men càng nhắp lại mềm môi.
Fermented flavor sipped, a little sloshed
Trải tang thương non nước đầy vơi.
Experiencing vicissitudes of a country's ups and downs
Còn chút đó cuộc đời chưa đáng chán.
There remains something of a tiresome life
Rót đầy chén, uống chơi cho cạn,
Empty the cup, drink it all up for fun,
Họ nhà Tiên, nào những bạn Lưu-linh!
A family of Fairies, friends of Liu Ling!
Yêu nhau một hớp cũng tình.
Loving each other with draught of feeling.

TẢN-ĐÀ NGUYỄN-KHẮC-HIẾU

Công ty vừa nhận được bài hát trên này của nhà thi sĩ Tản Đà gửi mừng vậy xin có lời chân-trọng cám ơn soạn giả và đăng để quốc dân đồng lãm

Công-ty rượu Văn Điển lại cảo.

nguồn: Hà Thành Ngọ Báo (13 tháng 6 1934), 2.

Tản Đà quảng cáo lục bát cũng hay.

Khuyên học (Advise To Study) - Tản Đà (1935)

"Chữ Nho bây giờ suy,
Học nữa mà làm chi!
Chữ Tây đúng thời thế,
Nhưng nhiều quá thì ế!"

Ấy từ năm đã lâu
Tố có làm mấy câu,
Mà bây gìơ xem ra
Thật quả không sai ngoa.
Cũ, nay đã gần hết,
Mới, cũng lắm kẻ chết.
Kinh tế càng khó khăn,
Mới, cũ, cùng nhó nhăn.
Kẻ soay nghề báo chí,
Văn chương ngày nhảm nhí.
Kẻ theo đường công danh,
Danh lợi trèo bấp bênh.
Đường đời đã khó đi,
Gáng nặng thêm thê nhi.
Gia đình vác chưa nổi,
Nói gì đến xã hội?
Thân thế tính chưa xong,
Nói gì đến non sông?
Ngày qua tháng lại qua,
Mỗi năm người mỗi già.
Lông cùn, sắt cũng rỉ,
Tang bồng, ôi chí khí!
Gió thu sầu năm canh,
Hiu hắt ngọn đèn xanh.
Nhớ ai người xa xuôi,
Nhắn nhau một đôi lời:
Cuộc đời phải lăn lóc,
Cười nhạt còn hơn khóc.
Chúng ta đời bố chẳng ra chi,
Có con cứ phải cho đi học!

Advice to Study 

"Now Chinese characters are in decline,
What's the use of continuing to study them!
Western characters are right for the times,
But if you know too much you're unmarketable!"

Since those years it's been awhile,
I wrote a few sentences,
That looking over today
Truly aren't wrong in the least.
The old is now nearly gone,
As for the new, it's killed not a few.
As the economy gets worse,
The new and old get mixed and twisted together.
Those who manage to work for newspapers
Find a rocky climb to fame and wealth.
Life's road is hard enough to travel,
And the burden's heavier if you add a wife and children.
Even if your shoulders can support a family,
What's to be done about society?
Though the lengths of our lives have yet to be fully reckoned,
What's to be done for the motherland?
The days, then the months go past,
Every year the body is that much older.
Hides wear down, iron also rusts,
Of duties to society, oh, how to keep the will strong!
The sad autumn wind throughout the long night
Blows lightly on the dim lamp.
Who do I miss, oh far-off one,
Let's recall together a few words:
In life you have to indulge a bit,
Even a grudging smile beats tears.
The lives of we fathers haven't amounted to anything,
But if you have children, you must let them study!


nguồn: Phong Hóa 165 (6 décembre 1935), tr. 4.

Thơ rượu (Wine Poem) - Tản Đà / "Còn say" (Still Drunk) - Tú Mỡ (1935?)

Đời người như giấc chiêm bao,
Nghìn xưa đã mấy ai nào trăm năm.
Một đoàn lao lực, lao tâm,
Quí chi chữ "thọ"? mà lăm sống nhiều!
Có tiền chưa dễ mà tiêu;
Ham danh lắm kẻ như diều đứt dây.
Thương ai cho bận lòng đây,
Cho vơi hũ rượu cho đầy túi thơ!
Cảnh đời gió gió, mưa mưa,
Buồn trông ta phải say sưa đỡ buồn!
Rượu say, thơ lại khơi nguồn,
Nên thơ, rượu cũng thêm ngon giọng tình.
Rượu thơ, mình lại với mình,
Khi say quên cả cái hình phù du.
Trăm năm thơ túi, rượu vò.
Nghìn năm thi sĩ, tửu đồ là ai?

Life is like a dream
In days past, few have made it to one hundred.
A cycle of exertion, grief,
Why value "longevity"? so eager to live long!
If you have money, it's easily spent;
Those fond of fame, lots have lost their bearings
Love someone, you let yourself be ensnared,
Let a half emptied wine jar fill a pouch of poems!
Life's spectacle, the wind and rain,
Sadly watching we must get drunk to relieve the sadness!
Drunk on wine, poetry's given a font,
So inspired, wine tastes better than loving tones.
Wine, poetry, I with myself,
While drunk I forget about the transient.
A hundred year pouch of poems, a jarful of wine.
A thousand years a poet, who's the tippler?

Tiểu thuyết thứ bảy #47


Còn say (Still Drunk) - Tú Mỡ (1935)

Nhắn bác Tản Đà
Counseling uncle Tản Đà

Đã lâu, bác mới ra đời,
It's been awhile since you entered this life
Tưởng rằng gột óc theo thời duy tân.
Presuming that your mind was created for modern times.
Nào ngờ bác vẫn say lăn,
Who would have suspected that you are still falling down drunk
Lè nhè vẫn giọng thơ văn trái mùa.
Slurred words of verse out of season
Vẫn còn mộng mị, mơ hồ,
Still dreamy, vague
Người đời vui sống, bác ngờ chiêm bao.
People have always lived happily, you prefer to dream.
Người đời hoạt động sôn sao,
People have always been active in an uproar
Bác vờ triết ly thanh cao: bác lười!
You dissimulate a refined philosophy: you're lazy!
Ngồi dưng nổi bệnh chán đời.
Sitting idly ill, tired of living
Bác buồn trời gió, rồi trời lại mưa!
You fancy that it will rain - then rain it will!
Giải buồn chén tít say sưa,
Relieve your sadness with a intoxicating cup,
Chai con chái bố vẫn chưa hết buồn!
Small bottles, big jugs still don't relieve sadness!
Rượu vào, rông rổng thơ tuôn,
The wine goes in, abundant poetry floods forth,
Miệng ngâm sặc sụa hơi cồn, mùi men.
The reciting mouth reeks of alcohol, of ferment
Bác rằng: khách tục bon chen,
You say: guests are rude and competitive,
Lao tâm, lao lực, thấp hèn bác thương.
Worry, exertion, they're base, you pity them.
Đời rằng: bác dở, bác ương,
Life says: you're a bungler, you're obstinate
Giả danh ẩn dật là phường bỏ đi.
Calling yourself a recluse is just giving up.
Bác rằng: chữ thọ quí chi.
You tell us: longevity is of no value.
Lợi, danh, hão cả! Ham gì sống dai?
Profit, fame, it's all vanity!  Why desire endless life?
Đời rằng: thuận với lẽ trời,
Life says: go with heaven's reasoning,
Sống mà gánh vác việc đời mới hay.
Live and take up life's load, now that's good.
Còn như sống để mà ... say,
But if you live to be ... drunk,
Hỏi ai vất vưởng bấy nay làm gì?
Ask someone so careless now what to do?
Rung đùi, rượu nốc tì tì,
They just shift their legs, gulp down wine without end,
Người ta tỉnh, bác lì bì vẫn mê!
Others are wide awake, you're still stuporously drunk!

Phong Hóa 147 (3 mai 1935), tr. 11


Đắm mê hay tranh đấu?  Tú Mỡ là thành viên của Tự Lực Văn Đoàn rồi sau đó theo Việt Minh và chủ nghĩa cộng sản.  Trước đây tôi đã so sánh thái độ văn chương của Tự Lực Văn Đoàn và cộng sản.  Hai phe rất giống nhau về nhiều mặt, nhất là cái thái độ phấn đấu để tiến bộ.

Khi còn trẻ Tản Đà cũng đã phấn đấu, cũng muốn tiến bộ.  Ông có nhiều kinh nghiệm đời, đã bị thất bại và mất mát khá nhiều.  Như vậy ông muốn trốn đời, muốn làm ẩn sĩ trong thơ và bầu rượu (Cho vơi hũ rượu cho đầy túi thơ!)".

Tú Mỡ muốn Tản Đà nghe lời khuyên của "đời."  Theo tôi thiển nghĩ, có cái gì nào đó rất lãng mạn và dũng cảm thuộc về một người mà không "thuận với lẽ trời."  Thực ra nhìn lâu dài về đời và thời gian thì tất cả đều như chiêm bao như Tản Đà viết - tại sao phải "lao," phải "tiêu," phải "bận" nhiều quá trong cuộc đời tạm bợ này?  Còn ông thi sĩ biết xếp chữ một cách rất đẹp và tài hoa cũng đáng quí.

Tản Đà quảng cáo (1936)

Từ khi tôi về thôn quê, vẫn viết bài thuê gửi đi các báo quán.  Kể từ xuân mới này trở đi, xin nhận làm thuê các thứ văn vui, buồn trường dụng trong xã hội.  Từ lối thơ bát cú, cho đến trường thiên, song thất, lục bát, biền, ngẫu, miếu, nói..., hết thảy các điệu văn vần của ta: ngài nào có lòng yêu mà cần dùng lối nào, xin đều có thể cung ứng. -- Bút phí tùy theo công việc, tiếp thư hỏi, xin sẽ có trả lời, mong được gửi theo sẵn tem, để tiện sự phúc đáp.

Chư tôn quang cố, đề thư xin gửi về nơi tệ lý, là làng Khê thượng, huyện Bất bạt, Sơn tây.

Nay kính cáo
Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu


Since going back to the country, I still write works for hire to send to newspapers.  From this spring and afterwards, I ask to work for hire every kind of literature, sad or happy, frequently used in society.  From seven line poems to odes, double sevens, six eight, parallel horses, temple, spoken..., every kind of verse we have: any of you honorables who hold me in regard and need any kind, any can be furnished. -- Expense will depend on the work, receiving inquiries, ask and get an answer, please send with stamps affixed for ease of reply.

Honored by your interest, send your letters to your country friend, at Khê Thượng village, Bất Bạt district, Sơn Tây.

Announced respectfully
Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu

nguồn: Phong Hóa 181 (3 tháng 4 1936), 2.


Có văn sĩ Việt Nam nào trước Tản Đà quảng cáo trên giấy tờ báo?  Thực sự cái việc kiếm sống bằng vần thơ thuở nào rất là khó.  Tản Đà là một nhà văn nhiều tài và viết rất linh hoạt.

Trong những năm đầu của Tự Lực Văn Đoàn, tạp chí Phong Hóa đã in nhiều mục và tranh vẽ chê và trêu trọc Tản Đà.  Cuối đời Tản Đà được đăng các bản dịch bài thơ cổ Trung Hoa trên trang báo Ngày Nay.  Chắc là một luồng tiền lương rất cần thiết cho đời gia đình ông.


Lăng Tản Đà ở Khê Thượng, Bất Bạt, Sơn Tây - hiện là xã Sơn Đà, huyện Ba Vì, Hà Tây - nguồn: Wikimapia

Ông Nguyễn Khắc Hiếu với việc đời - 1932-3

Ông Ngyễn-Khắc-Hiếu với việc đời

Này lúc luân thư .. ông ... đảo ngược ru ... u ...

(với các quyển Con uống [hay Còn uống?] và Khối tình bé tì)

tranh của Tứ Ly (Thạch Lam)

nguồn: Phong Hóa 14 (22 septembre 1932), 4.

Bộ tứ bình mới

Chủ chén nó say quên bẵng chó

Lòng không gia dối chó ngồi ngây

May thay! Một bãi thừa ơn chú!

Chú cũng say mà chó cũng say!

Vive La Fontaine

(tranh này không đề tên, nhưng thi sĩ ở đây rất giống các hình ảnh của Tản Đà khác)

nguồn: Phong Hóa 27 (16 février 1932), tr. 1.

Nam-Việt kỳ-quan số 3

Trên chợ trời
Bác bén hã: NGUYỄN-KHẮC-HIẾU

với các bầu rượu: Tản Đà văn tập, Khối tình con, Khối tình lùn, Giấc mộng con, Giấc mộng lớn, Đàn bà tầu - kêu: Con uống!

Tranh: Đông Sơn (Nhất Linh)

nguồn: Phong Hóa 37 (10 mars 1933), tr. 1

Lẩn quẩn

Còn gì khổ bằng: nguồn văn tắc, cơn nghiền lên mà lúc sờ đến bầu thì đã có người nghịch tính gấu đâu mất!
(Các bạn tìm xem bầu rượu ở chỗ nào và người nghịch tính ấy là ai?)

(Lịch năm 1903 / Mộng lớn / Mộng con / Khối tìn)

nguồn: Phong hóa số 51 (16 juin 1933), tr. 14.

Thế ra không phải tại rượu

--Ồ! có lẽ hôm nay mình nhắm với thịt quay cho nên mới cạn được ngần này rượu mà trông đồ vật gì cũng quay cả!

Tranh: Lemur (Nguyễn Cát Tường)

nguồn: Phong hóa số 72 (10 novembre 1933), tr. 5.


Những năm đầu tiên xuất bản tạp chí Phong Hóa, nhóm Tự Lực Văn Đoàn có thái độ ác đối với Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu.  Thực ra nhóm ấy rất thích làm bút chiến và đả kích mỗi báo, mỗi nhóm, mỗi người không phải của mình.  Còn Tản Đà thì dễ biếm họa.  Ông thuộc phe cũ - ăn mặc cũ, viết văn chương cũ, có cách ăn ở cũ.  Ông cũng đã làm báo.  Song, như các tranh ở trên minh họa, đặc điểm của Tản Đà là thói uống rượu.  Thế hệ trẻ muốn cải cách xã hội như nhóm này và các nhóm cộng sản không chịu nổi thói xấu này.

Vài năm nữa ban biên tạp của Tự Lực Văn Đoàn sẽ thay đổi thái độ này.  Họ đăng vài bài thơ và nhiều bản dịch từ các bài thơ kinh điển của Trung Quốc của Tản Đà.

Các nhà văn sĩ ta cảm thụ (Authors' Sensibilities) - Đông Sơn (1932)

nguồn: Phong Hóa 21 (11 tháng 11 1932), 1.

Tưởng tượng ... và sự thực

Trong trí tưởng tượng thì mùa thu, lá vàng bay, chim bay, con suối róc rách, trăng non.  Trong sự thực thì trời nắng, đường phố ồn ào, ổ nhiệm môi trường.

Một mặt là tranh này chê ông Nguyễn Khắc Hiếu / Tản Đà - nhìn quạt được người bên phải cầm.  Ý của tranh là thế hệ thi sĩ như Tản Đà chỉ sống trong một quá khứ như trong chiêm bao.

Tuy nhiên, trách những người như Tản Đà theo tôi nghĩ thì không công bằng.  Suốt cái thời Tự Lực Văn Đoàn / tiền chiến đến hiện nay các nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ Việt Nam chủ yếu còn viết lời lãng mạn về mùa thu, lá bay, nước trôi, v.v.    Viết về "sự thực" là một ngoại lệ.

Nhớ ông Lư Thoa (Remembering Mr. Rousseau) - Tản Đà (1922)

Ngồi buồn ta nhớ ông Lư Thoa
Sad I sit and recall Mr. Rousseau
Dân ước nhân quyền ông xướng ra.
There is agreement on the human rights he preached.
Ông sinh thế kỷ thứ 17,
He was born in the 17th century
Hai trăm năm nay, đời đã qua.
Over the past two hundred years, his life has past.
Tiếng ông còn ở trên thế giới,
His renown still remains in the world
Tượng ông còn đứng bên Lăng-sa
His statue still stands in France
Sau lúc ông chết, tỏ danh giá,
After he died they told of his fame
Ông còn đương sống, không vinh hoa.
Yet when he lived he received no honors
Vinh hoa danh giá, ông không tưởng,
To honors and fame he never aspired
Thương đời bao quản đời coi ta.
Pitying life, never minding life he regards us.
Tượng đồng còn đó, ông còn đó,
The bronze statue is still there, he's still there,
Nghìn thu gió táp cùng mưa sa.
A thousand autumns, squalls and driving rain
Mưa sa gió táp ông không quản,
Driving rain and squalls he minds not,
Ông đứng lo đời còn lâu xa.
He stands looking after lives far in the distance.
Nhớ ông bao nhiêu kính lại mến,
I recall him with so much respect and affection
Học trò xin có bài thơ ca.
Your pupil requests that you have a poem.

Đăng ở báo Hữu Thanh năm 1921. Thi sỉ thì nhầm hai chi tiết - Rousseau sinh thế kỷ 18 và tượng nổi tiếng của Rousseau ở Thụy Sĩ. Rousseau là công dân Thụy Sĩ viết bằng tiếng Pháp. Và tư tưởng Rousseau đã gây ảnh hưởng lớn cho những người làm cách mạng Pháp và cách mạng Việt Nam. Rousseau làm góc cho nhiều ý kiện của Marx nữa. Rousseau chủ trương về một kiểu tự do con người tuyệt đối và thật sự muốn pha những bức tường của xã hội cũ. Hegel trách Rousseau vì những sự cực đoàn xây ra thời cách mạng Pháp.

Tự do tuyệt đối cũng là một gạch để xây nhân quyền và tự do ngôn luận. Nhưng sự tự do tuyệt đối khó giải hòa với sự đoàn kết. Tôi nghĩ rằng Tản Đà viết về sự vinh danh hơn về Rousseau. Ông ca ngợi một người đã có những ý kiện vượt thời gian. Tản Đà viết đúng - ông còn đó (tư tưởng của Rousseau) và tượng còn đó.

Vịnh sen Hồ Hoàn Kiếm (Song of the Lotus at the Lake of the Restored Sword) - Tản Đà (1922)

Hồ Gươm sen mới ra hoa
Sword Lake, lotus comes into bloom
Cả hương cả sắc ai là không chơi
Combining fragrance and color, who doesn't enjoy it
Sen tàn lá rách tả tơi
Yet it wanes, leaves in tatters
Quanh hồ lai vãng, ai người tiếc thương
Around this lake oft visited, does anyone feel pity?
Nước hồ sen đứng soi gương
At the lake's waters, the lotus regards itself erect
Còn đâu là sắc là hương với đời
Where have the color and fragrance of this life gone?
Tủi thân sen lại giận trời
Sorry for itself, the lotus curses heaven
Cho chi hương sắc cho người trọng khinh
Why give fragrance and color for people to praise or scorn?

Nguồn: Tản Đà toàn tập, tập 1. (Nhà xuất bản Văn học, 2002), trang 230.