-- Thời buổi này bà chị cứ bầy vẽ làm gì cho tốn kém...
-- Vâng, bà chị cũng thông cảm cho, đây là em "khai thác vốn cũ" đấy chứ!
-- Nowadays sister why do you keep showing of at great expense...
-- Sure, please understand, sister, I'm here "making use of old capital!"
nguồn: Thời mới 10 tháng 11 1957.
"Khai thác vốn cũ" is a formula used in Vietnamese communist writing. It means utilizing the best aspects of traditional folk culture. Looked at today, almost 70 years after this cartoon was published, that's exactly what we're seeing. At the government's instigation "hát chầu văn" (a sung form of mediumship illustrated above) has been designated an "intangible cultural heritage."
In 1957 the government viewed this ritual practice as a wasteful, backward superstition. This was at a time when they were trying to focus the nation's resources on their mission of "building socialism." When money was scarce, this was considered to be a wasteful extravagance. Barley Norton in Songs for the Spirits: Music and Mediums in Modern Vietnam has written about how this practice was suppressed.
Depuis quelques jours, le tam-tam, ne cesse pas, dans un village voisin. Le tam-tam, souligne les pantalonades ou les passages saillants de spièc es jounés par des acteurs ambulants.
Il y a, en effet, théâtre offert par quelques uns des cais qui ont gagné pas mal d'argent en fournissant le gravier nécessaire pour le ballastage de la ligne Viétri-Yen-Bay. Certains disent avoir ramassé ainsi 5 ou 6,000 piastres, ce qui est une petite fortune, et je comprends leur joei un peu bruyante et leur désir d'épater leurs compatriotes.
Mais n'est-il pas pénible de constater que presque partout des cais indigènes s'enrichissent alors que nombre d'Européens végétent, quand ils ne se ruinent pas.
Il est vari que l'Administration, toujours bienveillante vis-à-vis des Asiatiques, se montre inflexible lorsqu'il s'agit d'Européens.
Et puis, certains moyens employés par les Annamite répugnent aux Francais, et c'est peut-être là la cause de leur insuccès.
Quoi qu'il en soit, l'argent dépensé ici par la France ne va pas aux Francais; il s'en va aux Chinois et aux Annamites. Vive la liberté.
For the past few days, the drum beat has been incessant in a neighboring village. The drum beat underscores the slapstick and prominent passages of plays performed by traveling actors.
Indeed, there is a spectacle being put on by some of the cashiers who have earned a considerable amount of money by supplying the gravel needed for ballasting the Vietri-Yen-Bay railway line. Some claim to have amassed 5,000 or 6,000 piastres this way, which is a small fortune, and I understand their somewhat boisterous joy and their desire to impress their compatriots.
But isn't it distressing to see that almost everywhere native cashiers are getting rich while many Europeans are barely scraping by, if not going bankrupt?
It is true that the Administration, always benevolent towards Asians, is inflexible when it comes to Europeans.
Furthermore, some of the methods employed by the Annamites are repugnant to the French, and this may be the cause of their failure.
In any case, the money spent here by France does not go to the French; it goes to the Chinese and the Annamites. Long live liberty.
Trong những ngày gần đây, tiếng trống ở một ngôi làng kế cận vẫn không ngừng. Tiếng trống nhấn mạnh những màn hài kịch hoặc những đoạn nổi bật trong các vở kịch do các đoàn chèo lưu động biểu diễn.
Quả thực, có một màn trình diễn được dàn dựng bởi một số người thu ngân, những người đã kiếm được khá nhiều tiền nhờ cung cấp sỏi đá để làm đá dằn cho tuyến đường sắt Việt Trì - Vịnh Yên. Một số người tuyên bố đã thu được 5.000 hoặc 6.000 đồng theo cách này, một khoản tiền không nhỏ, và tôi hiểu được niềm vui có phần ồn ào và mong muốn làm sĩ diện đồng bào của họ.
Nhưng chẳng phải thật đau lòng khi thấy rằng hầu như ở khắp mọi nơi, những người thu ngân bản xứ được làm giàu trong khi nhiều người châu Âu chỉ đủ sống đơn điệu, thậm chí có thể bị phá sản?
Đúng là chính quyền, luôn luôn nhân từ với người châu Á, lại cứng rắn khi đối xử với người châu Âu.
Hơn nữa, một số phương pháp mà người An Nam sử dụng lại rất gớm guối đối với người Pháp, và đây có thể là nguyên nhân họ bị thất bại.
Dù sao đi nữa, số tiền Pháp chi tiêu ở đây không vào túi người Pháp; mà vào tú người Trung Quốc và người An Nam. Tự do muôn năm!
nguồn: On nous écrit, "Bac-Hat," Courrier d'Haiphong 10 mai 1904
The thrust of the article is a complaint that the government paid local Vietnamese for labor and resources instead of French who were said to be experiencing economic hardship - (cais indigènes s'enrichissent alors que nombre d'Européens végétent, quand ils ne se ruinent pas). French money should be paid to the French!
The Chinese and Vietnamese who were paid for the ballast evidently employed laborers who worked under dangerous or difficult conditions that the French would never allow French workers to experience.
The author adds emphasis to this terrible state of affairs by lamenting the din that came from an itinerant theater troupe that was hired to celebrate this windfall. I translated performance as chèo because it was described as comedic (pantalonades) but it could have easily been tuồng.
Je recrutais les ouvriers, prenais les acteurs de théâtre, engageais les chanteuses... Croyez-vous, reprit mon interlocuteur avec un bon sourire, qu'on vienne à l'Exposition pour admirer la belle voix de vos acteurs ou les beaux yeux de vos cantatrices? Chez nous on aime ce qui est étranger, ce qui est exotique. Vos acteurs et chanteuses ont fait l'Exposition de Lyon. Ils nous sont connus. Nous allons, cette fois, régaler nos visiteurs de la musique annamite qu'on n'a jamais entendue jusqu'ici en France. Et vous verrez que vos musiciens, dont vous avez tort de sous-estimer le talent, feront là-bas figure de virtuoses et seront applaudis a l'égal des plus grands artistes du monde...
Mais revenons à l'Exposition de Bordeaux. Au cours de sa visite au village, Mme Sarah Bernhard s'intéressa vivement, comme beaucoup d'autres visiteurs, à nos exposants avec leurs objets incrustés de nacre, leurs broderies at aussi... leur musique...
A l'issue de sa visite, elle remit à M. Gravier 500 francs pour "être distribués aux Annamites"! Cinq cents francs étaient, pour nos pauvres ouvriers une fortune et ceux-ci parlèrent longtemps après, entre eux, du geste généreux de leur grâcieuse visiteuse.
Ng. Ch., "Choses vues," L'Effort 17 septembre 1937
I recruited laborers, hired actors, and engaged singers... Can you believe, my interlocutor continued with a warm smile, that people will come to the Exposition to admire the beautiful voices of your actors or the lovely eyes of your opera singers? In our land we love the foreign, the exotic. Your actors and singers performed at the Lyon Exposition. We know them. This time we will delight our visitors with Annamite music that hasn't been heard before in France. And you'll see that your musicians, whose talent you wrongly underestimate, will be considered virtuosos there and will be applauded alongside the world's greatest artists...
But let's return to the Bordeaux Exposition. During her visit to the village, Madame Sarah Bernhardt took a lively interest, like many other visitors, in our exhibitors with their mother-of-pearl inlaid objects, their embroidery, and also... their music...
At the end of her visit, she gave Mr. Gravier 500 francs "to be distributed among the Annamites"! Five hundred francs was a fortune for our poor workers, and they spoke among themselves for a long time afterward of the generous gesture of their gracious visitor.
Tôi đã tuyển công nhân, thuê diễn viên, mời ca sĩ… Người đối thoại của tôi tiếp tục với một nụ cười ấm áp: “Ông thực sự nghĩ rằng mọi người sẽ đến Triển lãm để chiêm ngưỡng giọng hát tuyệt vời của các diễn viên của ông hay đôi mắt đẹp của các ca sĩ opera của ông sao? Chúng tôi yêu thích những gì ngoại lai, những gì kỳ lạ. Các diễn viên và ca sĩ của ông đã từng biểu diễn tại Triển lãm Lyon. Chúng tôi biết họ. Lần này, chúng tôi sẽ chiêu đãi khách tham quan bằng âm nhạc An Nam, thứ âm nhạc chưa từng được nghe thấy ở Pháp trước đây.
Và ông sẽ thấy rằng các nhạc sĩ của ông, những người mà ông đã sai khi đánh giá thấp tài năng của họ, sẽ được coi là những nghệ sĩ bậc thầy ở đó và sẽ được tán thưởng cùng với những nghệ sĩ vĩ đại nhất trên thế giới…”
Nhưng hãy quay lại với Triển lãm Bordeaux. Trong chuyến thăm làng, bà Sarah Bernhardt, như nhiều khách khác, rất quan tâm đến các nhà triển lãm chúng tôi, chiêm ngưỡng những vật phẩm khảm xà cừ, những sản phẩm thêu, và cả… âm nhạc của họ…
Cuối chuyến thăm, bà đã tặng ông Gravier 500 franc “để phân phát cho người dân An Nam”! Năm trăm franc là một khoản tiền lớn đối với những người công nhân nghèo của chúng tôi, và sau đó, họ còn bàn tán rất lâu về cử chỉ hào phóng của vị khách tốt bụng.
This passage refers to colonial expositions held in Lyon (1894) and Bordeaux (1895). Sarah Bernhardt (1844-1923) was a legendary actress, of the most famous of all time.
Một ban gương mẫu như vậy không chắc đã huy động, nhưng cái gì khó khăn mới gọi là đặt giá. Chúng tôi cần đến những tay đờn thật xưa hiện giờ còn sống; đã biết qua nếp chơi tài tử cũ, ngón đờn không phải bị nhiễm độc bởi sự cải biến hàm hồ của cổ nhạc đương thời.
Chính những người đó mới làm sống lại mẫu mực của cổ nhạc. Và đó mới gọi là hòa tấu hay hòa ca cổ nhạc, chớ không phải... đánh giặc nhạc theo kiểu Năm Cơ - Văn Vỹ.
Such an exemplary group we'll probably be unable to mobilize, but the difficulty lies in the price. We need thosemusicians who have been playing for a long time who are still with us; those familiar with the manner of playing olden talented amateurs music, who finger haven't been poisoned by the careless modifications of traditional music today.
It is these people who make the ideals of traditional music live again. And that is what could really be called traditional ensembles and singing, not like the... attacking-the-enemy music in the manner of Năm Cơ and Văn Vỹ.
nguồn: Trùng Dương, "Với chủ trương phục hưng nền Quốc nhạc Tivi có nên nhận thêm vài ban tài tử lớn," [With Object of Reviving National Music on TV, should we accept a few big talented amateur groups] Đuốc nhà nam 13 tháng 4 1969.
Nhạc tài tử is the musical system underlying cải lương theater. It is also a refined art form on its own. This opinion piece interests me because he describes a couple of musicians that I love in a derisive way. However, the derision is accurate. Listen here:
These two along with Bảy Bá are the backing track of hundreds of cải lương and vọng cổ recordings. I think playing on recordings accustomed them to time limits and made their playing more rapid fire and virtuosic. At times it has the energy of Flatt and Scruggs - Foggy Mountain Breakdown.
The "đánh giặc" metaphor is really funny. It's a battlecry to attack the enemy, but within this music there's, of course, no enemy. The abundant ability of these musicians results in an aggressive form of musicianship. I think the writer is right in wanting to promote musicians from an earlier time who would likely play in more relaxed manner. I have no idea what the Saigon Television channel decided to do.
Ai ăn chè bột khoai, buồn tàu đậu xanh nước dừa, đường cát hông?
Who'll eat some taro flower custard, mung beans in coconut milk, ground sugar?
Út Trà Ôn:
Nghe tiếng rao trong đêm dài u buồn
Hearing the hawker's cry on a long sad night
Đêm từng đêm thầm vang bên phố nhỏ
Each night echoing down on the narrow lane
Nghe tiếng rao như một lời kêu than
Hearing that cry like a lamentation
Cho số kiếp phụ phàng
For an unfortunate fate
Út Bạch Lan:
Em đi bán chè thưng
I sell sugary custard
Nặng lo chữ hiếu cho tròn
Bear the weight of filial piety to the end
Và em lo thân sống
And I have to worry about about staying alive
Cho tròn nợ áo cơm
To pay off the debt of food and clothing
Câu 1:
First part:
Út Trà Ôn:
Lối : Hễ mỗi lần nghe tiếng rao vang từ đầu phố là lòng tôi như nhớ thương em gái lạ đã đi ... rồi
Each time I hear that cry at the top of the lane, my heart seems to remember her, a stranger who has ... gone
Cũng gánh gánh chè khuya qua lại đường này
She also carried a load of custard to sell along this road
Em gái ấy ở trong cuối phố
She lived at the end of the lane
Với một mẹ già tuổi độ sáu mươi
With her old mother, aged around sixty
Tóc chưa xuống khỏi bờ vai
Her hair hadn't yet reached her shoulders
Mà em đã gánh nặng rồi thương đau
But she bore that heavy load, pained
Vì nuôi mẹ khổ nghèo nên em phải chịu nhọc nhằn
lo cho tròn câu hiếu thảo
To take care of her poor, miserable mother she had to wear herself out to show piety to the end
Câu 2:
Part 2:
Tuổi mới mười lăm vo cơm chưa sạch cám
Turning 15 she washed rice still mixed with bran
Mà em đã biết nấu chè thưng và gánh bán cho khách qua đường
Yet she knew about to cook sweet porridge and carried it out to sell to customers on the street
Nhưng tội nghiệp thay, chữ a bê em chưa biết một vần
But it was real shame, of her ABC's she didn't know a word
Nhưng em siêng lắm chiều nào em cũng học với bà mẹ già
But she worked hard, every evening studying with her old mother
Chỉ đọc được vần xuôi
Only reading a few syllables
Thấy thương em cố sức sống trong cảnh đói nghèo thất học
Seeing that she struggled in this situation of ignorance and want
Cho nên tôi mới bảo em mỗi ngày một buổi
I told her every day for a session
Đến nhà để tôi dạy dùm sau bữa cơm trưa
Come over to my house and I'd help her after lunch
[Thơ]
[Poem]
Em đến học được chừng mười bữa
She came around to learn for around ten sessions
Bỗng nhiên em liên tiếp vắng ba hôm
Suddenly she was absent for three days in a row
Tôi đón hỏi em vào lúc nữa đêm
I greeted her in the middle of the night
Khi em gánh gánh chè khuya về xóm vắng
When she carried custard back home at midnight through the deserted neighborhood
Câu 4:
Part 4:
Lối: Nghe tôi hỏi em cúi đầu im lặng rồi ngẩng
nhìn tôi qua ngấn lệ tuông ... trào
Hearing my question she lowered her head then looked up at me through a streams f overflowing tears
Em trả lời với tôi trong tiếng nói ngẹn ngào
She answered me with a voice choked with emotion
Em nói em nghèo lắm không tiền mua giấy mực
She said I'm very poor with no money for paper or ink
Thì làm gì trả công thầy dạy dỗ cho em
How can I pay you back for teaching me
[Thơ Vân Tiên]
[Vân Tiên poem]
Thầy ơi má đã dặn khuyên
Teacher, my mother advised me
Dốt đành chịu dốt đừng phiền người ta
Ignorance, you should suffer it instead of troubling somebody else
Một con một mẹ đã già
You and your mother who is old
Đói nghèo chịu được ơn kia khó đền
Hunger and want we can stand, don't take favors that would be hard to repay
Câu 5:
Part 5:
Không, chú dạy dỗ là mong em biết chữ
No, I've instructed you in the hope you would become literate
Chớ đâu phải được trả công bằng quà vật bạc tiền
Not so that you would have to pay me back with gifts or money
Vì thương em nghèo có hiếu lại hiền
Because I sympathized with you, a poor girl who's both dutiful and kind
Tôi nói chưa hết thì em đã khóc to hơn nữa
I hadn't finished speaking when she cried even louder
Và vội vàng quảy gánh chạy đi
And hurriedly she turn around and left with her load
Đường vắng giữa khuya chỉ còn một mình tôi đưa mắt nhìn theo em khuất dần trong bóng tối
On the empty road at midnight, I was all alone following her with my eyes as she disappeared into the shadows
Với nỗi xót thương cho một kiếp sống não nùng
With a feeling of pain and pity for such a sorrowful fate
Câu 6:
Part 6:
Rồi kể từ đêm ấy tôi không còn trông thấy bóng em đâu
So from that evening I never saw her shadow again
Chừng hỏi thăm mới hay em bị đuổi nhà và đã ra
đi ở mướn
Asking around I learned that she had been evicted and had to go out and work for hire
Để lấy tiền nuôi bịnh mẹ tại nhà thương
To get money to take care of her sick mother in the hospital
Nghe chuyện ấy lòng tôi nao nao buồn tủi
Hearing this my heart felt troubled and dejected
Thương cho cuộc đời những trẻ bơ vơ
Pitying the lives of helpful youth
Rồi đêm đêm đi về trên xóm cũ
So each night coming home to the old neighborhood
Tôi bồi hồi nhớ lại tiếng em rao
I feel restless remembering her street hawking
Như còn vương vấn nơi phố lạnh canh buồn
Like it still haunts this lane, rattling on in sadness
"Em đi bán chè thưng
"I sell sugary custard Nặng lo chữ hiếu cho tròn"
Bearing the weight of filial piety to the end"
Giờ em đi mất đâu còn
Now, who knows where you've gone
Nhưng tôi nhớ mãi tâm hồn thơ ngây
But I always remember that innocent soul
In my opinion, vọng cổ is the greatest musical achievement of the Vietnamese people in the 20th century. It is attributed to Cao Văn Lầu (Sáu Lầu) but I think it is fair to say that it has been shaped by many hands. It is a song or theatrical aria used in cải lương built around a structure that has been realized ten of thousands or even hundreds of thousands of ways. It similar to the blues in there being an audible, accepted structure as well as myriad ways of creating within that structure.
Vọng cổ balances strictness and elasticity. Framing the lyrics presented above there is a formal structure. Elements can be added and sometimes subtracted from that structure. It can open with a recited poem, a song, or even in this case the sound of an itinerant vendor hawking her wares. Câu 3 / the Third Part is replaced by a poem. When vọng cổ is performed as an instrumental, the instruments just play Cầu 3. I haven't notated this, but the ends of some phrases have to come to a unison on a series of pitches. A moment of intensification comes during the "lối" (path) where the unaccompanied voice intones, usually at a higher more dramatic pitch level, some part of the thematic meaning within the song.
Út Trà Ôn is the master of this genre. He could recite the traffic code and make it sound beautiful. Here he is briefly joined by another star of the cải lương stage - Út Bạch Lan. Út is an endearment - it refers to the last born child in the family, the runt. Trà Ôn is a Mekong delta city.
The song is like a one act play or monologue. The narrator living in a dense urban setting flashes back to an event that made a strong impression on him. Teens scraping out a living to help support their family was and I would think still is a part of the fabric of Vietnamese life. It used to be ubiquitous to hear vendors hawking their wares on the streets of Vietnam's cities. In the mid-1990s it was still common to hear the singsong of these street vendor cries. Locals barely noticed (until they wanted a little soup, a desert or to sharpen their knives) but as a foreigner I found this practice absolutely charming.
Street vendor calls hawking their wares had been common in many parts of the world (including Europe) but modernization has done it in -- modernization the form of the motorbike. The noise and the speed of these vehicles changed the pulse of city life. It also meant that it wasn't a big deal to fetch what you wanted for yourself instead of waiting for the vendor to stop by. Plus, you can't hear the vendor any more. There are some now that use amplification or prerecorded messages - but where' the beauty in that?
Returning to our song -- the narrator both pities and admires this 15 year old girl. "Có hiếu lại hiền" - "Hiếu" means dutiful, especially in the context of respect and caring for parents. "Hiền" describes somebody gentle and kind. He understands her circumstances and is impressed with how hard she struggles to take care of her elderly, worn-out mother. Having to help out with their survival from an early age she never received an education.
Living in the world firmly tied to her mother, both for survival, support and instruction, has limited her actions and agency in the world. The narrator willingly gives of himself and undoubtedly experiences no hardship of his own in trying to aid the girl. Nevertheless, her mother has instilled a sense of honor, a moral code whereby they cannot accept anything of value without being able to repay it, in turn, with something of value.
It appears that after her refusal of the narrator's kindness, the mother's and daughter's circumstances take a turn for the worse.
"Gánh" literally describes a burden carried upon the shoulders -- long bamboo pole with balanced, fairly heavy objects balanced at both ends.
The teenage vendor has limited life experience. The lyrics note that she doesn't even yet know how properly wash rice before cooking it (perhaps because rice is a luxury). This gentle girl has been pushed into the world to fight for survival walking for miles every night calling out "Ai ăn chè bột khoai, buồn tàu đậu xanh nước dừa, đường cát hông?"
some Hà Nội street cries
We have to imagine a very thin girl carrying a very heavy load. Chè is a word used to describe many kinds of deserts. Their content is mostly liquid, and liquid is heavy. At one point it's described as "chè thưng" illustrated below.
Good heavens, You've gone away!
Tại anh gian dối nên làm khổ tôi.
Because your lies have made me miserable.
Buổi đầu gặp gỡ chưa nguôi, kỷ niệm mang mãi trên môi, xin ngoéo tay nhau thề chung đôi...
Our first meeting still fresh, memories still born by my lips, we crossed fingers and vowed to be together as a couple.
Nhiều khi tôi cố quên đi nỗi niềm
Many times I've tried to forget these feelings Càng quên thêm nhớ vô vàn chẳng yên.
The more I forget, the more I endlessly remember with no relief
Nghĩ mình bạc bẽo vô duyên, để người ta đổi thay đen, cam chấp nhận số phận buồn tênh
I think I'm ungrateful, failed in love, so that somebody changed to black, I've silently accept such a sad fate
Chim xa rừng còn thương cây nhớ cội, người đi xa người tội lắm người ơi!
Birds distant from the forest still love trees, remember their roots, people distant from each other is sin I tell you
Anh quên rồi đàn lia thia quen chậu, bọn mình quen hơi Anh bạc tựa vôi.
You've forgotten that fighting fish get used to their bowl, as we two would get used to our air, You're unfaithful (pale like lime)
làm sao tôi giết Anh trong giấc mộng.
How can I murder You in my dreams?
Để cho nhung nhớ không còn nhớ nhung
So my longing is no longing longer Trả thù duyên kiếp long đong, trả thù ai đã bội vong, gương đã vỡ sao lành mà mong.
To avenge misfortune in love, avenge someone ungrateful, the mirror once broken, how can it be fixed with only hopes
For my taste, there is no better interpreter of Vietnamese song than Trang Mỹ Dung. She sings with a full, dark timbre and phrases exquisitely. This song's melody opens in a way that is very foreign to Western ears. It is sung outside of the Western equal tempered scale and instead the pitches are bent toward the equidistant seven note scale that influences the oán mode (my observation owes a great deal to the fine musicologist and composer, Lê Tuấn Hùng). In an equi-distant seven note scale, the third and sixth scale degrees that open the verse (Trời ơi anh đã xa mất tôi...) are neutral, neither major or minor, but in between the major and minor western scale degrees. This inflection that clashes with the diatonic setting of the harmony adds intensity to the emotional impact of the song. Other than the opening of the song's verses, these two degrees are little used in the song.
The opening epigraph is a very famous couple written by "H.M.T." - the colonial era poet Hàn Mặc Tử. Likely known to all Vietnamese listeners, these words that conclude his poem "Lang thang" (Wandering) provide the framework of the songs message. Phạm Duy created a famous song - "Giết người trong mộng" (Killing Someone in My Dreams) - based on the same poem. The poet is driven to dissolution, hardship and hunger by the lingering memory of an ideal love.
"Phản bội" also incorporates the image that opens the Southern folksong "Lý chim quyên." Here are the lyrics and their translation from Phạm Duy's book, Musics of Vietnam (Carbondale: Southern Illinois University Press, 1975). Phạm Duy writes that "lý" means villagers song. It contrasts with 'hò" - folksongs that arise from work. "Lý chim quyên" could be translated as "Village song of the cuckoo." Phạm Duy's lyrics are written in a strong southern dialect - quyên becomes khuyền.
Lý chim quyên
Chim khuyền guầy
Ăn trái guây
Nhẵn lồng ơi con bạn mình ơi
Thia lia guầy
Quen chậu guây
Vợ chồng
Vợ chồng ở con bạn mình hơi!
The nightingale
eats
longans,
My friend!
The paradise-fish
inhabiting the bowl
like husband and wife
get accustomed to each other
Viết Chung made an arrangement of this folksong, sung by Thanh Tuyền) that is seemingly based on Phạm Duy's interpretation.
Phạm Duy's transcription includes padding syllables - chữ đệm like ơi,guây (quây), bạn mình - that turn a couplet of lục bát folk poetry into a song. Lục bát means six-eight and refers to the six and eight syllable division. The sixth syllable of the upper line sets the rhyme for the sixth syllable of the following line (lồng - chồng), an aid to memorization.
Chim quyên ăn trái nhãn lồng,
Thia lia quen chậu, vợ chồng quen hơi.
I would translate the couplet:
The cuckoo eats the longan,
Siamese fighting fish get used to their jar, wife and husband get used to the air.
Hơi means air, but also atmosphere, odor and also implies vitality. The cá thia lia is also known as the cá xiêm. It really is a fighting fish, but the lesson of the song is that within the bounds of a jar it gives up on those fighting tendencies. The word "quen" means to come to know and to grow accustomed to. A husband and wife might also have a tendency to fight within the bounds of "air" - the shared air of a household, but they grow accustomed to one another and hopefully arrive at some kind of harmony in their relationship. Folk wisdom suggests that - the reality of rural Vietnam was that often families decided who got married to who. The future bride and groom had little to say and had to work things out themselves. This, I suppose, was as natural and inevitable as the cuckoo bird's hunger for longan fruit and fighting fish giving up the fight. It is interesting that the bird appears to live in the open and chooses what to eat, while the fish and people and constrained and make the best of things.
The broken relationship started with a pinky promise - ngoéo tay nhau. It sounds like this relationship had conflict (fighting fish) but she believed it was solid and it obviously meant a great deal to her. He became an ingrate who betrayed their "karmic" tie. Like Vinh Sử's song "Sao muốn giết người yêu," the song's narrator thinks murderous thoughts about their former beloved. In the one case, these thoughts were more like a recurring daydream, in "Phản bội" she wants him wiped away from within her dreams.
The sheet music cover at the top of this entry has a few interesting details. It shows the head of a woman singing that transforms as the image descends into an anatomical drawing. Line segments appear to connect organs of the body to attributes of the musical scale shown on a staff skewing upward. The "hỏi" tone in phản is simply presented as a comma. The "nặng" tone in bội is a Playboy bunny symbol (representing the former lover's dalliances?) and the circumflex (＾) on top of the word is shaped into a leaping fish (a fighting fish?).
Thực ra đây là nghệ sĩ cải lương Năm Phỉ đứng trên máy bay cùng hai nữ nghệ sĩ của gánh chụp thời Exposition coloniale internationale [Triển lãm Thuộc địa Quốc tế] năm 1931.
nguồn: Le Monde colonial illustré [Thế giới địa thuộc minh họa] tháng 10 1931
Đây là lần đầu tiên tôi được xem một hình ảnh trong một phòng thâu âm thời Việt Nam Cộng Hòa. Không biết đây là phòng thâu Asia hay phòng thâu Việt Nam? Đứng phía trước có hai nhạc sĩ điêu luyện của thế kỷ 20 là Năm Cơ và Văn Vĩ.
A la suite des matches des 12 et 13 courant, l'équipe anglaise du Teucer avait invité les membres de l'Etoile de Giadinh à aller prendre un verre de ginger ale à bord de leur bateau.
...
Les Anglais restaient debout pour laisser les sièges à la disposition de leurs hôtes. Des conversation cordiales commencèrent, en français et en anglais, quelques joueurs de l'Etoile de Giadinh, parlant assez bien cette dernière langue. Puis la musique anglaise et ensuite la musique annamite mêlèrent leurs accents à a petite fête. A des chanson anglais se succèderent des chanson annamites.
Les sujets du Roi Georges appréciaient beaucoup nos Binh-ban, Hanh-vân et Kiêm-tiên. Le petit Qui Thomas, chef d'orchestre, fut vivement félicité.
...
Cigarettes anglaises, gâteaux, limonade, bière noire, vin, ginger ale, étaient servis à profusion.
...
Sau các trận đấu vòng 12 và 13, đội Teucer của Anh quốc đã mời các thành viên của đội Ngôi sao Gia Định đi uống một ly nước giải khát bia gừng trên thuyền của họ.
...
Người Anh Quốc đứng để nhường ghế cho khách của họ. Những cuộc trò chuyện thân mật bắt đầu, bằng tiếng Pháp và tiếng Anh, với một vài cầu thủ của đội Ngôi sao Giadinh, những người nói ngôn ngữ thứ hai khá tốt. Sau các bài hát âm nhạc Anh và tiếp theo âm nhạc An Nam hòa trộn giọng của họ trong bữa tiệc nhỏ này. Các bài hát Anh được kế tiếp các bài hát An Nam.
Thần dân của vua George đánh giá rất cao các bài Bình-bán, Hành-vân và Kim-tiền của ta. Nhạc trưởng bé Qui Thomas đã được chúc mừng nồng nhiệt.
...
Thuốc lá, bánh ngọt, nước chanh, bia đen, rượu vang, nước giải khát bia gừng được cung cấp một cách nhiệt tình.
nguồn: L'Écho Annamite 15 tháng 4 1925
Anh Việt đề huề. Bóng đá, thuốc lá, và âm nhạc bia đều là ngôn ngữ toàn cầu.
nguồn: Indochine Française - La Cochinchine (Exposition Coloniale Internationale, Paris 1931) (Saigon: P. Gastaldy, 1931).
Đây là thế hệ của Lưu Hữu Phước (sinh năm 1921) lớn lên ở Cần Thơ (không phải là Vĩnh Long). Năm 2024 có trường nào ở Việt Nam mở lớp dạy các nhạc cụ này?
Jeudi 19 mars 1925, à 20 h. 30, au Modern-Cinéma, rue d'Espagne, aura lieu une soirée théâtrale organisée par le Comité de la Société Sportive l'Étoile de Giadinh avec le concours de la troupe Phuoc-Xuong, et dont les recettes seront affectées à l'aménagement du terrain de foot-ball de L'Étoile de Giadinh.
Hôm thứ năm 19 tháng 3 1925, lúc 20 giờ 30 tại rạp Modern-Cinéma, đường d'Espagne (Lê Thánh Tôn), sẽ có một buổi biểu diễn bằng đêm của Hiệp Hội Thể Thao Ngôi Sao Gia Định với sự tham gia của gánh Phước Xương, về tiền thu sẽ được sử dụng với việc sắp xếp sân bóng đá của Ngôi Sao Gia Định.
Nguồn: L'Écho Annamite 17 tháng 3 1925
Cách đây gần 100 năm nhạc truyền thống nuôi bóng đá. Hiện nay bóng đá có nuôi nhạc truyền thống không?
A un signe du maître, quatre danseuses viennent se placer sur une natte; les musiciens accroupis grattent leurs guitares, les gongs ronflent, les castagnettes crépitent pendant que le chef de ce singulier orchestre frappe sur des bambous la mesure de cette abominable musique.
Theo dấu hiệu của một thầy, bốn vũ nữ đến để xếp mình trên một tấm thảm; các nhạc sĩ ngồi xổm gảy cây đàn, tiếng cồng kêu, tiếng cặp kè réo rắt trong khi nhạc trưởng của dàn nhạc nhỏ này đánh phách theo nhịp của nhạc ghê tởm này.
Les jeunes filles sont charmantes bien qu'embarrassées par la présence des barbares; l'émotion rose imperceptiblement le safran de leurs joues; sous l'arc délié de leurs sourcils. Leurs paupières veloutées s'abaissent et ne laissent voir que le trait noir des longs cils soyeux obliquant vers les tempes. Elles se tiennent immobiles, les bras collés au corps dans une attitude hiératique ; des lanternes attachées à leurs cous montent de chaque côté de leur tête comme des antennes lumineuses; mais malgré les encouragements que nous leur prodiguons dans un annamite de circonstance elles n'osent remuer.
Các cô gái duyên dáng mặc dù có vẻ xấu hổ vì sự hiện diện của những kẻ man rợ; cảm xúc vô tình làm hồng đôi má nghệ tây của họ; dưới vòng mở của mày họ. Mí mắt mượt mà của chúng buông xuống và chỉ để cho hàng mi đen dài mượt mà xiên về phía thái dương. Họ đứng bất động, hai cánh tay sát thân mình với thái độ uy nghi; đèn lồng gắn vào cổ họ mọc lên ở hai bên đầu như rau bướm sáng; nhưng bất chấp những lời khích lệ mà chúng tôi dành cho họ trong một tình huống không rõ họ không dám khuấy động.
Enfin la prima-donna se dévoue ; sa voix chevrotante soutient une note aiguë qui brusquement tombe, grave et prolongée; ses bras tendus semblent repousser le baiser d'un amant et ses mains frémissantes font sonner les bracelets d'or qui brillent à ses poignets. Peu à peu toutes entrent en mouvement; dans les ondulations souples des corps, les péplums envolés montrent l'arc-en-ciel de leurs doublures, le satin des cai-quan luit sur la rondeur des cuisses. Elles se croisent, nouent et dénouent leurs mains, forment des figures de quadrille, bizarres et compliquées. Le préposé aux applaudissements résume l'approbation des spectateurs par un coup de tam-tam qu'il assène de loin en loin. En somme, c'est prodigieusement ennuyeux.
Cuối cùng, vũ nữ chính tự hiến mình; giọng hát khàn khàn của nàng giữ lại một nốt thấm thía đột ngột rơi xuống, sâu và kéo dài. Cánh tay duỗi ra của nàng dường như từ khước nụ hôn của người yêu và đôi tay run rẩy của nàng làm vang ra tiếng các vòng vàng tỏa sáng trên cổ tay. Từ từ tất cả bắt đầu chuyển động; trong những gợn sóng mềm mại của thân mình, những áo xiêm bay cho thấy cầu vồng của lớp lót của họ, vải nguyễn cái-quan tỏa sáng trên vòng tròn của đùi. Các cô bắt chèo, nối và mở bàn tay mình, tạo thành những hình điệu cađri, kỳ quái và phức tạp. Người động viên vỗ tay đã tóm tắt sự tán thành của khán giả bằng âm thanh tiếng chiếng mà thỉnh thoảng anh ấy đánh. Nói tóm lại, nó hết sức nhàm chán.
Que chantent-elles? De vieux poèmes populaires en langue mandarine peu intelligible; des psaumes religieux, peut-être des fragments de ce livre de la Musique si admirable au dire de Confucius; quel quefois elles daubent sur le public...
Các cô hát về cái gì vậy? Những bài thơ dân gian trong ngôn ngữ quan lại khó hiểu; văn thánh vịnh tôn giáo, có lẽ là những ca khúc ngắn từ một tập âm nhạc rất đáng phục theo châm ngôn Khổng Tử; đôi khi họ chê giễu cái công chúng...
nguồn: Yann, L. "Croquis tonkinois," [Phác họa Đông Kinh] L'Avenir du Tonkin (19 tháng 5 1889) đã in thành sách Croquis Tonkinois (Hanoi: Imprimerie Typo-Lithographique F.-H. Schneider, 1889) với minh họa của hai ông G. Léofanti và Vognier.
La musique annamite a été influencée par la musique européenne; les instruments et les mélodies d'Europe ont un vif succès; dans toutes les provinces des fanfares s'organisent. Les musiques des régiments de tirailleurs et de la garde indigène sont pour ces fanfares de véritables écoles. En même temps l'étude de la musique national est reprise et l'on s'attache à perfectionner les instruments traditionnels.
Âm-nhạc An-nam cũng đã chịu một phần ảnh-hưởng to của âm-nhạc tây. Những đồ âm-nhạc và đồ thanh-âm của âm nhạc Âu-châu được công chúng hoan-nghênh. Vậy nên tỉnh nào cũng thấy dựng ra phường bát-âm Tây. Những âm-nhạc của đội lính khố đỏ và của đội lính khố xanh thật là những cái trường học của các phường bát âm ấy vậy. Người bản xứ lại bắt đầu nghiến cứu lại âm nhạc trong nước và tìm cách làm cho hoàn toàn những đồ âm nhạc cổ. [bản dịch của Vũ-Công-Nghi 1926]
Âm nhạc An nam cũng được chịu ảnh hưởng to của âm nhạc tây. Những nhạc cụ và giai điệu của Âu châu được nhanh chóng hoan nghênh. Tỉnh nào cũng tổ chức những phường bát âm Tây. Ban nhạc của đội lính khổ đỏ và của đội lính khổ xanh thật là những cái trường học của các phường bát âm ấy vậy. Cùng lúc việc nghiến cứu quốc nhạc trong nước và được kế tiếp và hoàn thiện các nhạc cụ truyền thống. [bản dịch tây bụi]
Cucheronsset, Henri, L'Indochine d'hier et d'aujourd'hui (Hanoi: Éditions de L'Éveil Économique, 1926).
Le nommé Pham-ngọc-Xuong, 22 ans, acteur au Théâtre Quang-Lac, objet d'une plainte du nommé Ng.-van-Long, pour rupture de contrat et emport d'avances s'élevant à 50p.00, a été appréhendé et après audition remis en liberté, ayant offert de dédommager le plaignant et celui-ci ayant refusé.
La nommée Dao-thi-Chinh, 17 ans, chanteuse, demeurant route de Kham-Thien no 62, recherchée pour vol de divers effets et bijoux et d'une somme de 105p.00 au préjudice du nommé Dao-v-Nguyên, domicilié 8 route de Bach-Mai, a été appréhendée et déférée au Parquet.
Người có tên Phạm-ngọc-Xương, 22 tuổi, kép ở Rạp hát Quảng-Lạc, đối tượng bị người có tên Ng.-văn-Long tố cáo vi phạm hợp đồng và nhận tạm ứng 50 đồng, bị bắt và sau khi xét xử được trả tự do vì đã đề nghị bồi thường cho người khiếu nại và người ấy đã từ chối.
Người có tên Đào-thị-Chinh, 17 tuổi, cô đầu, trú ngụ ở số 62 đường Khâm-Thiên bị truy nã về tội trộm cắp nhiều tài sản và đồ trang sức và số tiền 105 đồng thiệt hại cho người có tên Đào-v-Nguyên, trú tại 8 đường Bạch-Mai, đã bị bắt và chuyển đến Văn phòng Công tố..
nguồn: L'Avenir du Tonkin 14 tháng 3 1928
Là người đọc báo cũ để tìm hiểu về văn hóa Việt Nam hồi xưa thì lắm lần chỉ có thông tin trong những mục về các kẻ tội phạm.
Cependant des fêtes et réjouissances, organisées par la municipalité pour les Annamites, faisaient participer la population indigène à la joie générale. On connait ces fêtes, que régulièrement, deux ou trois fois par an, à l'occasion du Têt comme à l'occasion du 14 juillet, notre municipalité offre aux indigènes: théâtre annamite, -- à 9 heures du matin, ô Sainte Simplicité des races naïves! balançoires; chanteuses (c'est à peu près le café-concert à l'usage des extrême-orientaux, dans une pagode); cascade tournante; régates sur le Petit-Lac; course aux canards; illuminations sur la Lac, etc. etc...
Claude Bourrin, Le vieux Tonkin 1890-1894 (Hanoi: Imprimerie d'Extrême-Orient, 1941)
Nhưng mà các lễ hội và hội hè do chính quyền thành phố tổ chức cho người An Nam đã khiến người dân bản địa tham gia vào một niềm vui chung. Chúng ta biết những lễ hội này được đều đặn, hai hoặc ba lần một năm, vào dịp Tết cũng như dịp 14 tháng 7 [ngày quốc khánh Pháp], thành phố của chúng ta cung cấp cho người bản xứ: Kịch hát An Nam, -- lúc 9 giờ sáng, Ôi Thánh Thiện Ngây Thơ của những chủng tộc chất phác! xích đu; cô đầu (ít nhiều như buổi hòa nhạc tiệm cà phê dành cho người Viễn Đông, trong một ngôi chùa); thác quay; đua thuyền trên Hồ Gươm; đua vịt; chiếu sáng trên hồ, v.v. và v.v...
TƯ BỤNG. -- Ủa!
Tưởng mấy chú thổi bài Vọng-cổ, để mình họa đờn chơi cho vui.
I thought those lads were playing vọng cổ so that I could play along for fun.
nguồn: Thể thao đông dương (7 tháng 10 1943).
600,000 thanh niên Đông Dương tham gia phong trào thể thao của chính quyền Pháp Vichy. Các thanh niên tham gia chương trình này được coi như là tinh hoa của xứ Đại Đông Pháp tương lai.
Tất nhiên Tư Bụng, đại biểu của phe cũ, không thể kịp theo nhịp đi hành quân của tương lai này. Vọng cổ thì lỗi thời - hành khúc là tương lai.
-- C'est ici, à l'heure actuelle, le seul endroit où les mots: "au comptant" ne soient pas affichés.
-- Giờ nay, đây là nơi duy nhất không hiến thị dòng chữ "nhận tiền mặt thôi."
nguồn: L'Effort Indochinois 29 tháng 9 1939
Tôi chưa bao giờ được tìm ra tấm ảnh này được chụp ở nhà cô đầu thời Pháp thuộc. Rất có thể là không có tấm ảnh nào cả. Theo tôi nghĩ thì tranh minh họa này chắc bắt được không khí hát ả đào lúc bây giờ. Có cô đầu hát và nhạc công gẩy đàn đáy rất nghiêm tục và có khách chơi bơi.
Pour l'époque contemporaine, le recul n'est pas encore suffisant pour nous permettre d'avoir des vues précises. Nous discernons toutefois un net déclin suivi de récentes tentatives de restauration de la musique traditionnelle, une prolifération de la musique dite "rénovée," puis "nouvelle," la création de quelques oeuvres de style européen composées par des musiciens formés à l'école occidentale. (tr. 34)
Đối với thời đại hiện đại, sự nhận thức sau chưa đủ để cho chúng ta được phép có quan điểm chính xác. Chúng ta nhật thấy nét suy giảm theo những bước cố gắng khôi phục nền nhạc truyền thống, sức sinh sôi của kiểu nhạc gọi là "cải cách" rồi "tân," sự ra đời của những tác phẩm phong cách châu Âu sáng tác bởi những nhạc sĩ được đào tạo ở các trường phương Tây.
La musique vietnamienne, au contact de la musique occidentale, a donné naissance à une musique nouvelle qui, après ses premiers pas hésitants vers 1937, va détrôner la musique traditionnelle. Les jeunes musiciens formés à l'école occidentale, ont essayé de composer tout d'abord des chanson puis des pièces pour piano avant de s'attaquer à des genres plus sérieux: des poèmes symphoniques et concerti. Certains emploient uniquement la technique occidentales. Cette musique nouvelle qui cherche encore sa voie, a beaucoup d'adeptes parmi les jeunes. Le peu recul et le manque de renseignements ne nous permettent pas d'en faire une étude complète. (tr. 213)
Âm nhạc Việt Nam lúc tiếp xúc với nhạc Tây phương đã sinh ra một nền âm nhạc mới mà, sau những bước đi đầu tiên ngập ngừng vào khoảng năm 1937, đã truất bỏ nền nhạc truyền thống. Các nhạc sĩ trẻ tạo nên một trường phái theo phương tây đã cố gắng trước tiên sáng tác những bài ca rồi những tác phẩm cho dương cầm trước khi lao vào những thể loại nghiêm tục hơn: các bản giao hưởng thơ và bản hòa tấu với dàn nhạc. Một số chỉ sử dụng đến nhạc thuật Tây phương. Kiểu nhạc mới vẫn đang tìm đường có nhiều tín đồ trong giới trẻ. Bởi sự khoảng cách ngắn và vì thiếu thông tin, chúng tôi chưa được tìm hiểu cho đầy đủ.
nguồn: Trân Văn Khê. Viêt-Nam (Paris: Buchet/Chastel, 1967
Bài đăng
