trích Thuở muốn làm văn sĩ [The Time When I Wanted to Become a Writer] - Nguyễn Thụy Long (2000)

...[trang 180] Nhưng có tôn thi của bậc đàn anh đàn em trong nghĩa giang hồ của họ. Những kẻ sống bằng sức mạnh, liều lĩnh, không từ hành động lưu manh nào. Giật lấy miếng ăn của kẻ khác để sống. Tôi không cần phải hỏi tôi đang hiện diện giữa bầy đoàn nào đây? Tôi đã biết. Tôi chỉ sót sa cho mình sao giờ phút này tôi lại phải lạc vào, không phải cõi thần tiên của cổ tích mà nơi vô loài, nơi hạ đẳng tột cùng của xã hội.

 
But there is a sense of hierarchy among the older and younger generations in their underworld. Those who live by their strength, rashness, who stop at nothing, will commit any kind of thuggish deed. They would take food from others to survive. I didn't need to ask within what kind of pack I was present. I already knew. I only felt sorry for myself for having strayed into this place, not the fairytale land of legend, but an ignoble place, the absolute lowest depths of society.

[trang 181] Muốn nổi giận cũng không nổi giận được. Vì tôi hiện giờ chẳng là cái gì trong một xã hội bát nháo. Có phải tôi đã quay lưng lại xã hội mà tôi đã sống hay xã hội quy lưng lại tôi? Tôi hơn hai mươi tuổi, tôi hiểu thế nào là nỗi nhục nhằng trong đời sống, những bon chen, những giả dối bè ngoài và những điều không thật mà đời đã ban cho. Đời sống kiến ăn cá mà cá cũng ăn kiến. Đời sống đích thực của kiếp người nằm ở đâu đó mà tìm hoài không ra, không có đáp số. Những suy nghĩ của tôi có thể sai, nhưng tôi còn cả một cuộc đời kia mà, tôi tha hồ bơi tìm trong khói mù kia...

 
I wanted to feel anger, but felt to anger. Because right then I was nothing in that really messed up society. Had I turned my back on the society I lived in, or did society turned its back on me? I was over twenty years old. I understand the life's humiliation, the competition, the deceit, and the untruths life has bestowed. In life ants eat fish, and fish eat ants. Where does the authentic meaning of human life lie that I forever seek and don't find without finding it, with no answer? My thoughts may have been wrong, but I still had a whole life ahead of me. I was free to swim and search in that murk...

nguồn: Nguyễn Thụy Long, Thuở muốn làm văn sĩ (Irvine, CA: Nhà xuất bản Tuổi Xanh, 2000).

trích "Ảnh hưởng văn chương Pháp trong văn chương Việt Nam" (The Influence of French Literature on Vietnamese Literature) - Lê Thanh (1941)

Một người dù bi quan đến đâu cũng phải công nhận rằng trong khoảng vài mươi năm nay văn chương Việt Nam ta đã tiến một cách mau chúng lạ thường.

Như vậy là vì văn chương ta sau khi gây được một cái nền hoàn toàn Á đông đã được chịu một cách sâu xa cái ảnh hưởng của văn chương tây phương, đúng hơn, văn chương Pháp.

Nay ta thử soát lại xem văn chương ta đã thâu nhận được của văn chương Pháp những gì.

...

Cũng như văn Tàu, cái tinh thần đặc dị của văn ta là cái tinh thần chính thống.

Đối với quốc gia, ta chỉ thấy văn gia biểu lộ cái lòng trung quân, ca tụng một cách trực tiếp hay gián tiếp những hành động, những chiến công của nhà vua; một việc chính của nhà văn.

Đối với gia đình, tinh thần gia tộc rất mạnh, người ta trước hết sống cho vua, sau đến gia đình, cuối cùng đến mình.

Vì vậy trong văn chương ít trữ tình.

Nói đến tình cảm, đến những sự yêu đương của mình làm sao, giữa một nơi mà chính cái thân mình cũng không đáng kể.

Một con đường văn chương đã vạch sẵn.

Cái kết quả tự nhiên là cái thành kiến nô lệ. Các văn gia thi sĩ người nọ bắt chước người kia. Trải bao năm người ta vẫn theo nhau vịnh sông, núi, thẳng bồ nhìn, chị hằng nga, chén rượu, thu, đông...

...

Một điều đáng chú ý là nhà văn ít khi nhận đến những cái tỉ mỉ. Nhìn đối tượng bao giờ cũng nhìn một cách tổng hợp.

...

Dưới ảnh hưởng của văn Pháp, ta đã thêm được lối văn tả chân. Nhiều đoạn nhà văn, nhiều quyển tiểu thuyết của ta ngày nay nếu được dịch ra pháp văn chắc cũng không kém gì văn tây mấy, mà lại có nhiều chỗ tương tự với văn chương Pháp.

Bắt chước nhà văn âu châu, ta đã bỏ hàng ngũ của ta, đi sâu vào xã hội để quan sát. Ta đi làm quen với mọi lớp người của xã hội, nghĩ với họ, ước vọng với họ, sống cái đời hoàn toàn của họ.

...

Sẽ còn lại cho ta cái gì, một nền văn chương không Tàu như trước không Tây như một số nhà văn bây giờ. Nghĩa là một nền văn chương đã nẩy nở dưới sự dung hòa của hai ảnh hưởng văn chương Trung hoa và ảnh hương văn phương Pháp.

nguồn: Tri Tân tạp chí số 27 ngày 12 tháng 12 1941

No matter how pessimistic someone is, they must admit that over the past few decades our Vietnamese literature has advanced in an unusually rapid manner.

It's because our literature, after establishing a completely Asian foundation, has been deeply influenced by Western literature, or more specifically, French literature.

Now let's try to review what we have received from French literature.

...

As with Chinese literature, the unique spirit of our literature is the one of orthodoxy.

Regarding the nation, we only see writers who show loyalty, directly or indirectly praising the king's actions and victories; that's the writer's main job.

As for families, the familial spirit is very strong, people first live for the king, then for their family, and finally for themselves.

Therefore, there is little lyricism in literature.

Speaking of feelings, about one's loves, in a place where one's own body is insignificant.

A literary path has been laid out.

The natural result is slavish prejudice. Writers and poets imitate others. Over the years, with the experience of year People have followed each other along bays, rivers, mountains, directly at puppets, the moon, a cup of wine, autumn, winter...

...

One thing to pay attention to is that writers rarely acknowledge small details. Looking at an object is always seeing it in a synthetic way.

...

Under the influence of French literature, we have added a descriptive writing style. Many writers' passages of writers and many of our novels today, if they were translated into French, would certainly not be much worse than Western literature and have many passages similar to French literature.

Imitating European writers, we leave our own ranks and go deeply into society to observe. We have gotten to know every class of people in society, think with them, aspire with them, and completely live their lives.

...

What will be left for us, a literature that is no longer Chinese like before and not Western like some writers today. Meaning a literature has flourishes under the compromise of the two influences of Chinese literature and French literature.

tiệm sách Mõ Làng

nguồn: Google Streetview tháng 5 2013

Từ khi tôi đến Cựu Kim Sơn cách đây hơn 25 năm đã có một tiệm sách nhỏ nho Mõ Làng ở 774 đường Geary.  Lúc đâu tôi chưa biết tiếng và chỉ ngó vào để xem.  Có lẽ tôi đã mua một băng cát xét dù không biết gì cả về băng cát xét ấy.  Chắc nhân viên tiệm sách này đã cho tôi biết đến lớp học dạy tiếng Việt đầu tiên mà tôi đến dự năm 1994.  Khi vốn tiếng Việt của tôi đang phát triển tôi cứ đến tiệm Mõ Làng để tập nói và cũng thỉnh thoảng mua sách.

Tôi đã mua ba quyển Hồi Ký của Phạm Duy ở tiệm đó.  Một điều đặc biệt là văn hóa xuất bản sách của công động Việt Nam ở hải ngoại.  Suốt lịch sử nước Việt các tác giả bị hạn chế vì luật kiểm duyệt.  Ở Mỹ luật kiểm duật không có.  Ai muốn xuất bản một quyển sách thì tha hồ xuất bản.

Một nhược điểm của chế độ xuất bản này là các sách ít khi đi qua một nhà biên tạp biết ôn lại văn chương của từng tác giả cho gọn, cho đẹp, cho đúng.  Gần như các quyển sách xuất bản của công động Việt hải ngoại rất cần đến một nhà biên tạp - kể cả các quyển Hồi Ký của Phạm Duy (dù có các quyển có giá trị lịch sử rất cao).  Nhưng có một ưu điểm lớn lắm là trăm hoa thực sự được nở.  Có bao nhiêu sách là hồi ký của các người chứng kiến các trại cải tạo, có hồi ký về thắng lợi và thất bại của quân lực Việt Nam Cộng Hòa.  Và cũng có sách về văn hóa Việt, thí dụ các sách của Võ Phiến.  Còn rất nhiều văn chương tiền chiến và của miền nam trước 1975 được tái bản ở hải ngoại.  Tôi được tìm đến thơ của Tản Đà ở tiệm này.

Nhưng có một điều - chủ nhân của tiệm Mõ Làng là một người quyết liệt chống Cộng.  Quan niệm này cũng hợp với thái độ của công động người Việt hải ngoại lúc bấy giờ.  Rất lâu năm tiệm Mõ Làng không bán sách nào cả xuất bản ở Việt Nam.

Hôm nay tôi viết về tiệm sách Mõ Làng vì tiệm này không còn nữa.  Thực sự trong những năm gần đây tôi được thấy rằng tiệm này ế khách.  Họ cũng được kiếm sống bằng một tuần báo có nhiều quảng cáo và rao vặt thì tôi cứ tưởng là một tiệm sách ế sẽ không thành vấn đề.  Nói chung tiệm sách nào ở Mỹ cũng khó có đất sống.  Nhất là một tiệm toàn hàng cũ kỹ.  Nhưng biết rằng thành phố của tôi có một tiệm sách tiếng Việt là một niềm an ủi cho tôi.  Thôi - hết rồi đây.

Tiệm Mõ Làng năm 2008

Tiệm Mõ Làng tháng 8 2015

Tự Lực Văn Đoàn (Self Reliance Literary Group) - (1934)

Tự-Lực Văn Đoàn họp những người đồng chí trong văn giới; người trong đoàn đối với nhau cốt có liên lạc về tinh thần, cùng nhau theo đuổi một tôn chỉ, hết sức giúp nhau để đạt được mục đích chung, hết sức che chở nhau trong những công cuộc có tính cách văn chương.

Người trong Văn Đoàn có quyền để dưới tên mình chữ Tự Lực Văn Đoàn và bao nhiêu tác phẩm của mình đều được Văn Đoàn nhận và đặt dấu hiệu.

Những sách của người ngoài, hoặc đã xuất bản, hoặc còn là bản thảo, gửi đến để Văn Đoàn xét, nếu hai phần ba người trong Văn Đoàn có mặt ở Hội đồng xét có giá trị và hợp với tôn chỉ sẽ nhận đặt dấu hiệu của Đoàn và sẽ tùy sức cổ động giúp.  Tự Lực Văn Đoàn không phải là một hội buôn xuất bản sách.

Sau này nếu có thể được, Văn Đoàn sẽ đặt giải thưởng gọi là giải thưởng Tự Lực Văn Đoàn để thưởng Tự Lực Văn Đoàn để thưởng những tác phẩm có giá trị và hợp với tôn chỉ của đoàn.

1. Tự sức mình làm ra những sách có giá trị về văn chương chứ không phiên dịch sách nước ngoài, nếu những sách này chỉ có tính cách văn chương thôi: mục đích là để làm giàu thêm văn sản trong nước.

2. Soạn hay dịch những cuốn sách có tư tưởng xã hội chú ý làm cho Người và Xã hội ngày một hay hơn lên.

3. Theo chủ nghĩa bình dân, soạn những sách có tính cách bình dân và cổ động cho người khác yêu chủ nghĩa bình dân.

4. Dùng một lối văn giản dị, dễ hiểu, ít chữ nho, một lối văn thật có tính cách Annam.

5. Lúc nào cũng mới, trẻ, yêu đời, có trí phấn đấu và tin ở sự tiến bộ.

6. Ca tụng những nết hay vẻ đẹp của nước mà có tính cách bình dân, khiến cho người khác đem lòng yêu nước một cách bình dân. Không có tính cách trưởng giả quý phái.

7. Trọng tự do cá nhân.

8. Làm cho người ta biết rằng đạo Khổng không hợp thời nữa.

9. Đem phương pháp khoa học thái tây ứng dụng vào văn chương Annam.

10. Theo một trong chín điều này cũng được, miễn là đừng trái ngược với những điều khác.

Self Reliant Literary Group

The Self Reliant Literary Group gathers comrades within the literary world; towards one another people within the group originally have been in contact in spirit, together follow a principle, and with all their strength help each other achieve a common goal, with all their strength protect each other in their undertakings of a literary nature. 

Those in the Literary Group have permission to use the words Self Reliant Literary Group under their name and however many of their works that are accept by the Literary Group and place the sign.

Books from outsiders, whether punished or manuscripts, that are sent to the Literary Group for review, if two thirds of the people in the Literary Group who are present at the committee review have value and fit with our principles will be about to use the Group's sign and to their ability encouraged.  The Self Reliance Literary Group is not an organization to sell or publish books.

Afterwards, if possible, the Literary Group will make a prize called the Self Reliance Literary Group prize to reward works of value that correspond to the group's principles.

1. On our own to make books of literary value, not translations of foreign books, only if these books have a literary quality: the goal is to enrich the literary product of our country.

2. Compose or translate books that have social thought that pay attention to making the People and Society of today better.

3. Following populism, compose books of a popular quaility and encourage others to love populism.

4. Use a way of writing that is common, easily understood, has few scholarly words, a way of writing that truly has an Annamite quality.

5. Always new, young, loving life, and having a striving mind and belief in progress.

6. Praise the good and beautiful features of our country that have a popular quality, causing others to have love of country in a popular manner.  Don't have a bourgeois, arististocratic quality.

7. Respect individual freedom.

8. Let people know that Confucianism is no longer timely.

9. Bring western scientific methods to apply to Annamite literature.

10. Following any one of these nine principles is fine, as long one is not in contradiction with the other principles.


nguồn: Phong hóa #87 2 mars 1934, 2

Mục đích văn chương của Tư Lực Văn Đoàn có những nét hơi giống mục đích văn chương của cộng sản Việt Nam.

Đề cao lớp trẻ.  Làm văn bình dân.  Ca ngợi quê hương.  Bác bỏ nho giáo.  Áp dụng đến khoa học.  Quan tâm đến xã hội.  Phấn đấu và tiến bộ.

Mặc dù gần như chung một lý tưởng, hai phe rất khác về chính trị.  Như vậy không nên ngạc nhiên là một số nhà văn Tự Lực Văn Đoàn cũng thành đảng viên đảng Cộng sản.  Một điều không ngạc nhiên là các tác phẩm Tự Lực Văn Đoàn bị cấm đoán là do các tác phẩm này có nhiều nét chung, nhưng phong cách của Tư Lực Văn Đoàn rất thật thả và không che sự thật ở đằng sau như ở hiện thực xã hội chủ nghĩa.  

... "mô tả đời sống trưởng giả rỡm, không có chút kỷ luật tinh thần nào" - Phan Văn Dật (1975)

…Khi điểm những nhà văn miền Nam (vùng Mỹ ngụy tạm chiếm) nhất là những nhà văn nữ ở phái suy đồi và phản động, phải nói là tôi đau lòng vì đa số đều là học trò cũ của tôi như Nguyễn Thị Hoàng, Túy Hồng…

Trong một tác phẩm của Nguyễn Thị Hoàng, tôi quên mất nhan đề, có đoạn mở đầu đại ý như sau: “Quế Hương trong phòng tắm đi ra, mình choàng chiếc khắn tắm đi thẳng lên phòng khách, rót cho mình một cố đầy Cointreau, đốt một điếu Dunhill và nhoài mình ra mấm nút nhạc…”.

Thử hình dung ra những cử chỉ như thế ở một người con gái, ở đây tôi muốn nói đến một con gái Việt Nam? và đó không phải chỉ riêng ở tác phẩm của Nguyễn Thị Hoàng mô tả đời sống trưởng giả rỡm, không có chút kỷ luật tinh thần nào mà gần như hầu hết ở các tác giả khác chúng ta có thể tìm thấy những mẫu người đó.  (Túy Hồng: Thở dài; Nguyễn Thị Thụy Vũ: Mèo đêm, Thú hoang…; Lệ Hằng: Thung lũng tình yêu…; Minh Đức Hoài Trinh: Sám hối…; Nhã Ca: Dạ khúc bên kia phố…).  Là một nhà giáo, tôi đã chứng kiến được sự tàn phá của một nền văn hóa lai căng, thiếu xây dựng, thiếu sức sống đó.  Nó là luồng khí độc giết chết biết bao giới trẻ ở miền Nam (vùng Mỹ kiểm soát).  Dưới chế chế độ cũ (Mỹ ngụy), nền văn hóa của dân tộc bị bôi đen.  Bắt cứ một thầy giaó có lương trí nào cũng cảm thấy tủi nhục về điều đó.  Hôm nay, chủ trương chống văn hóa phản động và đồi trụy, là một việc đứng đắn, cần thiết để xóa bỏ một nền văn hóa phản dân tộc. đi ngược với truyền thống 4.000 năm của nhân dân ta.  Tôi nghĩ không những biểu đồng tình với chủ trương đó mà mỗi chúng ta đều phải có trách nhiệm trong việc tham gia vào đợt loại trừ văn hóa phản động đồi trụy và lạc hậu này.

Phan Văn Dật

Nguyên giáo sư Đại Học Văn Khoa Huế

nguồn: trích "Hưởng ứng chủ trương quét sạch sách báo, tranh ảnh phản động đồi trụy; loại trừ sách báo, tranh ảnh lạc hậu," Thừa Thiên Huế #29 15 tháng 12 1975, 1.


Phan Văn Dật là một nhà văn, nhà giáo được uy tín.  Hình như ông ấy cũng không dính vào chính trị.  Nhưng sau tháng 4 1975 báo Thừa Thiện Huế tạo điều kiện cho ông viết bài chê sáu nữ nhà văn miền Nam.  Tất cả trẻ hơn ông từ hơn 20 đến 40 tuổi.  Trẻ hơn thì các nữ nhà văn ấy cũng có một thế giới quan rất khác với ông Dật.

Nguyễn Thị Hoàng sinh năm 1939 ở Huế.  Túy Hồng, tức Nguyễn Thị Tuý Hồng, sinh ngày năm 1938 ở Chí Long, Phong Ðiền, Thừa Thiên. Nguyễn Thị Thuỵ Vũ sinh năm 1937 ở Vĩnh Long.  Lệ Hằng sinh năm 1948 ở Hải Dương.  Minh Đức Hoài Trinh, tức là Võ Thị Hoài Trinh, sinh năm 1930 ở Huế.  Nhã Ca, tức Trần Thị Thu Vân, sinh năm 1939 ở Huế.  Vậy bốn trong sáu nhà văn đó là người Huế, vậy rất có thể là sinh viên của ông.

Nói chung, thế hệ trẻ bị thế hệ trước phê phán thì rất tốt cho tiếng tăm một nhà văn.  Cái vấn đề ở Việt Nam là tác phẩm của các nữ nhà văn ở trên bị cấmt và đốt rất nhiều, như vậy thì số độc giả bị hạn chế.

Nếu có bạn độc giả nào biết tên tác phẩm của Nguyễn Thị Hoàng mà Phan Văn Dật trích dẫn ở trên, xin chia sẻ nhé.

Sau đây là thông tin về các tác phẩm mà Phan Văn Dật nhắc đến:


Túy Hồng. Thở dài: Tập truyện (Thời mới, 1964).

Nguyễn Thị Thụy Vũ. Mèo đêm: Tập truyện (Thời mới, 1967).

Nguyễn Thị Thụy Vũ. Thú hoang: Chuyện dài (Hồng Đức, 1968).

Lệ Hằng. Thung lũng tình yêu (Tổ Hợp Gió, 1972).

Minh Đức Hoài Trinh. Sám hối: Tiểu thuyết (Triều Dương, 1967).

Nhã Ca. Dạ khúc bên kia phố (Thương Yêu, 1970).

Trường Chính nói về ảnh hưởng của Tự Lực Văn Đoàn

Khó chịu đến nỗi một hôm làm việc với Trường Chinh, tôi hỏi anh hai điều. Một, ở ta có xét lại không? Hai, anh đánh giá Tự Lực Văn Đoàn thế nào.

...

Anh khẳng định đóng góp to lớn của Tự Lực Văn Đoàn vào văn học Việt Nam:

– Tôi viết văn được là nhờ ảnh hưởng của Tự Lực Văn Đoàn. Nhưng nó ra đời sau thất bại chính trị của Việt Nam Quốc Dân Đảng ở Yên Bái và đã trở thành cải lương, rời bỏ chính trị, chỉ hoạt động văn hoá như Nhà Ánh Sáng và Tự Lực Văn Đoàn.

nguồn: Trần Đĩnh: Số phận Việt Nam dưới chế độ Cộng Sản tự truyện của người từng viết tiểu sử Hồ Chí Minh (Người Việt Books, 2014), tr. 198.

Lâu năm các tác phẩm của Tự Lực Văn Đoàn đã từng bị cầm ở nước Dân Chủ Cộng Hòa Việt Nam và nước Cộng Hoà Xã Hội Chủ Việt Nam.  Trần Đĩnh nhắc đến cuộc nói chuyện này xây ra trong những năm đầu thập niên 1960 - lúc bấy giờ Trường Chinh là Chủ tịch Quốc Hội Việt Nam.  Trường Chương nhận xét rất đúng về đóng góp của sinh hoạt nhóm Tự Lực Văn Đoàn trong việc cải lương văn chương Việt Nam trong những năm mà ông ta đang trưởng thành.

Tủ sách gia đình - Đời Nay (1937)

Khái Hưng - Hồn bước mơ tiên

Khái Hưng - Nửa chừng xuân

Khái Hưng - Tiếng suối reo

Nhất Linh - Đoàn tuyệt

Nhất Linh - Tối tăm

Khánh Hưng, Nhất Linh - Gánh hàng hoa

Thế Lữ - Bên đường thiên lôi

Đã bán hết cả và sẽ in lại

Khái Hưng - Trống mai

Khái Hưng - Tiêu sơn tráng sĩ

Thế Lữ - Vàng và máu

Vi Huyền Đắc - Mạc Tin

Vũ Trọng Phụng - Cam bẫy người

Hiện có bán


nguồn: Ngày Nay #43 17 tháng 1 1937, tr. 4.


Cuối thời Pháp thuộc văn chương Việt rất hay.  Phải gọi là tác giả và tác phẩm kinh điển phải không?

Tự Lực Văn Đoàn - thêm một lần lỡ hẹn! (Self-Reliant Literary Group - Again Late For An Appointment) - Nguyễn Xuân Hoàng (2013)

Nguyễn Xuân Hoàng và hành trình đi tìm/chuẩn bị tiểu thuyết

Nguyễn Xuân Hoàng and his journey to find/prepare the novel

Tôi chào đời trong thời chiến. Những tiếng súng đầu tiên trong cuộc chiến Việt Nam đã dứt tôi ra khỏi vòng tay mẹ khi tôi vừa mới lên 5. Và những tiếng súng ấy theo đuổi tôi từ làng quê này sang thôn xóm khác, đẩy cậu bé ra khỏi gia đình rồi chuyền từ tay bà mẹ nông dân này đến tay người lính cầm súng kia...Tôi là đứa bé chăn bò luôn luôn đói, là đứa con nuôi của người lính Lê Dương luôn ngồi giữa súng đạn, là đứa em nhỏ của những người lính bên giao thông hào, ngày nào cũng nhìn thấy người chết nằm kề bên… Cho đến ngày gặp lại mẹ, tôi được ôm sách đến trường. Tôi đi học giống như chạy giặc. Đúng hơn, như một người đói lâu ngày được ăn. Nhai nuốt vội vàng, nhiều khi không kịp tiêu, chữ thì có, nghĩa thì không. Phải học nhảy lớp cho kịp tuổi. Nhưng, tôi thích đời lính hơn đời thường… Và khi chưa kịp đến tuổi đi lính, tôi đã phải lén mẹ làm giấy thế vì khai sinh tăng thêm tuổi để hy vọng được …đi lính. Mẹ tôi đã kịp thời bắt tôi trở lại nhà trường, bắt tôi phải đi học trước khi tôi muốn trở thành người lính chuyên nghiệp. “Lính chuyên nghiệp hả? Nhà có hai đứa con trai, anh hai mày đi lính là đủ rồi!”

I was born during war.  The first gunshots of the Vietnamese war tore me from my mother's arms when I was only 5.  And those gunshots followed me from this village to some other hamlet, pushing this little boy from his family from the arms of a peasant mother, to some soldier somewhere else...  I was a little buffalo tending boy who was always hungry, was the stepchild of a Legionnaire always sitting midst guns and bullets, the soldiers' little kid who traversed the trenches, every day seeing corpses laying on the sides... From the time I re-met my mother I could pick up books and go to school.  I studied like I was fleeing the enemy.  More correctly, like someone who had been starving for a long time who was given something to eat.  Gobbling it down quickly, often without enough time to digest it, I got the words but did not grasp the meaning.  I had to jump up a few grades for my age.  But, I liked the soldier's life more than regular life... And before I reached the age to be a soldier, I snuck my mother some papers to change my birth certificate so I would be a year older with the hope of ... being a soldier.  My mother stopped me in time so I could go back to school, she forced me to go to school when I wanted to be a professional soldier.  "A professional soldier, you say? This home has two sons.  Your older brother is a soldier, that's enough."

Tôi là đứa học trò kém môn Văn. Tôi chỉ thích môn Toán. Những con số đến với tôi dễ hơn là con chữ! Và như thế tôi lớn lên. Và khi tôi bắt đầu biết đọc biết viết, biết chữ và nghĩa, tôi khám phá ra mình chỉ thích đọc những gì thuộc về hiện tại hơn là quá khứ. Tôi không thích Kim Dung vào cái thời mà sách vở Kim Dung tràn ngập cả Sài Gòn, Việt Nam. Không chỉ không thích mà còn cả không đọc. Tôi chỉ đọc những gì người ta viết về cái thời tôi đang sống! Tôi không mê Hồ Biểu Chánh, tôi chỉ thích Sơn Nam. Những tác giả mà tôi đọc đôi khi là những người tôi từng có dịp ngồi với họ bên ly cà phê buổi sáng. Từng có lúc tranh cãi với họ trong bữa rượu hồi chiều. Họ khác tôi, nhưng họ nói với tôi cùng một thứ ngôn ngữ. Tôi biết mình chật hẹp, nhưng không biết cách nào đi ra khỏi con hẽm đó! Tôi muốn biết người cùng thời đại của mình sống như thế nào, nghĩ như thế nào, họ giải quyết đời sống họ ra sao trước một biến cố mà tôi có lần phải đối diện?

I was a kid who was weak at Literature. I only liked Math.  Numbers came to me more readily than letters.  And like that I grew up.  And when I began to know how to read and write, knew words and their meanings, I discovered that I just liked reading about the present more than the past.  I didn't like Jin Yong at a time when Jin Yong's books were flooding Saigon and Vietnam.  I not only didn't like them, I didn't read them.  I only read things about the time I was living through!  I wasn't enamored with Hồ Biểu Chánh, I only liked Sơn Nam.  The authors I read sometimes were the same people I occasionally had a chance to sit next to for a morning coffee, that I argued with during a round of whiskey in the evening.  They were different from me, but they spoke to me in the same kind of language.  I knew I was narrow-minded, but didn't know how to escape that blind alley!  I wanted to know how people of my time lived, how they thought, the decisions they made in life before circumstances that I sometimes faced?

Tôi chưa bao giờ đọc như một nhà biên khảo. Tôi đã khám phá ra trong cái đọc của tôi có quá nhiều thiếu sót. Những thiếu sót ấy cần phải được bù đắp.

I had never read like an critic.  I discovered that my reading had too many shortcomings.  Shortcomings that needed to be offset.

Tôi muốn nói trường hợp tác phẩm và tác giả trong nhóm Tự Lực Văn Đoàn. Tôi nhớ tựa những cuốn sách tôi tưởng mình đã đọc: Hồn Bướm Mơ Tiên. Đời Mưa Gió. Lạnh Lùng…..tôi nhớ tên những tác giả tôi tưởng mình đã biết: Khái Hưng, Nhất Linh, Thạch Lam, Hoàng Đạo… những tác phẩm lớn của những nhà văn lớn trong văn học Việt Nam.

I want to speak of the case of the works and authors of the Self-Reliance Literary Group.  I remember the titles of books I thought I had read: Butterfly's Soul Dreams of Fairies. A Life of Wind and Rain. Cold. ... I remember the names of authors I thought I knew: Khái Hưng, Nhất Linh, Thạch Lam, Hoàng Đạo... great works by great authors of Vietnamese literature.

Trong một thư gửi bạn bè, nhà văn Phạm Phú Minh cho biết trong hai ngày 06 và 07 tháng Bảy này tại Hội trường báo Người Việt Quận Cam sẽ có cuộc triển lãm và hội thảo về Tự Lực Văn Đoàn. Và trong hơn một tháng nay nằm trên giường bệnh, tôi nghĩ mình sẽ có dịp bổ sung những khiếm khuyết ấy.

Through a letter sent to friends, the author Phạm Phú Minh announced that on the 6th and 7th of July at the Orange County Meeting Hall of the Vietnamese People newspaper there will be an exhibit and workshop about the Self-Reliance Literary Group. And after more than a month lying in a sickbed, I thought I'd have an opportunity to supplement this shortcoming.

Tôi phải xuống Quận Cam, tôi hứa với Phạm Phú Minh - trưởng ban tổ chức Hội Thảo và Triển lãm về Tự Lực Văn Đoàn và báo Phong Hoá, Ngày Nay - như thế, bởi vì ngoài chuyện sẽ gặp lại bạn bè từ lâu không gặp - mà không biết còn có dịp nào gặp nữa không? - còn là dịp hiểu thêm về những tác giả mà tôi đã đọc thiếu chiều sâu.

I must come down to Orange County, I promised Phạm Phú Minh - the leader of the organizing committee for the Workshop and Exhibit about the Self-Reliance Literary Group and the Mores and Today magazines - thus, because in addition to that I'll have a chance to meet friends I haven't seen for a while - and that I don't if I'll have a chance to meet again? - it would be chance to understand more about authors that I have not read in depth.

Sẽ thấy được hai tạp chí Phong Hoá, Ngày Nay, sẽ nhìn chiếc áo dài Le Mur, sẽ nghe những bài nhạc đầu tiên của Việt Nam trên Ngày Nay, sẽ ít nhất xem được vở kịch trong sự hình thành của phong trào kịch mới Việt Nam, cả tranh bìa, hí hoạ, minh hoạ của báo Phong Hoá, Ngày Nay thuở đó….

I'd be able to see the two magazines Mores, and Today, and see the Lemur tunics, and hear the first Vietnamese songs published in Today, and at least would be able to see plays during the formation of the new Vietnamese theater movement, as well as the covers, cartoons and illustrations of Mores and Today during that time...

Và những phát biểu của đại diện gia đình thành viên Tự Lực Văn Đoàn: Nhà văn Nguyễn Tường Thiết đại diện gia đình Nhất Linh, Giáo sư Minh Thu đại diện gia đình Hoàng Đạo, Bác sĩ Nguyễn Tường Giang đại diện gia đình Thạch Lam…

And the remarks of family members of the participants in the Self-Reliance Literary Group: the author Nguyễn Tường Thiết representing Nhất Linh's family, professor Minh Thu representing Hoàng Đạo's family, Dr. Nguyễn Tường Giang representing Thạch Lam's family...

Ông Kawaguchi Kenichi, Giáo sư Danh dự Đại học Ngoại ngữ Tokyo, Nhật Bản, nói về Tự Lực Văn Đoàn và Văn học Cận đại Việt Nam. Nhà phê bình văn học Nguyễn Hưng Quốc, Giáo sư Đại học Victoria, Melbourne, Australia: Đánh giá lại Tự Lực Văn Đoàn. Đó là chưa kể được nghe Đỗ Quý Toàn, Trần Huy Bích, Trần Doãn Nho, Trần Mộng Tú, Đặng Thơ Thơ, Ngự Thuyết cung cấp cho tôi những cái nhìn khác về Tự Lực Văn Đoàn… mà tôi thiếu sót.

Mr. Kawaguchi Kenich, Distinguished Professor at Tokyo's Foreign Languages University, will speak about the Self-Reliance Literary Movement and Modern Vietnamese Literature.  Literary critic Nguyễn Hưng Quốc, a professor at Victoria University, in Melbourne Australia: Appraising the Self-Reliance Literary Group.  That's not to mention the possibility of listening to Đỗ Quý Toạn, Trần Huy Bích, Trần Doãn Nho, Trần Mộng Tú, Đặng Thơ Thơ, and Ngự Thuyết provide me with a different outlook on the Self-Reliant Literary Group... that I lack.

Tôi đã lỡ một cái hẹn mà tôi mong ước.

I'm late for an appointment I'd looked forward to.

Nguyễn Xuân Hoàng - 08.07.2013

nguồn: Blog / Nguyễn Xuân Hoàng VOA Đài Tiếng Nói Việt Nam


Tôi chỉ được gặp mặt Nguyễn Xuân Hoàng một lần cách đây độ mười năm.  Thuở đó Nguyễn Xuân Hoàng là chủ bút tạp chí Văn đã xin đăng vài bài viết của tôi.  Tất nhiên tôi đồng ý - tôi rất hân hạnh được xem tên tôi trên trang của tạp chí Văn.

Nguyễn Xuân Hoàng như tôi biết là một người rất đáng kính, rất đáng mến, vậy tôi phải làm cái gì nào đó tưởng niệm ông.  Vậy tôi thử dịch một bài blog cuối đời của ông.  Thực sự tôi được biết quá ít về hoàn cảnh đời của ông Hoàng.  Đọc và viết blog cũng tốt cho chính tôi.  Chỉ có điều buồn là lúc bấy giờ ông Hoàng không được đi quận Cam thăm bạn bè.  Và một điều buồn nữa là tôi không đã dành thì giờ thăm ông ở San José nữa.  Vậy tôi cũng lỡ một cuộc hẹn mà tôi mong ước.

Một thứ quà nhã và có ích để tặng nhau ngày Tết (1935)

Nửa chừng xuân . . . . . 0$75
Hồn bướm mơ tiên . . . 0.40
Anh phải sống (1) . . . . 0.45
Giòng nước ngược . . . 0.50
Gánh hàng hoa . . . . . . 0.60
Tiếng suối reo . . . . . . . 0.40
Mấy vấn thơ . . . . . . . . 0.60
Cạm bẫy người . . . . . . 0.45
                                     ------
             Tổng cộng . . . 4$15

Nhân dịp tết, ai mua cả tám cuốn một lúc, chúng tôi xin tính giá chẵn là 3$00.

Giá ấy chỉ để tặng những người mua sách từ nay tới rằm tháng giêng annam mà thôi.

Nhà xuất bản Đời Nay

------------
    (1) "Anh phải sống" còn có hơn 40 cuốn.  Nếu thiếu mà chưa in kịp thì chúng tôi sẽ trừ bớt số tiền 0$45 mà gửi trả lại người mua.

nguồn: Phong Hóa số 132 (11 tháng 1 1935), tr. 8.


Nhân dịp Tết xưa 79 năm có tác phẩm đã vượt thời gian, các quyển kiệt tác của Khái Hưng, Nhất Linh, Thạch Lam, Thế Lữ, và Vũ Trọng Phụng.

Tập Kiều (Practicing Kiều) - LTD (1935)

Khi nấu rượu (lậu)...
... khi cột cờ,
Khi xem hoa nở ...
khi chờ trăng lên.

Times for making whiskey (moonshine)...
... time for a flagpole
Time to watch the flowers bloom ...
time to await the moon rise.

nguồn: Phong Hóa số 161 (8 novembre 1935), tr. 1.


Thế thì làm theo câu 3223-4 của Truyện Kiều:

Khi chén rượu khi cuộc cờ,
Khi xem hoa nở khi chờ trăng lên.

Thời Pháp thuộc dân nấu rượu sẽ bị phát, bị bắt.  Bị bắt thì buộc trên cốt cờ.  Bị giam thì trống hoa. Ở tù có đầy đủ thì giờ chờ trăng lên.

Công tử đọc thư tình (The Dandy Reads A Love Letter) - Nang H-E (1935)

nguồn: Phong Hóa 142 (29 tháng 3 1935), tr. 8.

Văn chương tiền chiến, nhạc tiền chiến tóm tắt:

Em yêu anh...

...nhưng thày me em bắt em lấy người khác...

...em muốn trốn đi cùng anh gây lấy hạnh phúc...

...nhưng không xong...

Em đành theo lời cha mẹ em vậy.

Các nhà văn Việt Nam do Bùi Xuân Phái vẽ (1946)

ô. Nguyễn Công Hoan

ô. Nguyễn Tuân

ô. Nguyễn Đình Thi

ô. Trương Tửu

nguồn: Cứu Quốc 15 tháng 10 1946, 1.

 ông Lưu Trọng Lư

ông Tố Hữu

nguồn: Cứu Quốc 19 tháng 10 1955, tr. 2

Thương như ghét

Tôi vừa đọc xong Love Like Hate là tên của tiểu thuyết đầu tay của Linh Dinh. Linh Dinh là một trong những nhà văn Việt nổi tiếng nhất. Tôi theo dõi blog của Linh Dinh và rất thích độ và cách viết của anh ấy.

Love Like Hate tựa vào kinh nghiệm của Linh Dinh sống ở Philadelphia và về sống ở Việt Nam một thời gian. Tôi không có ý kiến viết điểm sách (dù tôi rất thích sách này).

Sách này dài 238 trang. Chụm từ "Love Like Hate" mới được giới thiệu ở cuối sách trên trang 189. Con gái của nhân vật chính phải lòng một tay rocker tên là Quang Trung. Quang Trung là ca sĩ của ban nhạc Love Like Hate. Ban nhạc này chơi punk rock - một loại nhạc Việt Nam chưa từng có vì chắc loại nhạc không hợp với sở thích của các rocker ở Việt Nam và vì chính quyển sợ loại nhạc này sẽ gây loạn. Love Like Hate là "ban nhạc nhà" (house band) của một hộp đêm gọi là World War III.

Quang Trung là con của một cán bộ cao ở phòng hải quan. Anh ấy chọn tên Love Like Hate - Thương như ghét vì anh ấy cảm thấy như vậy về Việt Nam - "I love Vietnam so much I hate her. How can I not hate her when I love her so much" (Tôi yêu Việt Nam biết bao vậy tôi cũng ghét nó. Sao mà không ghét nó lúc mà yêu nó biết bao). Rồi Quang Trung coi mình như đứa con của một mẹ Việt Nam mà "sells her pussy" (bán bướm mình) - bán cho Trung Quốc, Pháp, Nga, Mỹ và Đài Loan. "She'd sell her pussy to anyone because she feels inferior to everyone. She's thrilled to be humiliated because someone is paying attention to her" (Nó sẽ bán bướm mình cho bất cứ ai vì cảm thấy thấp kém hơn mọi người. Nó sướng run lên lúc chịu nhục vì có người để ý đến nó - trang 192).

Cái nào quen thuộc quá, hiểu biết quá sẽ rất dễ được thương, dễ bị ghét. Mình sẽ biết rõ các nhược điểm. Việt Nam hiện nay có nhiều điều làm mình (và nhiều người) thấy khó chịu. Nước Mỹ cũng thế. Đây mới là chữ ambivalence - theo trang Wiktionary (chắc ghi chép từ nguồn khác) là "Sự vừa yêu, vừa ghét (cái gì); sự mâu thuẫn trong tư tưởng." Cái đó là bình thường. Chỉ có sự bất thường nếu không được phép tỏ ra ambivalence này.


Love Like Hate: A Novel / Linh Dinh (New York: Seven Stories Press, 2010).

"Cách hành văn còn phảng phất lối hát tuồng, hát cải lương"

Trần Huy Liệu, Hồi ký (Hà Nội: Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, 1991). Năm 1950 ông ta viết về báo giới miền Nam những năm 1920.

tr. 44 - Ở Nam Kỳ, hồi ấy làng báo quốc văn còn lộn xộn lắm mặc dù trong lịch sử báo chí Việt Nam, báo chí Nam Kỳ có sớm hơn hết. Mấy vị "Chánh chủ bút" như Lương Khắc Ninh, Trương Duy Toản, Lê Hoằng Mưu v.v... tại mấy tờ Trung lập, Lục tỉnh tân văn... đều là những "thầy tuồng" và "thày cải lương" nổi tiếng. Trên mặt báo bên cạnh những bài kể thuật, các cuộc đón đưa đón cạc vị "quý quan", các cuộc thi xe đạp, thi sắc đẹp, những tiểu tuyết tình ái và trình thám, thỉnh thoảng còn có những bài giải thích Tam quốc chi, Tây du hay Càn Long du Giang Nam. Cách hành văn còn phảng phất lối hát tuồng, hát cải lương. Những hạng trí thức trong xứ hầu hết coi báo chữ Pháp không thèm nhìn đến báo quốc văn và cho rằng nó ít có giá trị.

In the South those days the journalism community writing in the national language was very mixed up, even though in Vietnamese newspaper history Southern newspapers were the earliest. Distinguished "editors-in-chief" like Lương Khắc Ninh, Trương Duy Toản, Lê Hoằng Mưu v.v... at newspapers like Trung lập [Impartial], Lục tỉnh tân văn [New Literature of the Nine Provinces]... were all famous "Chinese opera masters" or "renovated theatre masters." On their pages, next to news accounts--the meeting and seeing off of "notable officials," bicycle races, beauty pageants, love and detective novels--there were occasionally articles explaining The Three Kingdoms, Western Journeys or The Voyage of Emperor Qian Long to Jiang Nan. The compositional style still vaguely resembled that of Chinese opera and renovated theatre. The region's intellectuals all looked at the French papers and had no desire to go with papers in the national language because they thought they had no value.

Trần Huy Liệu viết đoạn để nói về thế giới quan của "hạng trí thức" miền Nam thủa ấy và cũng phân biệt tờ báo của ông lúc bấy giờ (Đông Pháp Thời Báo) với các báo quốc ngữ khác. Đến bây giờ hình như vẫn còn một lối tu từ có thể gọi là tuồng, cải lương. Thập niên 1920 đến bây giờ có lớp trí thức coi thường coi thường lối tu từ dù phải nói rằng lối ấy có tính dân tộc. Cách soạn lời của Vương Hồng Sển chẳng hạn đối với tôi hơi khó hiểu nhưng tôi phải thừa nhận rằng văn chương của ông ta rất đẹp. Có lẽ vấn đề chính là lối tu từ này kém về mặt thực hiện nhiệm vụ một cách ngắn gọn có hiệu quả ngay - vậy "ít có giá trị". Song lối này thì giầu về tình cảm, đi sâu vào lòng người đọc, người nghe và rất có thể có hiệu quả lâu dài.

thuốc độc

1) Tuyết Vân đã là thợ dệt từ ba năm nay. Vốn tính nồng cạn và dễ dãi, Vân vẫn thích đọc lại những quyển sác cú từ hồi học sinh. Vào xưởng hay đi họp. Vân hay đem theo quyển "Tình hận" bên mình.

Snow Cloud has been a weaver these three years. Passionate and easy-going by nature, Cloud likes re-reading books from her school days. In the workshop she often goes to meetings. Cloud brings the book "Bitter Love" with her.

2) Tuyết Vân thuộc lòng nhiều đoạn của quyền sách. Cô thích nhất một nhân vật, một chàng trai hào phóng, chịu chơi, ngang tàng xuất hiện từ đầu đến cuối quyển sách. Lâu ngày, chàng trai đó bỗng trở thành một thần tước trong lòng cô.

Một hôm Tuyết Vân quen một chàng trai cũng có những dáng nét như người trong truyện. Anh ta rộng rãi, lịch sự và hay chiều chuộng cô từ những phút đầu tiên. Một tình yêu đã nảy nở như trong truyện tình thơ mộng.

Snow Cloud has learned several passages from the book by heart. She likes one character the most, a free-thinking, unruly playboy who appears from the beginning to the end of the story. For a long time he has been an idol for her.

One day Cloud met a guy who had features like the person in the story. He was generous, polite and indulged her from the first moment. A love arose like in the poetic love story.

3) Nhưng một vụ đánh ghen đã xảy ra. Vợ chàng thanh niên đã bất ngờ xuất hiện và thuê người nện cho cô gái yếu đuối, ủy mị một trận đòn nhừ tử.

But a episode of jealousy transpired. The youth's wife suddenly appeared and hired someone to beat this weak, irresolute girl into unconsciousness.

4) Tuyết Vân đau khổ, thất vọng và nhục nhã. Cô nghĩ ngay đến hành động của một nhân vật trong truyện "Tình hận" triết lý rằng khi gặp oan trái trong tình yêu nên tự tử thì mới tìm được lối thoát trong danh dự. Cô uống thuốc độc...

Snow Cloud suffered desperately and shamefully. She thought of the act of a character in the story "Bitter Love" philosophizing that when encountering unjustness in love suicide is the only honorable way to escape. She drank poison...

5) Thuốc độc không đủ liều lượng nên bệnh viện đã cứu được Vân. Cơ quan luật pháp đã can thiệp và điều tra cho biết: Tên Tư Dọt đã lừa đảo Vân cả về tình cảm lẫn kinh tế. Hắn chuyên đi lùa phỉnh những cô gái nhẹ dạ. Các mánh khoé lừa gạt thì hắn làm theo những nhân vật giang hồ bạt tử trong các tiểu thuyết rẻ tiền.

Liều thuốc độc thực không hiệu nghiệm, nhưng thuốc độc vô hình trong các quyển sách cũ thì làm hư hỏng những người như Tư Dọt và Tuyết Vân.

The dose of poison wasn't strong enough, so the hospital could rescue Cloud. The Justice Office got involved and their investigation showed that the rat Sluggo Four tricked Cloud, both emotionally and financially. He has specialized in swindling light-headed girls. For these ruses he acted according to the daring vagabonds in those cheap novels.

The poison wasn't actually effective, but the invisible poison in the old book has spoiled people like Sluggo Four and Snow Cloud.

nguồn: báo Công Nhân Giải Phóng #275 (5-6-1981)

Văn nghệ trong báo Công nhân Giải phóng số 275, 5-6-1981

Trong tranh Có hình dạng một chàng trai làm việc là như đi khai hoang. Có một cây chết đang được nhổ bật rễ. Ba gốc có tên: "Thanh Thúy," "disco," và "hồn hoang." Cây này được chặt bằng rìu với tên "ca khúc chính trị." Tranh này cũng có hai nấm (có vẻ như nấm độc) với tên "Phạm Duy hải ngoại" và "Hồn ma trinh nữ."

Tôi đâu có biết rằng riêng đáng sợ như thế, nhưng người ta có nói rằng Thanh Thúy có giọng hát liêu trai. Disco thì khác hẳn như chắc là tiêu biểu cho văn hóa độc của Mỹ. Tôi không rõ Hồn Hoang thế nào - một câu chuyện? Lâu năm Phạm Duy đã bị coi như là cái kim trong bụng. Hồn Ma Trinh Nữ có phải là chuyện Tàu, kiểu Liêu Trai?

[Mới đây (22/3/2010) có một bạn nặc danh giải thích rằng Hồn Hoang là một chương trình băng nhạc pop rock ngoại quốc sản xuất ở Sài Gòn trước 1975].


Trang báo này cũng có nhiều mục thú vị khác. Trong trang này cũng có một đoàn "hóm hỉnh" như sau:


Thuốc

Con: -- Bố ơi, con đọc suốt cuốn truyện võ hiệp Tàu này sao không thấy các nhân vật ăn cơm, chỉ đánh nhu lu bù hà.

Bố: -- Ừ, họ không ăn vì chẳng có thằng cha nào lao động sản xuất hết.

Con: -- Thế họ có dùng thuốc gì không mà khỏi ăn hở bố?

Bố: -- Có chứ. Tác giả dùng thuốc phiện!

Medicine

Son: -- Hey dad, I've read all these Chinese martial arts story. Why don't any of the characters eat and just drunkenly beat each other?

Father: -- Ah, they don't eat because none of those fools does any productive labor.

Son: -- So do they use some kind of medicine so that they don't have to eat?

Father: -- Oh course. The author uses opium.

báo Công nhân Giải phóng số 275, 5-6-1981.

Ca khúc chính trị là công cụ khai hoang. Nhìn cụ thể thì hoang có được khai một chút - Phạm Duy không còn ở hải ngoại. Hình như ít người còn nghe Thanh Thúy (nhưng tôi cho rằng mọi người rất nên nghe Thanh Thúy). Disco thì được áp dụng trong những ca khúc chính trị. Nhưng nay chuyện kiểu Hồn Ma Trinh Nữ thì có đủ.

Địa ngục tân thời - Italo Calvino trích từ tạp chí Harpers

Địa ngục của người sống không phải là một sự kiện sẽ xây ra; nếu có thì đã đến rồi, cái địa ngục mà chúng ta đang sống hằng ngày, mà chúng ta tạo ra do sống chung với nhau. Chỉ có hai lối để thoát bị như thế. Cái thứ nhất thì dễ dàng cho con người; chấp nhận địa ngục này và trở thành một thành phần của nó đến mức mà không còn nhận thấy nó nữa. Cái thứ hai thì đầy mạo hiểm và đòi hỏi chúng ta phải e sợ và cảnh giác mãi: tìm và học tập để nhận biết những ai và những gì, ngay trong địa ngục này, không thuộc địa ngục, rồi giúp chúng tồn tại, để cho chúng không gian.

Đoạn cuối của Italo Calvino, Le città invisibili (1974) [Những thành phố vô hình]

Tam quốc

Mới đây tôi đọc xong chuyện Tam quốc trong bản dịch tiếng Anh dài gần 1000 trang. Lúc tôi còn ở Hà Nội tháng 6 vừa rồi tôi phỏng vấn nhạc sĩ Văn Ký. Ông kể rằng thanh niên lứa tuổi ông thời thanh niên rất mê đọc chuyện Tam quốc và chuyện có gây ảnh hưởng lớn trong văn nghệ những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp.

Cách đây mười năm tôi dịch bài ca "Chiến sĩ Việt Nam" nhưng đến câu này tôi không hiểu nổi:

Mong xác trong da ngựa bọc thân thể trai

Bây giờ mới hiểu. Trong bản dịch Three Kingdoms:

A man worthy of the name, who takes his sustenance in the service of his lord, considers it a boon to die on the battlefield, to be sent home wrapped in horsehide.

Trong Tam quốc người ta không chiến đấu vì dân tộc, vì tổ quốc nhưng lại chiến đấu vì gia tộc - service of his lord. Nhiệm vụ chính của một người đàn ông xứng đáng là chết trên trận chiến. Như Văn Cao viết:

Là trang nam nhi. / Quyết chiến sa trường. / Sống thác coi thường.

Quả là lãng mạn. Trong Tam Quốc thì các chiến dịch có mấy vạn người tham gia, nhưng các người bộ đội không giải quyết cái gì và bị chết liên miên nữa. Các chiến dịch được giải quyết vì những vị tướng phi ngựa "vung gươm." Văn Cao rằng:

Bao chiến sĩ anh hùng. / Lạnh lùng vung gươm ra sa trường.

Tam quốc có vô số nhân vật và các tên Trung Quốc nhìn rất giống nhau -- lắm lần tôi thấy rất khó phận biệt ai là ai. Nhưng tất nhiên có một số nhân vật nổi bật. Ba nhân vật Lưu Bị, Quan Vân Trường và Trương Phi đều thú vị. Ba người vừa dũng cảm, vừa tình cảm.



Lưu Bị "thương dân, lấy dân làm gốc" nghe rất tư tưởng Mao Trạch Đông. Lưu Bị cũng được sự mến mộ của những người có tài. Quan Vũ sau khi chết thì càng hay vì một con ma còn thành hiển thánh. Trương Phi thì nóng tính và khó điều khiển nhưng rất trung nghĩa.

Nhưng có lẽ nhân vật nổi bật nhất trong chuyện này là Khổng Minh.



Khổng Minh giỏi thật là hiểu biết tâm lý con người và thấu hiểu khí của mỗi tình hình. Khổng Minh luôn luôn làm việc đúng lúc, hiểu trước chiến lược của địch. Khổng Minh do áp dụng đến địa lý và khí hậu được thắng - thắng như là một cuộc chơi. Và Khổng Minh tự điều khiển cảm xúc của mình. Khổng Minh không phải là kiểu người "vung gươm." Phải coi Khổng Minh như một nhà trí thức, một nhà trí thức thanh bạch. Chẳng lẽ ông Giáp muốn chịu ảnh hưởng của Khổng Minh?

Tôi nghĩ rằng Tam quốc rất có chất chủ nghĩa cá nhân. Các vị tướng thi đua nhau "sống thác coi thường." Dù có hàng triệu người tham gia các cuộc chiến chỉ có tham vọng của vài chục người gây ra mọi sự kiện trong sách này.