Thợ chụp hình hát bóng (1930)

M. Lejard bên tả Brut bên hữu

Có hai người thợ chụp hình hát bóng cho nhà Pathé bên Paris là M. Lejard và Brut đã định qua Saigon dặng chụp các cảnh cuộc xứ ta, hiện M. Brut đã tới đây rồi, còn M. Lejard thì ít ngày chiếc Porthos qua mới tới.

nguồn: Trung Lập Báo (28 janvier 1930), 1.

Thực dân quay phim ở xứ Việt.

cô Lan Phương ca hát (1939)

9 giờ sang chủ nhật 31 Décember 1939 các bạn nhớ lại rạp MAJESTIC để xem:

1) Cô Lan Phương ca hát
2) Cô Tạ Quang Cát nhảy múa
3) Grace Moroe và Franchot Tone
vui vẻ trong một phim thực hay:
"Sa majesté est de sortie"

Đi xem để giúp hội Truyền Bá Quốc Ngữ.
Giá vé: 0p.30, 0p.50, 0p.60, 0p.70, 0p.90

Nguồn: Ngày Nay #194 (30 décembre 1939), tr. 15.

Không biết cô Lan Phương hát nhạc Tây hay nhạc Ta?  Tạ Quang Cát là Jeannine Tạ Quang Cát là vũ sư ở Hà Nội lúc bấy giờ.  "Sa Majesté est de Sortie" là phim "The King Steps Out" (Vui bước ra) của năm 1936.

Bài ca "Stars in My Eyes" - nhạc Fritz Kreisler, lời Dorothy Fields của phim "The King Steps Out."

phim Trận Phong Ba tại rạp Olympia (1950)

nguồn: Tia Sáng (30 tháng 8 1950), tr. 2.

Phim Les montagnards sont vốn có tên tiếng Anh là Swiss Miss (Cô Thụy Sĩ) của năm 1938.


Chung một chương trình cũng có phim Trận Phong Ba là một trong hai phim nói đầu tiên của Việt Nam đã được sản xuất 12 năm trước.  Chủ nhân rạp Olympia cho chiếu lại Trận Phong Ba "để các bạn có dịp so sánh sự tiến bộ, bắt đầu từ phim này, với những phim sắp có của người Việt Nam đóng."

Đây là một cách quảng cáo rất buồn cười.  Trong hồi ký Cát Bụi Chân Ai, Tô Hoài kể rằng phim Trận Phong Ba "tồi quá, không có người xem" mặc dù có nhà Nguyễn Tuân tham gia đóng vai phụ (Westminster, CA: Hồng Lĩnh, 1993, tr. 17).  Nhưng thực từ khi phim ấy được sản xuất đến năm 1950 thì chưa có phim nào của người Việt Nam được thực hiện.  Như vậy mục quảng cáo phải so sánh phim này với "những phim sắp có."

Một điều đặc biệt của phim Trận Phong Ba là nhạc sĩ Phạm Đăng Hinh đóng vai "nhạc sư." Ca khúc "Đám mây hàng" cũng được xuất hiện trong phim này với tên "Cám dỗ."  Tôi chưa lần được thấy một tấm ảnh của Phạm Đăng Hinh.  Năm 1950 thì phim Trận Phong Ba vẫn còn, nhưng hiện nay thì chắc cuốn phim ấy bị mất luôn.

Trong nhà chiếu bóng (At The Cinema) (1939)

-- Họ làm gì thế nhỉ?
-- Ho mớm cơm cho nhau chứ quái gì.

What are they doing?
They're feeding each other, what else.

nguồn: Ngày Nay #178 (19 septembre 1939), tr. 5.


Các tranh Lý Toét, Xã Xệ luôn giễu phe lối thời của xã hội. Nhưng ở đằng sau có một thực tế không hẳn là hiển nhiên.  Các phim quay ở Việt Nam lúc bấy được sản xuất ở các nước phương tây và phô diễn những tực lệ và phong hóa rất khác với đời thường của mình. Kể cả ở phương tây nhiều người trẻ được học về việc van vẽ qua phim ảnh. Xem hai người hôn nhau nồng nàn hiện nay là một chuyện bình thường.

Thời xưa thì chắc là người Việt hiếm thấy đối xử với nhau như thế.  Và trong một thời không xưa lắm thì hai người tình bị cấm làm như thế - xem b̀log này ngày hôm qua có cặp nam nữ trẻ vách súng lưỡi lê đứng cạnh nhau mà không nhìn nhau.  Vậy tranh năm 1939 này rất táo bạo.

Chương trình phim Sàigòn - Gia Định (tháng 7 1975)

nguồn: Giải phóng (bộ mới) #1 22 tháng 7 1975, tr. 4

Sau khi Việt Nam được thống nhất các chương trình phim thay đổi hoàn toàn.  Có 5 phim Liên Xô, một phim Triều Tiên (tức Bắc Triều Tiên), một phim Trung Quốc và thêm một phim Việt Nam.

Rút-Xlan và Lút-Mi-La là phim Ruslan and Ludmila / Руслан и Людмила (1972) được làm theo một bài thơ của Alexander Pushkin.

Phim tâm lý xã hội Thằng Ngốc chắc là phim Idiot / Идиот (1958) gốc từ tiểu thuyết của Fyodor Dostoevsky, như vậy chắc cũng có văn chương và chất lượng cao.

Tôi không rõ phim Xê Muốc, Sân Khấu Vui, và 5 Người Từ Trời Xuống là như thế nào.  Có phải là Cát Đỏ là White Sun of the Desert / Белое солнце пустыни?


Theo báo Đồng Khởi, Lửa Hận Rừng Dừa là một phim "dài 58 phút được ghi hình bằng phim nhựa màu, nội dung ca ngợi cuộc đấu tranh của nhân dân miền Nam Việt Nam, trong đó dành phần lớn thời lượng mô tả phong trào Đồng Khởi."

Vài hôm sau có các phim Pô-Lô-Ne, Vàng, Xê Muốc, và Cát Đỏ của Liên Xô, một phim Việt gọi là Không Nơi Ẩn Nấp (1971), một phim Trung Quốc là Khách Từ Núi Băng Tới, và phim Bắc Triều Tiên là Sân Khấu Vui.

Lúc bấy giờ có hai vũ trú riêng biệt - là Mỹ (cả Nam Mỹ và Bắc Mỹ), Đông Tây và Úc, và các nước theo Cộng Sản chủ nghĩa.

nguồn: Giải phóng (bộ mới) #3 24 tháng 7 1975, tr. 4

Saigon 1 (1968)

 Rue Catinat - Đường Tự Do

 Xích lô về nhà em

 Bán hàng vỉa hè

 Thuận hiện đang ở đâu?

 Hai mẹ con qua con đường đầy xe cộ.

 Hai cô bán hàng vỉa hè vui nghịch.

 Hình như cô ấy bán băng cối hiệu Scotch.

Quyển Phương pháp Tự học Độc tấu Tây ban cầm theo Điệu Flamenco của Hoàng Bửu được bán.

 Nụ cười xinh.

 Mặc cả?

 ... Điên cái đầu!

Nguồn: John Hlavacek Collection, Vietnam Center and Archive.

Cách ảnh ở trên trích từ 6 phút đầu tiên của một cuộn phim quay đầu tháng 11 1969.  6 phút này phải nói là tuyệt vời thì mời bà con xem.

http://www.vietnam.ttu.edu/virtualarchive/items.php?source=rss&rec=135333

Au Cinéma Palace du mercredi 23 au mardi 29 Nov. 1927

Sally

Fille de cirque

de D. W. Griffith

avec

Carol Dempster et W. C. Fields

nguồn: Hà Thành ngọ báo 29 novembre 1927, tr. 2.

Tại rạp ciné Palace từ thứ tư 23 tháng 11 đến thứ hai 29 tháng 10 1927.

Sally

Con gái của gánh xiếc

của D.W. Griffith

với

Carol Dempster và W.C. Fields

Tên thật của phim này là Sally of the Sawdust (Sally của mùn cưa - mùn cưa tiêu biểu cho các gánh xiếc).  Phim này, phát hành năm 1925, gốc từ một vở kịch hát năm 1923 tên là Poppie (Cha yêu).  Cốt truyện này viết về một cô con gái tên là Sally (Carol Dempster đóng).  Mẹ của Sally bị bố chối lúc mà lấy chồng là diễn viên cho một gánh xiếc.  Lúc Sally bị mồ côi (sau khi bố mẹ của Sally bị ốm và chết) nhân vật Poppy (W.C. Fields đóng) tên thật là Professor (Giáo sư) Eustace McGargle (một tên hết sức lố bịch).  Poppy là một kẻ lựa bịp có lòng vàng nuôi cô Sally thành một phụ nữ có tính chất phác, cử chỉ hơi thô tục nhưng rất duyên dáng.

Các bạn thích coi phim này thì mời coi:


Hãy quay về rue Paul Bert (tức Tràng Tiền) tối 23 tháng 11 năm 1927.  Rue Paul Bert tương tự như Rue Catinat ở Saigon là địa điểm mà dân Pháp phát triển để "allow their ersatz Parisian life to continue into the evening" [tạo điều kiện cho đời sống Paris có chất thế phẩm được tiếp diễn vào đêm - xem Carl H. Nighingale, Segragation: A Global History of Divided Cities (University of Chicago Press, 2012), tr. 211-2].  Palace có nghĩa là "Cung Điện." Trong những năm 1940, 1950 rạp này cũng có tên rạp Eden (Thiên Đường). Rồi dân Hà Nội lên xã hội chủ nghĩa đổi tên thành rạp Công Nhân.


nguồn tranh: hanoi-vietnam.fr

Như trang wikipedia tiếng nhận, rạp Palace "do người Pháp xây" chắc khoảng năm 1920.  Rạp này trông rất sang trọng.  Trước những năm 1930 chỉ có các phim câm như Sally of the Sawdust.  Phim câm có cái hay là không có đối thoại để nghe hiểu, để dịch.  Chỉ có bảng nội đề giải thích bối cảnh.  Ở Hà Nội năm 1927 chắc các bảng nội đề được viết bằng tiếng Pháp - giống như những lời quảng cáo ở trên được viết bằng tiếng Pháp.

Năm 1927 rất ít người Tonkin được đi nước ngoại về.  Rất ít người được đi xa nhà, xa quê.  Vậy nghệ thuật phim có một sức quyến rũ mãnh liệt làm cho người xem được đi du lịch khi ngồi trên ghế rạp.  Nghệ thuật phim tạo điều kiện cho khán giả được xem xứ lạ, người lạ.  Họ cũng được xem các nhân vật đối phó với những tình cảnh khác với tình cảnh mình.  Một điều nữa là các đạo diễn và nhà sản xuất phim biết họ phải cho nhiều trò lạ vào phim của mình để gây ấn tượng với người xem phim.

Vậy một thiếu nữ tonkinoise sinh năm 1915 nghĩ gì khi xem một phim như Sally of the Sawdust.  Một đàn ông tonkinois sinh năm 1880 nghĩ gì?  Họ được hưởng một cách nhìn khác về phong tục tập quán xứ quê mình sau khi xem đời sống ảo tưởng của các nhân vật trên màn ảnh?  Nói cụ thể, phim này miêu tả đời sống nghệ sĩ, hay nói một cách khác một đời sống "xướng ca vô loại."  Nhưng lối sống lãng mạn này cũng có sức hấp dẫn.  Phim này và các phim khác đã làm vai trò thay đổi quan niệm người Việt về các nghề sân khấu, màn ảnh không?

Cinéma Tonkinois (1935)

nguồn: Phong Hóa #133 18 tháng 1 1935, tr. 12

Cinéma Tonkinois

Phố Hàng Quạt, Hanoi

Rạp Tonkinois hiện đang sửa sang lại để chiếu phim nói - Chỉ trong vòng một tháng nữa xin kính mời các quý khách đến hưởng những ̣đêm êm ̣ềm thú vị tại rạp chớp bóng nói Tonkinois.


Theo trang 1,000 năm Thăng Long - Hà Nội thì rạp Tonkinois là rạp chiếu bóng thứ hai mở cửa ở Hà Nội, 12 tháng 6 1921.  Mãi đến đầu năm 1935 rạp này chỉ chiếu phim câm.

Symphonie Exotique (Khúc Giao Hưởng Xa Lạ) - 1931/1934

Palace

Le Meilleur Spectacle de Hanoi

Tuần lễ này -- Chiếu 2 cuốn phim có giá trị vào một chương trình:

1.--Par Plaisir
Một cuốn phim vui do tài tử Fernandel sắm vai chính.

2.--Symphonie Exotique
Cuộc du lịch vòng quanh thế giới trong 80 phút đồng hồ

Phim Symphonie Exotique sẽ lần lượt đưa các ngài đi xem những nơi danh lam, thắng cảnh của 20 xứ lạ:
Messine, Sông Đào Suez, bến Port Saïd, Djibouti, Đảo Ceylan cùng bãi biển Mont Gavina, bến Singapour.  Tỉnh Hà-nội, hồ Hoàn-kiếm - Vịnh Hạ-Long, lăng tẩm các bực đế vương ở kinh đô Hué.
Những cảnh rừng rậm thâm u ở Cao-mên. Thành phố Saigon -- Đảo Java.  Đảo Nouvelle Calédonie, Đảo Tahiti - Đảo Martinique - Đảo Guadeloupe.

Thật là một cuốn phim hay hiếm có.

nguồn: Phong Hóa #105 (13 tháng 7 1934), 12.

Một điều lạ là tôi không thấy Par Plaisir [Như ý] trên danh sách các phim của Fernandel.

Rồi có một Khúc giai hưởng xa lạ.  Nếu cứ tưởng mình là người Hà Nội năm 1934 thì xem được phim này là một điều thật thú vị.  Làm sao biết được đến thế giới bao la này?  Xem tấm ảnh trên các tạp chí không bằng xem cảnh sống của một cuốn phim.

Nhưng hai chữ "xa lạ" có ý nghĩa phức tạp.  Đời sống hàng ngày của tôi và đồng bào tôi có gì xa lạ đâu?  Còn nếu tôi là người Hà Nội năm 1934 thì xem cảnh Paris, Rome, London và New York xa lạ lắm.  Song người Hà Nội không sản xuất phim này.

Hai người Pháp đã quay phim này - cặp vợ chồng Alfred Chaumel và Geneviève Chaumel-Gentil. Phim này thực sự là một công trình thực dân chủ nghĩa.  Chiếu phim này ở Pháp họ muốn các thanh niên có tham vọng làm việc mạo hiểm ở xứ lạ.  Xem người bản xứ thì có lẽ họ có cảm giác như xem người mọi man.

Vậy trong Symphonie Exotique các địa điểm như "tỉnh Hà-nội, hồ Hoàn-kiếm - Vịnh Hạ-Long, lăng tẩm các bực đế vương ở kinh đô Hué" và "thành phố Saigon" thành những chỗ xa lạ.  Năm 1934 chưa rất nhiều người Hà Nội chưa có điều kiện đi Huế hay Sài Gòn thì hai chỗ cũng mới lạ.  Còn chắc ít người được xem quê mình chiếu trên màn bạc - như thế cũng thú vị.  Có lẽ cũng thành một niềm tự hào?

Chuyện thật 100 phần 100 khi các rạp chiếu bóng tắt đèn (Stories 100 Percent True When The Theatres Turn Off Their Lights) - Trần An (1958)

- ? ? ? ?

- Cháu nó bé, nhờ chú cho cháu xem một tý...

- Khói thuốc lá và cái mũ là 2 thứ ai cũng ghét.

-Ấy chết! Xin lỗi ông.  Tối quá, tôi cứ tưởng ghế chưa có ai ngồi.

-My kid's small, could you let me see for a while...

-Cigarette smoke and hats are two things everybody hates.

-Gracious! Excuse me sir.  It's so dark, I thought the seat had nobody sitting in it.

nguồn: Thời mới 19 tháng 1 1958, 2.


Plus ça change...  Rạp hát, rạp chiếu bóng là chỗ tập trung nhiều người từ các tầng lớp xã hội.  Tất nhiên các rạp cũng là mặt trận trong quá trình làm cho xã hội được lên văn minh hơn.  Xã hội Việt Nam xã hội chủ nghĩa năm 1958 cũng thế.  Để chân thối trên ghế trước, ngăn tầm nhìn của khán giả khác, khói thuốc lá, v.v.  Tôi cũng ngạc nhiên thấy người đàn bà trong panô thứ 4 còn mặc áo dài đẹp trong thời gian này.

Phim mầu - Đấu tranh cho hòa bình và hữu nghị

Ciros

Hôm nay: Phim mầu

Đấu tranh cho

Hòa bình và hữu nghị

Nói tiếng Việt-Nam

nguồn ảnh: Rufus Phillips Collection, Vietnam Center and Archive.

Hồi xưa rạp xi-nê Ciros ở góc hai phố Hàng Bài và Hai Bà Trưng.  Trước khi trở thành một rạp xi-nê thì Ciros cũng là một vũ trường với ban nhạc của người Bạch Nga tên là Milevitch (милэвитч).  Chắc đó là khoảng năm 1944 gì đó.  Nguyễn Thiện Tơ, Xuân Lôi và Xuân Tiên đã từng làm việc với ban nhạc ấy, và cũng có sự tham gia của những vũ nữ người Thượng Hải.

Mười năm sau thì Hà Nội đổi đời.  Hà Nội vào một giai đoạn đấu tranh cho hòa bình như tên phim ở trên.  Trên bảng cũng có chữ - "nói tiếng Việt-Nam" nghĩa là có lồng tiếng Việt cho một phim từ nước ngoài vào.  Thường lệ là một phim Liên Xô, nhưng cũng có phim Trung Quốc và Đông Âu.

Điều nổi bật là chân dung của ba vị lãnh đạo trước cửa rạp hát.  Có Gyorgy Malenkov (Гео́ргий Маленко́в), Mao Trạch Đông (毛澤東), và Hồ Chí Minh, tuy nhiên chân dung của lãnh đạo Trung Quốc được ở vị trí chính và được to hơn hai lãnh đạo Liên Xô và Việt Nam.

Tuần lễ fim Trung Quốc (Chinese Film Week) - Vũ Minh (1955)

biển rạp xi-nê: Tuần Lễ Fim Trung Quốc
theatre sign: Chinese Film Week

Quang cảnh vui tươi của Thủ-đô kỷ niệm I năm giải phóng.  Một buổi tan chiều phim trong tuần lễ phim Trung Quốc được nhân dân rất ưa chuộng trước rạp Hồng Hà.

A lively spectacle of the Capitol for its first anniversary of liberation.  The letting out of the afternoon film during Chinese Film Week was very well-liked by the people in front of the Red River Theatre.

Ảnh Điện ảnh Vũ-Minh -- Bản kẽm Tô-Mỹ
Movie Pictures, Vũ Minh -- cliché, Tô Mỹ

nguồn: Thời mới 14 tháng 10 1955, 1


Hiện nay rạp Hồng Hà là Nhà hát Tuồng Việt Nam.  Tôi đã vào rạp ấy năm 1993 để xem hát chèo.


nguồn ảnh: blog Báo mạng điện tử K28 (13 tháng 3 2010)

Ngày xưa rạp Hồng Hà được gọi là Ciné Olympia.  Ngày 13 tháng 9 1938 nhóm Myosotis biểu diễn ở đây.  Đặng Thế Phong đã hát trên sân khấu rạp này.

nguồn: Flickr manhhai's photostream

10 tháng 10 1955 là ngày kỷ niệm Hà Nội được giải phóng một năm.  Dân Hà Nội mừng ngày kỷ niệm ấy với một tuần lễ xem phim Trung Quốc. Vì chưa được xem phim Trung Quốc nào của giai đoạn ấy tôi không biết các phim này có hay hay không. Nhưng làm một chương trình như thế phải có ý nghĩa chính trị và ngoại giao.

phim tư liệu của Trận Hà Nội

Xem phim Fighting In Indo-China 1947 (59 giây - câm).

Nguồn:  British Pathé

phim ở khu Nha Trang - năm 1968?

Phim của nhà mái tôn ở Nha Trang

Nguồn Doris Linebarger Collection (Air America Association), Vietnam Center and Archive.

phim khu Sài Gòn sau Tết Mậu Thần

Theo link này có phim tư liệu quay sau Tết Mậu Thần (tháng 6 1968). 

Phim ở đây

Nguồn Doris Linebarger Collection (Air America Association), Vietnam Center and Archive.

khu Đại Lộ Minh Mạng 

Tứ quái Sài Gòn (Four Oddballs of Saigon) - La Thoại Tân (1973)

Đêm vừa rồi vợ chồng tôi xem phim Tứ quái Sài Gòn.  Thực ra đây là một cuốn phim đầu Ngô mình Sở, nhưng xem cũng thỉnh thoảng có những cảnh hay.  Bọn tứ quái này - Tùng Lâm, Khả Năng, Thanh Việt và La Thoại Tân - là bốn danh hề của Sài Gòn cũ.  Hình như khi làm phim này thì đạo diễn mời thêm một số diễn viên (như Thẩm Thúy Hằng và Kim Cương) để 4 người này được thực hiện loài hài hước thân thể (physical humor) của họ.

Cốt truyện này là bốn thằng nhà quê ra tỉnh để mưu sinh.  Vì đàn, ca và võ giỏi, họ kiếm được việc, nhưng cũng làm phá nhiều.  Tất nhiên phải có người ác liệt không chấp nhận họ, nhưng rút cuộc người ác ấy bị công an bắt, và mọi người về quê.  Chàng hề đẹp trai nhất cũng rủ gái đẹp / ngôi sao điện ảnh về quê cùng.

Có những cảnh thú vị như bốn hề chơi "kích động nhạc" trên tàu hỏa.  Kích động nhạc ở đây là bài ca "Beautiful Sunday" (1972) của người ca sĩ Úc là Daniel Boone với ca từ Việt.  Rồi có cảnh với bốn hề này biểu diễn hát bộ.  Nhạc nền của một nhạc sĩ tên là Nguyễn Minh (một nhạc sĩ tôi chưa biết đến) nghe rất lạ.

Xem những tư liệu của Việt Nam Cộng Hòa là như xem một vũ trụ thú vị mà không còn.  Dù Sài Gòn vẫn còn đây, nhưng nhìn đường phố hiện nay thì khác.  Trong những phim và tấm ảnh xưa thì Sài Gòn có vẻ rất thanh nhã.  Tất nhiên là thực tế phức tạp hơn, nhưng Sài Gòn ấy cũng đẹp lắm.

"Vietnam: peaceful Saigon in 1945"

Tôi cám ơn bạn Nguyệt Cầm đã phát hiện tư liệu đáng quý này. Phim màu lúc bấy giờ cũng hiếm. Lúc nào xem phim màu của thuở ấy tôi cảm thấy như nhìn một thời không xa xôi lắm.

Người cho video này lên mạng đặt chủ đề "peaceful Saigon in 1945" (Sài Gòn hòa bình năm 1945). Nhắc đến năm 1945 thì người ít nghĩ đến hòa bình. 1945 là năm cuối của Đại Chiến tranh hoàn cầu II và cũng là năm mà cách mạng Việt Nam và cuộc kháng chiến giữa Pháp và Việt Nam khởi đầu. Tháng 8 đến thì Sài Gòn thành một địa điểm rất nóng.

Như vậy tôi đoán rằng phim này được quay trong vòng thời gian ở giữa hai sự kiện: Tháng 3 1945 quân Nhật Bổn lật đổ chính quyền Pháp. Tháng 8 thì cách mạng bắt đầu. Tôi không thấy mặt của người Tây nào trên phim này. Thuở ấy thì nhiều người Pháp bị Nhật bắt giam. Vậy đây vẫn là một thành phố Pháp - cái cách làm đường, kiến trúc, quảng cáo, cột đèn, xe cộ - nhưng toàn người Châu Á.

nguồn phim: Youtube