Ngày 15 tháng 10 năm 2014

"những lời nói của mình là tốt đẹp và hoàn toàn vô tội"

Diều con rồng muôn màu

@Rộng Ngải Vị Vị / @Large Ai WeiWei (ở rộng tức là "tự do")

With Wind - Với Gió là một trong những tác phẩm mà Ngải Vị Vị sáng tác cho một triển lãm tạm thời ở đảo tù Alcatraz.  Alcatraz là một nhà tù nổi tiếng và huyền thoại nằm giữa vinh San Francisco.  Tên gọi hòn đảo Alcatraz góc từ một từ tiếng Tây Ban Nha không thông dụng - alcatraces, nghĩa là chim bồ nông hay chim lạ.

Với gió gồm một con rồng rất dài làm bằng giấy.  Tác giả nói là diều con rồng làm bằng giấy vừa mỏng manh vừa đáng sợ thì thường được tiêu biểu cho quyền lực.  Nhưng đối với ông con rồng này không thuộc về quyền lực đế quốc mà lại tiêu biểu cho tự do cá nhân.

Một điều đặc biệt về tác phẩm này mà ông sáng tạo cho riêng phòng này là phòng triển lãm này vốn là xưởng của nhà tù Alcatraz, vậy cũng tiêu biểu cho lao động áp đạt của những người bị giam.  Ông khẳng định rằng mặc dù bị giam thì lòng của những người theo lý tưởng mặc dù họ bị giam họ cứ được bay.  Còn đối với các chính quyền họ cũng đáng sợ vì họ đòi được bay tung hoành.
Các con chim trong tác phẩm này tiêu biểu cho các nước vi phạm về nhân quyền.  Thường lệ con chim cũng tiêu biểu cho tự do.  Song có lẽ với Ngải Vị Vị con chim thành bày chim hành hạ con rồng này.  Con rồng là cá nhân có sức tưởng tượng, có cá tính.  Lũ chim theo bày không chấp nhận những người có sức sáng tạo, có sức suy nghĩ rộng rãi.
Tôi không biết Ngải Vị Vị chọn hình sao 6 gốc theo ngôi sao David của đất Israel?  Trên tranh hình sao này có bày cò bay lên.  Có lẽ các con cò này thực sự là chim lạc của nước Việt?  Người họa sĩ viết rằng ông chọn các loại chim trong tác phầm này tiêu biểu cho các nướckhông tôn trọng nhân quyền hay luật tự do công dân.

Đằng sau cửa sổ ở trên là vịnh San Francisco, cầu Cổng Vàng, rồi xa hơn nữa là Biển Thái Bình Dương.  Nghĩa là bên ngoài cửa sổ song sắt này là biển rộng, là chỗ mà con rồng biết là mình sẽ được bay tự do.  Một chi tiết bất đắc dĩ nữa là kính cửa sổ này bị mờ vì một lớp cứt chim.
Đằng sau thân thể của con rồng giấy này.
Ngải Vị Vị cũng trích lời của những người đòi nhân quyền.  Trong đó có lời của một người Việt là Lê Quốc Quân - "...my words are well intended and innocent" - "những lời nói của mình là tốt đẹp và hoàn toàn vô tội."  Thực ra tôi chưa biết nhiều lắm đế Lê Quốc Quân, nhưng theo mục đích mỹ thuật của họa sĩ Ngải Vị Vị thì Lê Quốc Quân cũng thuộc vào:
...[N]onviolent people who have lost their freedom simply because they expressed their ideas, imprisoned for trying to improve their conditions through writing or peaceful protesting. / Những người bất bạo động mà mất quyền tự do chỉ vì họ phát biểu ý kiến của họ, bị bắt giam vì cố cải thiện tình trạng của họ qua lời viết hay qua việc biểu tình một cách bình an [trích từ cuốn @Large Ai Wei Wei On Alcatraz (Golden Gate National Parks Conservancy / For-Site Foundation, 2014).
Cùng với lời của Lê Quốc Quân có lời của Edward Snowden - "...privacy is a function of liberty" / ... "đời tư cũng là chức năng của quyền tự do."
Lời của Nelson Mandela "Our march to freedom is irreversible" / "Cuộc tiến hành đến tự do không đảo chiều được."
Nhà báo người Angola William Tonet - "I prefer to go to jail" / "Còn hơn là tôi vào nhà tù."
Và chính Ngải Vị Vị phát biểu: "Every one of us is a potential convict" / "Tất cả mỗi chúng ta đều có khả năng thành người tù."
Nữ nhà thơ và người đòi nhân quyền Ấn Độ Irom Chanu Sharmila có nói: "I want to cast my vote" / "Tôi muốn bỏ phiếu cùa tôi"
Rồi Ngải Vị Vị cũng chơi chữ - in - cit - ingInciting có nghĩa "đang khuyến khích."  In-cite-ing cõ nghĩa "đang trong trích dẫn."   In-site-ing có lẽ có nghĩa như "đang trong vị trí."  Insight-ing có lẽ có nghĩa như "đang tự thị."

Tôi sẽ viết thêm về triển lãm @Large Ai Weiwei on Alcatraz trong một dịp khác.  Có thêmvài điều quan trọng mà phải nhắc đến.  Các tác phẩm trong triển lãm này là site-specific - là sáng tác cho riêng và chính xác cho các vị trí trình bày này.  Các tác phẩm này sẽ có một đời sống ngắn tương đối - cuộc triển lãm chỉ có đến cuối tháng 4 năm 2015.

Ngải Vị Vị là một trong những họa sĩ nổi tiếng và xuất sắc nhất trong lĩnh vực hội họa hiện nay.  Trên đảo Alcatraz ông sáng tác những tác phẩm hội họa vĩ đại, về kỷ thuật, về sức tưởng tượng.  Một điều quan trọng là tác phẩm được sáng tác về trình bày đúng lúc với với tình hình đương đại.

Việc sử dụng đến một nhà tù để sáng tác và triển lãm các tác phẩm cũng rất có ý nghĩa.   Họa sĩ danh tiếng Ngải Vị Vị đã từng bị tù do phàn ứng của những người cầm quyền ở Trung Quốc.  Bố của Ngải Vị Vị cũng bị giam ở một trại lao động.  Đến bây giờ Ngải Vị Vị bị cấm đi du lịch nước ngoài.  Ông phải sắp xếp các tác phẩm này trong tình hình là ông không có mặt lúc mà được thực hiện tại chỗ, không có mặt để xem các tác phẩm của ông tại chỗ.  Nhưng là một người đã mất quyền tự do của mình (Tất cả mỗi chúng ta đều có khả năng thành người tù) thì Ngải Vị Vị phải rất đồng cảm với những người chỉ muốn được tự do phát biểu, được tự do để tỏ ra những ý của mình.

Ý nghĩa của tác phẩm Với Gió rất cao cả:
By confining the work inside a building once used for prison labor, the artist suggests powerful contradictions between freedom and restriction, creativity and repression, cultural pride and national shame (trích sách dẫn ở trên) / Bằng việc nhốt giữ tác phẩm này trong một tòa nhà một thời đã bị sử dụng cho nhà tù lao độn, họa sĩ này gợi lên những mâu thuẫn mãnh liệt giữa quyền tự do và sự hạn chế, sức sáng tạo và sự đàn áp, niềm tự hào dân tộc và nhục quốc gia.

Ngày 11 tháng 10 năm 2014

Nhà đạo đức Lê Công Đắc, Hồi Thứ II (Moralist Lê Công Đắc - Act II) - D SON (1934)


nguồn: Phong Hóa #109 (3 tháng 8 1934), 15.

Số Phong Hóa này có chủ đề đi tắm biển Đồ Sơn.

Báo Phong Hóa hay có bút chiến với linh mục Lê Công Đắc.  Quyển Vietnamese Catholic Tradition On Trial: A Church From Empire To Nation [Truyền thống Công giáo Việt Nam thử thách: Một giáo hội từ đế quốc đến quốc gia] của Charles Keith [University of California Press, 2012] có nhắc đến Lê Công Đắc trên trang 135 và 138.  Keith viết rằng ông Đắc là "một trong những tác giả có sắc màu" (One of the more colorful writers) viết trong công động Thiên chúa đã soạn nhiều sách cỡ lớn, cỡ nhỏ.  Ông Đắc cũng soạn một vở kịch với chủ đề Đại hài kịch tiểu thư đi bộ (Đông Tây, 1931).  Ông ấy có mục đích chế giễu các phụ nữ tham gia thể dục thể thao.

Bức tranh ở trên rất gây ấn tượng.  Một nhân vật là Lê Công Đắc nhìn một cô tắm biển ở Đồ Sơn.  Núm vú của cô tiểu thư được thẳng lên dưới vải mỏng và ướt.  (Và theo sinh lý thì núm vú sẽ thẳng lên khi mà được thấy mát, hay lạnh, hay vì một lý do nào đó khác nữa).  "Nhà đạo đức" Lê Công Đắc cũng tắm biển và che mắt khi gặp mặt cô tiểu thư này.  Song ông thực sự không muốn tránh coi thân thể hấp dẫn của cô ấy vậy ông có mánh khóe nhìn liếc cô ấy qua một lỗ nhỏ trong nón của ông.  Cùng lúc tay phải của ông cũng che khu dương vật của ông (một chỗ theo sinh lý cũng có thể thẳng lên, nhưng không phải khi được thấy mát - chỉ vì một lý do nào đó khác nữa).

Tranh vẽ này được đăng cách đây 80 năm và tôi nghĩ rằng tranh vẽ này vẫn gây sốc khinh khủng.  Hiện nay một bức tranh hay tấm ảnh tương tự không thể được phép đăng ở Việt Nam - và nhiều nước khác.  Ở Mỹ không có luật cấm bức tranh này, nhưng chắc người trong vị trí của Lê Công Đắc sẽ kiện tờ báo nào dám đăng bức tranh ấy.

Rút cuộc thì bức tranh ở trên cũng thẳng thắn.  Các đạo đức gia muốn cấm nhiều thứ.  Chính là các nam đạo đức gia muốn cấm các phụ nữ sống một cách tự do bằng các đàn ông.  Thí dụ nổi bật nhất hiện này là các đạo đức gia ở Trung Đông.  Hồi xưa ở Việt Nam thì nho giáo cũng thế.  Lý do chính là các đàn ông sợ phản ứng không tùy ý của khu mà ông Đắc che bằng tay phải ở trên.  Biết mình khó tự điều khiển mình vậy thì các phụ nữ bắt phải theo một nền đạo đức của đàn ông tạo ra.  Các cô tiểu thư không được tập thể dục thể thao hay đi tắm biển vì họ làm thế sẽ gây các thanh niên và đàn ông cảm thấy bối rối không chịu nổi.

Ngày 10 tháng 10 năm 2014

cải lương trong tiểu thuyết Duyên Anh (1967)

tr. 41 - Nó mê cải lương hơn xem xi nê. Thông thuộc các đào kép gánh Kim Chung "tiếng chuông vàng Thủ đô" không sót một ai. Tối nay Kim Chung, tối mai Kim Phụng. ...

tr 42 - Vẫn chưa "diệt" nổi cái máu mê cải lương của Thông. Thịnh bày thêm trò để "cứu vớt linh hồn của một thằng nhà quê." Thịnh bảo thanh niên Hà Nội mà khoái cải lương thì nhà quê cóc chọi nổi. Nó đợi đêm Thông đi coi hát, cài then thật kỹ và dặn đầy tớ không được mở.

tr. 88-89 - Một cô gái lớn phóng từ nhà tới cổng. Bà mẹ mắng yêu: "Cái Bích hậu đà hậu đậu." Giáo sư Thịnh ngắm nàng. Ðiện đường, lúc đó, sao mà tỏ thế. Nó thấy đủ một nắm nốt rỗ trên khuôn mặt của nàng. Em Bích rỗ huê. Trăm hoa đua nở ở mặt em. "Kim Chung tối nay hay lắm." Ôi, nàng mê cải lương như công tử Phát Diệm! Người đẹp mê vọng cổ thì vẻ đẹp giảm đi chín mươi bảy phần trăm.


nguồn: Duyên Anh, Ngày xưa còn bé (Saigon: Đời mới, 1968) viết xong 1967.

Tiểu thuyết Ngày xưa còn bé gần như một quyển hồi ký.  Có rất nhiều cảnh rất giống quyển Nhìn lại những bến bờ.

Bối cảnh tiểu thuyết này là Hà Nội độ năm 1952, 1953 gì đó.  Các nhân vật chính là học sinh ở trọ.  Người kể chuyện như Duyên Anh là một người gốc Thái Bình.  Nhân vật tên Thịnh rất có thể là nhạc sĩ Nguyễn Thịnh (là người từng sáng tác ca khúc "Duyên anh" mà thành tên bút của Vũ Mộng Long).

Các sinh viên muốn cho mình là người biết điều, muốn phân biệt mình với những người khác.  Cải lương không hợp thời trang, không hợp mới một người sanh điều.  Có bạn thích coi cải lương thì phải "cứu vớt linh hồn" người bạn đó.  Một cô gái xinh đẹp thích coi cải lương là mất một phần nào đó của sắc đẹp ấy.

Tân nhạc xịn (và nhạc nước ngoài).  Cổ nhạc dở.  Đơn giản như thế.  Tôi nghĩ thái độ ấy kéo dài đến bây giờ.

Ngày 08 tháng 10 năm 2014

đường khuya trở bước (The Midnight Road Turning Back) - Đinh Hùng

Tôi đến đêm xưa, Em vắng nhà,
I arrived, a long distant evening, You weren't home
Trăng vàng, mây bạc, sầu như hoa.
Moon golden, clouds of silver, dreary like a flower
Tôi từ viễn phố rời chân lại,
I from a distance will forsake these streets to step forth,
Chỉ thấy sương nhiều như lệ sa.
Seeing only dew aplenty, like falling tears.

Ở cũng bâng khuâng, đi chẳng đành,
Staying is also a sorrow, leaving is no placation
Đêm trời, sao cũ sáng long lanh.
Nighttime sky, ancient stars sparkle
Lòng ta ngẫm truyện mười phương vậy:
To myself I ponder omnipresence thus:
Người gái khuê phòng kia mắt xanh?
A wide eyed girl over there in her boudoir?

Tôi cũng chưa đi hết dặm đường,
I haven't gone to the end of the road
Đời dài, mới đến nửa sầu thương.
In a long life, to have just to the middle of sorry and pity
Một đêm trở bước cho lòng nghĩ,
One night turning back so my heart can consider
Sao biếc rơi tàn mộng phấn hương.
Emerald stars fall ending a dream of perfume and powder.


Đọc bài thơ này tôi cũng nghĩ đến bài ca "Pamela Brown" của Leo Kottke.  Gái mình ưa không ưa mình thì mình được tự do lang thang.

Ngày 06 tháng 10 năm 2014

Thương vùng hỏa tuyến (Pity For The Free Fire Zone) - Anh Bằng, Vũ Chương (1967)

Có ai qua vùng hỏa tuyến nhắn cho tôi một vài lời.
Anyone passing by the free fire zone, send me a short message
Mái tranh thân yêu còn đâu
Are the beloved thatched roofs gone
Lũy tre xanh tươi còn đâu
Are the green bamboo hedges gone
Đổi thay giờ đây lửa máu.
Now changed to blood and fire?

Xóm thôn hoang tàn đổ nát
Hamlets in ruins, falling to pieces
Luống khoai nương cà nghẹn ngào
Rows of potatoes, the tomato patch, choked with emotion
Tiếng chuông vang không còn nữa vắng trâu ăn trên đồng sâu trẻ thơ đi tìm mẹ hiền.
The peeling of the bell is no more, absent are water buffalo on marshy fields, a youngster looks for his kind mother

Trung Lương ơi!
Oh Trung Lương!
Đây vùng phi chiến nay thành khu chiến từ khi giặc tràn về
This demilitarized zone has become a battle zone since the enemy has flooded back
Bao người dân trắng tay mà vui ước hẹn đi theo lời thề toàn dân thương Trung Lương, toàn quốc thương Gio Linh thương Bến Hải thương cầu Hiền Lương.
So many empty handed folk happy in the promise to obey the oath the whole people pities Trung Luơng, the whole nation pities Gio Linh, pities Bến Hải, pities the Hiền Lương bridge.

Có ai qua vùng hoả tuyến nhắn cho tôi một vài lời.
Anyone passing by the free fire zone, send me a short message 
Oán xâm lăng gây lửa khói để cho bao nhiêu lệ rơi để cho sầu héo lòng tôi.
Hate the invaders creating smoke and flames so so many tears fall, so sadness withers my heart.

theo bản nhạc - Sài Gòn: Sóng Nhạc, 1967 #39

Phương Hoài Tâm thâu dĩa cùng thời đó


nguồn: Nhạc Việt trước 75

Blog của Phạm Hoài Nhân có nhiều nhận xét rất thú vị về bài hát này.  Ông này là người "trong cuộc" - nghĩa là ông được nghe và thuộc bài ca này trong thời mà bài hát này được thịnh hành.  Ông này cũng chịu khó nghiên cứu thêm về địa điểm Trung Lương mà được nhắc đến hai lần trong bài ca này. Ông Phạm Hoài Nhân cũng kết luận rất hóm hỉnh rằng ông chỉ: "nói về một bài hát bây giờ bị cấm hát, nói về một địa danh bây giờ không hề tồn tại."

Trung Lương giống như Gio Linh nằm rất gần sông Bến Hải.  Sông Bến Hải nằm ở giữa cái gọi là DMZ / Demilitarized Zone, tức là cái "vùng phi chiến" trong lời ca ở trên.  DMZ là một khu gồm một khoảng đất rộng đến 5 cây số cách sông Bến Hải ở hai phía bắc và nam.  Theo Hiệp Đình Genève thì quân nhân bị cấm vào khu này.

Cái sự thật thì khác.  Như lời ca nhắc, vùng này là một vùng "lửa máu," là một trong những chỗ chiến đấu khốc liệt nhất trong chiến tranh.  Lý do, theo lời ca, là "giặc tràn về."  Khái niệm "giặc" cũng hoàn toàn nằm theo cách mục kích của từng người.  Tuy nhiên, tôi nghĩ rằng bên nào gây "lửa máu" là địch của dân lành.

Tranh bia của bài ca "Thương vùng hỏa tuyến" minh họa một đứa "trẻ thơ" lạc loài trên vết tích của một xóm bị đổ nát.  Nét gây chú ý nhất là áo rách màu trắng và quần soóc màu đỏ.

Bài ca này là một tác phẩm tuyên truyền không kém gì nhạc của xã hội xã hội chủ nghĩa miền Bắc.  Lời ca này 90 phần 100 là như một bài ca nhạc đỏ.  Chỉ có những chữ như "nghẹn ngào," "lệ rơi" và "sầu" mà không thể chấp nhận ở phía Bắc vùng hỏa tuyến này.  Cách tuyên truyền muốn làm người nghe thấy đau lòng để đoàn kết chống kẻ thù làm xóm này bị đổ nát- để "theo lời thề toàn dân thương Trung Lương ... Gio Linh."

Một điều tất nhiên nữa là cách phôi khí của đĩa Sóng Nhạc 995/2163 sẽ cũng không thể nào chấp nhận ở miền Bắc.  Có một hợp ca nam hát theo phong cách bài ca "Exodus."  Có tiếng ngọt ngào của đàn tăng rung (vib-ra-phôn).  Còn cái nhịp trống chậm sẽ cũng thành vấn đề.  Cái vấn đề chính là ca sĩ có tiếng hát không bel canto, không bị châu âu hóa.  Song giọng ca của ca sĩ Phương Hoài Tâm đầy chất nhạc dân gian miền nam.

Có thêm một điều lạ nữa. Đĩa Sóng Nhạc 995/2163 cũng gồm một bài ca vàng vàng của một nhạc sĩ đỏ là bài "Tiếng hát về khuya" của một Tôn Thất Lập chưa giấc ngộ sáng tác do Thanh Thúy thực. hiện.