Ngày 12 tháng 02 năm 2016

Xã giao trong nhà hát (Manners At The Theatre) - Phạm Văn Binh (1937)

Chúng ta không nên xấu hổ mà nhận rằng: người An-nam mình có tính cẩu thả và bất cứ ở một chỗ công chúng nào cũng phô bày cái tính cẩu thả làm mất phẩm giá ấy ra một cách đương nhiên, "không cần gì ai!"

Hãy lấy một thí dụ gần gụi nhất: người annam đi xem hát.

Chúng tôi không muốn nói đến mấy rạp cải lương ở Saigon hay Dakao chỗ mà người ta chỉ đến để cười cho xướng miệng và để phô bày bộ quần áo ngủ bằng lụa mỏng dinh.  Chúng tôi cũng không muốn nói đến mấy rạp hát ở ngõ Sẩm-công là chỗ để cho người ta mua vé để đi lại rầm rầm cho xướng chân, để nổ quết trầu vào tường vôi, và để ném vỏ quít, vỏ cam, vỏ hát dưa cho xướng tay.

Chúng ta muốn nói đến nhà hát lớn của thành phố mỗi khi có một cuộc dạ hội.  Những khi ấy, nhà hát đã thành một nơi tụ hội của khách phong lưu và ta vẫn phải biết chút ít xã giao để người ngoại quốc khỏi trông ta bằng con mắt khinh bỉ, coi ta như lũ mọi đen không biết lẽ phép, lịch sự là gì.

Phạm Văn Binh, "Xã giao trong nhà hát," Ngày Nay #55 (18 avril 1937), 11.

...

Trong khi ngồi xem, không nên binh phẩm to, cười ha hả, dù trên sân khấu có nhiều đoạn làm cho mình phải cười to đến thế mới tả được hết cái lòng vui vẻ của mình.


Cần tránh nhất là cái thú rung dùi của nhiều ông đi xem hát, hay gác chân lên cái thành ghế của người ngồi trước, rồi tự cho cái chân của mình làm việc khiến cho người chung quanh mình phải chóng mặt mà vẫn chưa tha.

Phạm Văn Binh, "Xã giao trong nhà hát," Ngày Nay #57 (2 mai 1937), 11.


Đọc bài báo này mình tưởng mà được một bài viết ngay bây giờ, chứ phải là 89 năm trước đây.  Người "An Nam" có một phong cách riêng để ứng xử khi đi coi nghệ thuật.  Nếu đa số là như thế thì tại sao mà bình luận?  Vì "người ngoại quốc ... trông ta bằng con mắt khinh bỉ, coi ta như lũ mọi đen không biết lẽ phép, lịch sự là gì."  Nghĩa là có một tiêu chuẩn quốc tế đòi hỏi một cách ứng xử nhất định khi vào một nhà hát.  Người Việt lạc hậu vì không biết, hay không chịu theo tiêu chuẩn ấy.  (Chưa chắc là dân ở các xứ văn minh cũng theo tiêu chuẩn ấy).

Đi coi nghệ thuật lúc bấy giờ chủ yếu là xem cải lương, chèo, tuồng hay đi coi phim hay kịch nói.  Bài viết này rất có giá trị vì cho người hiện nay được hiểu biết về không khí trong các rạp hát và nhà hát cách đây gần 100 năm.  

Ngày 10 tháng 02 năm 2016

Huyền thoại chiều mưa (The Legend of A Rainy Afternoon) - Nguyễn Vũ (1967)


Boléro

Một chiều cuối tuần mưa bay lất phất và mây trắng giăng giăng
On a weekend evening, the rain blew in sprinkles and white clouds spread out
Em đến thăm anh, và vì mưa mãi nên không kịp về
You came to visit me, and because it rained non-stopp you didn't leave in time
Bên em anh lặng nhìn bầu trời nhòa đầy mắt mộng mơ
By your side I silently looked at the opaque sky with dreamy eyes
Sợ người yêu khóc, khe khẽ bên tai anh kể chuyện ngày xưa
Afraid my lover would cry, whispering in her ears I told a story of long ago

Chuyện xưa kể rằng trên thiên giới ấy ngày vui kết hoa đăng
A story from long ago told that in that celestial realm, happy times were tied up with flower lanterns
Thiên Quốc đang vui một nàng tiên lỡ làm rơi ly ngọc ngà
While the Celestial Kingdom is happy, a luckless fairy dropped an ivory goblet
Đang say nên trời bèn đọa đày nàng xuống dưới trần gian
Intoxicated, the heavens banished her to descend to the human world
Làm người dương thế không biết bao lâu mới cho quay về trời
As a human in the mortal realm, who knows when she'll be allowed to return to heaven

ĐK:
Em ơi! Nàng tiên ấy xuống dương trần một chiều mưa bay nhiều
My dear! When that fair descended to the mortal realm it was raining so
Và vì thương đời lính thương kiếp sống phong sương nên dù rằng một hôm
And because she pitied the soldier and an existence in mist and rain, even though one day
Thiên Quốc trời sai gom mây hồng làm xe đưa tiên về
The Celestial Kingdom's heavens commanded the collection of rosy clouds to make a chariot for the fairy's return
Tiên nói dối tiên còn đang giận trời và tiên không về đâu.
The fairy lied that she was angry at the heavens and there was no way she would return.

Nàng tiên giáng trần không đôi cánh trắng giờ đang ngắm mây rơi
The fairy lowered to the earth without white wings now gazes at the falling clouds
Đang đứng bên anh thầm cầu mưa mãi cho tiên đừng về
Is standing by me silent praying for it rain forever so that the fairy won't return home
Em ơi! Lỡ mà trời gọi về thì tiên nữ về không?
My dear! What if heaven called you back, would the fairy maid return?
Mỉm cười em nói: Tiên thích dương gian với chiều mưa thật nhiều.
Smiling you said: The fairy likes the mortal realm with its raining evenings very much.


Hoàng Oanh ca cho đĩa Sơn Ca SC-009-967-TN năm 1967.  Tôi chọn dịch bài ca này vì lúc bấy giờ chữ "huyền thoại" còn mới mẻ.  Bạn Lê Minh Khải nhận xét rằng khái niệm huyền thoại mới xuất hiện năm 1963 với quyển sách Chủ nghĩa thực dân Pháp ở Việt Nam thực chất và huyền thoại của Nguyễn Văn Trung.  Chữ huyền thoại không có trong Hán Việt.

Huyền thoại phải dịch sang tiếng Anh với chữ legend hay chữ myth.  Huyền thoại chiều mưa cũng có cái hay của nó.  Có người anh kể cho người em về chuyện huyền thoại như thế đây.  "Anh" là lính, em là vợ hay người tình của người lính.  Em cũng là nàng tiên của huyền thoại.  Nghĩa là "em" xuống trần gian gặp "anh" rồi không muốn lên về trời nữa.  Giống như người "em" của bài ca cũng không muốn lìa xa người "anh" của bài ca.  Lý do là trời mưa buổi chiều.  Mưa tênh thì sẽ có xe trên trời đưa em về.  "Đứng bên anh thầm cầu mưa mãi cho tiên đừng về."  Nhưng em tiên này "thích dương gian với chiều mưa thật nhiều" nghĩa là hai người tình còn được kế bên nhau.

Bịa đặt một câu chuyện như thế có ý nghĩa là người em này được tôn kính như một nàng tiên thật.  Nàng tiên xuống trần gian là một điều rất may mắn cho người anh này, nhưng thực ra người em này có thể bị đưa về trời khi nào mưa hết.  Vậy hai người tình phải "cầu mưa mãi."  Nhưng trời mưa có thêm ý nghĩa là "anh" là lính chiến bị đặt vào tình thế khó khăn - "kiếp sống phong sương."  Trời mưa thì em / nàng tiên cũng phải nhớ thương đến "anh."  Được coi như một "nàng tiên giáng trần" là một niềm an ủi cho người em này bắt phải xa người tình.

Thực ra đây là một câu chuyện ngớ ngẩn mà chỉ có hai người tình khá trẻ ưa thích.  Anh lính này có lẽ đã nhập vào quân đội tuổi 18 có lẽ người em này cũng chỉ tuổi đôi tám, như vậy bài ca này cũng thích hợp với một cuộc tình non dại.  Nghe đến giọng ca Hoàng Oanh thì cũng dễ tưởng đến một cô con gái trẻ thơ.  (Ảnh trên bìa ban nhạc ở trên được chụp lúc Hoàng Oanh được 21 tuổi).

Ngày 04 tháng 02 năm 2016

Khóc một giòng sông (Cry A River) - Đức Huy (1985?)

Tôi hay nhớ về quê nhà vào buổi chiều.
I often miss my homeland in the early evening
Nhất là những buổi chiều mưa rơi.
Especially evenings of falling rain
Cũng may Cali trời mưa ít không như Sài Gòn
It's lucky that California has little rain, not like Saigon
Nếu không tôi đã khóc một giòng sông.
If it didn't I'd have cried a river.

Không chi xót xa cho bằng thân phận người
There's nothing so painful as the lot of someone
Xa nhà sống một mình đơn côi.
Far from home living alone, in solitude
Cũng may thời gian qua vun vút không như Sài Gòn
It's a good thing that time flies past, not like Saigon
Nếu không tôi đã khóc một giòng sông.
If it didn't I'd have cried a river

Khóc một giòng sông, tôi đã khóc một giòng sông.
Cried a river, I have cried a river
Một giòng sông dài, nhớ cha, nhớ mẹ.
A long river, missing dad, missing mom.
Nhớ anh, nhớ chị.
Missing my brother, my sister.
Khóc một giòng sông, tôi đã khóc một giòng sông.
Cried a river, I have cried a river
Một giòng sông dài, những chiều mưa tôi khóc.
A long river, the evenings that I've cried
Khóc một giòng sông.
Cried a river.


Bạn giáo sư Tuan Hoang dịch bài này cũng hay.  Nhưng cũng thích bài này và muốn dịch theo ý của tôi.  Tôi cứ dịch khóc với cried, không phải cry.  Mặc dù người kể̀ chắc chưa khóc xong, chữ cried không có ý nghĩa là nước mắt cạn rồi.

Một ̣điều nữa là cái mệnh đề điều kiện - không như ... nếu.  Thời tiết, lối sống ở Cali khác - nếu Cali như Sài Gòn "tôi đã khóc" - I would have cried / I'd have cried - phải nói đến quá khứ vì tính mệnh đề.

Tuan cũng sử dụng đến từ exile khi dịch đoàn "xa nhà sống một mình."  Biết tiểu sử Đức Huy là người bị exile.  Tôi không biết dịch exile như thế nào - exile có ý nghĩa tha hương và biết không có cách nào để về quê hương.  Nếu về quê thì sẽ mất rất nhiều - sinh mệnh, quyền tự do, tài sản.  Như người kể chuyện trong bài hát nào không chỉ khóc vì nhớ quê, mà lại khóc nhiều hơn vì sống đơn coi - không được sự an ủi của tổ ấm hay bạn bè.

Đức Huy bị exile thì đúng - nhưng lời ca bày tỏ tâm sự của một người xa quê, xa người thân.  Song không có lý do nhất định nào.  Một thanh niên du học cũng có thể "khóc một giòng sông" theo giai điệu này.

Tôi cũng thích dịch "không như Sài Gòn" với các từ "not like Saigon" để phân biệt sự khác biệt của hai nước Việt và Mỹ rõ hơn.  Nói "not as much as" không mạnh bằng "not like."  Có lẽ một ngày nào đó tôi sẽ có dịp viết về giai điệu của bài ca giản dị và tuyệt vời này.

Ngày 01 tháng 02 năm 2016

Viễn Châu (1924-2016)


Trong công trình nhạc Việt tôi được gặp rất nhiều người.  Viễn Châu là một trong những nhân vật gây ấn tượng nhất.  Ông rất dễ gần gũi, rất cởi mở.  Tôi đến gặp ông để nói chuyện về mối quan hệ giữa nhạc bolero và vọng cổ.  Để giải thích ông lấy một đàn ghi ta lõm và chơi một bài vọng cổ theo nhịp bolero nghe rất thú vị.  Ông muốn giải thích nhiều điều với tôi, nhưng thời gian của tôi rất hạn chế.

Ông cũng tặng tôi tấm ảnh nhỏ ở trên - ông cầm một cốc bia vơi đi hơn một nửa.  Mắt ông trông hơi say nhưng cũng thỏa mẫn với cái gì nào đó.

Cách đây mấy năm tôi đã dịch một vài bài vọng cổ của Viễn Châu - Ông lão chèo đòChúc Anh Đài.  Viễn biệt Bảy Bá Viễn Châu.

Ngày 29 tháng 01 năm 2016

tiệm sách Mõ Làng

nguồn: Google Streetview tháng 5 2013

Từ khi tôi đến Cựu Kim Sơn cách đây hơn 25 năm đã có một tiệm sách nhỏ nho Mõ Làng ở 774 đường Geary.  Lúc đâu tôi chưa biết tiếng và chỉ ngó vào để xem.  Có lẽ tôi đã mua một băng cát xét dù không biết gì cả về băng cát xét ấy.  Chắc nhân viên tiệm sách này đã cho tôi biết đến lớp học dạy tiếng Việt đầu tiên mà tôi đến dự năm 1994.  Khi vốn tiếng Việt của tôi đang phát triển tôi cứ đến tiệm Mõ Làng để tập nói và cũng thỉnh thoảng mua sách.

Tôi đã mua ba quyển Hồi Ký của Phạm Duy ở tiệm đó.  Một điều đặc biệt là văn hóa xuất bản sách của công động Việt Nam ở hải ngoại.  Suốt lịch sử nước Việt các tác giả bị hạn chế vì luật kiểm duyệt.  Ở Mỹ luật kiểm duật không có.  Ai muốn xuất bản một quyển sách thì tha hồ xuất bản.

Một nhược điểm của chế độ xuất bản này là các sách ít khi đi qua một nhà biên tạp biết ôn lại văn chương của từng tác giả cho gọn, cho đẹp, cho đúng.  Gần như các quyển sách xuất bản của công động Việt hải ngoại rất cần đến một nhà biên tạp - kể cả các quyển Hồi Ký của Phạm Duy (dù có các quyển có giá trị lịch sử rất cao).  Nhưng có một ưu điểm lớn lắm là trăm hoa thực sự được nở.  Có bao nhiêu sách là hồi ký của các người chứng kiến các trại cải tạo, có hồi ký về thắng lợi và thất bại của quân lực Việt Nam Cộng Hòa.  Và cũng có sách về văn hóa Việt, thí dụ các sách của Võ Phiến.  Còn rất nhiều văn chương tiền chiến và của miền nam trước 1975 được tái bản ở hải ngoại.  Tôi được tìm đến thơ của Tản Đà ở tiệm này.

Nhưng có một điều - chủ nhân của tiệm Mõ Làng là một người quyết liệt chống Cộng.  Quan niệm này cũng hợp với thái độ của công động người Việt hải ngoại lúc bấy giờ.  Rất lâu năm tiệm Mõ Làng không bán sách nào cả xuất bản ở Việt Nam.

Hôm nay tôi viết về tiệm sách Mõ Làng vì tiệm này không còn nữa.  Thực sự trong những năm gần đây tôi được thấy rằng tiệm này ế khách.  Họ cũng được kiếm sống bằng một tuần báo có nhiều quảng cáo và rao vặt thì tôi cứ tưởng là một tiệm sách ế sẽ không thành vấn đề.  Nói chung tiệm sách nào ở Mỹ cũng khó có đất sống.  Nhất là một tiệm toàn hàng cũ kỹ.  Nhưng biết rằng thành phố của tôi có một tiệm sách tiếng Việt là một niềm an ủi cho tôi.  Thôi - hết rồi đây.

Tiệm Mõ Làng năm 2008
Tiệm Mõ Làng tháng 8 2015

Ngày 26 tháng 01 năm 2016

Young Warrior (Chiến sĩ bé thơ) - 1974

nguồn: The Bridgeport Telegram 8 tháng 1 1974, tr. 1

Đây là một tấm ảnh của thông tân xã Associated Press cung cấp cho rất nhiều tờ báo địa phương ở Mỹ mà xuất hiện trên trang một của nhiều nhật báo Mỹ chung một ngày. (thí dụ các nhật báo như Joplin Globe, Deleware County Daily Times, Portsmouth Herald, San Antonio Express, Uniontown Morning Herald, Winchester Evening Star, Appleton Post Crescent, Abilene Reporter News v.v....
Young Warrior - A Vietnamese youngster wears a cardboard headdress while hitching a ride on his brother's back.  Both attended an outdoor rock music festival in Saigon where the cardboard hats were on sale. [Chiến sĩ bé thơ - Một đứa bé Việt Nam đội nón giấy bồi khi đang được cưỡi len lưng anh trai.  Hai đứa đến dự một đại hội nhạc rock ngoài trời ở Sài Gòn nơi mà cho bán các nón bằng giấy bồi]
Tấm ảnh chứng minh rằng từng có một đại hội nhạc trẻ ở Sài Gòn trong những ngày đầu năm 1974.  Một điều nữa là một nhà nghiệp ảnh làm việc cho Thông Tân Xã AP đến dự.  Rất tiếc là không có bài báo nói về không khí và âm nhạc ở Đại Hội ấy.  Một điều nữa là nếu có đứa trẻ đến nghe thì hình như Đại Hội Nhạc Trẻ là một sinh hoạt cũng lành mạnh.

Về độc giả Mỹ - mặc dù lính đã được rút về quê, người Mỹ (hay dư luận Mỹ) vẫn quan tâm đến Việt Nam.  Có phải hình ảnh "young warrior" này cũng gây ấn tượng cho các nhà biên tạp tờ báo vì lúc bấy giờ vẫn còn một cuộc nội chiến ở Việt Nam.  Có phải họ tự hỏi chiến sĩ nón giấy bồi này sẽ lớn lên thành một chiến sĩ thật?



Ngày 20 tháng 01 năm 2016

Kho tàng của chúng ta (Our Treasure) - Nguyễn Trung Cang (1973?)

Surf

Tôi chia em 
I'll share with you, brother
Trọn kho tàng
All my treasure
Tôi chia anh 
I'll share with you, older brother
Trọn kho tàng.
All my treasure.
Niềm quý mến nhau là xâu chuỗi mầu
Our mutual esteem is the threading of a colored bracelet
Buồng tim yêu thương là châu báu
Our loving heart's chamber is a precious jewel

Kim cương đây là môi cười
The diamonds here are smiling lips
Tôi xin chia phần cho người
I wish to give some to anyone
Từng ánh mắt vui
Every shining, gleeful eye
Từng câu ấm lòng từng câu yêu thương hằn trên môi
Every heart-warming word, every loving phrase traced up your lips

ĐK:
Ta sẽ chia kho tàng
We'll share the treasure
Tình yêu cho anh em cùng dòng máu.
The love of brothers of the same blood.
Ta sẽ chia kho tàng tình thương cho khắp quê hương.
We'll share this loving treasure throughout our homeland.


Tôi xin mua lại căm thù
I would like to buy back the hatred
Tôi xin mua lại lao tù
I would like to buy back the prison
Bằng những cánh hoa cài trên áo người
With flowers pinned on anyone's blouse
Bằng đôi tay non còn rướm máu.
With hands still moist with blood.

Tôi dâng anh vạn chân tình.
I offer you countless feelings of sincerity
Tôi dâng em
I offer you, little brother
Trọn tim người
All of anyone's heart
Đời sống sẽ vui dù ta có nghèo.
Life will be happy even though we're poor.
Người vui ta cùng vui theo.
If anybody's happy then I'm happy too.


Bài ca này có 5 đại từ / 5 nhân vật là tôi, em, anh, ta và người.  Tôi là người hát, người sáng tác. Hình như anh và em là anh em trai khái quát hóa chung một dòng máu với cái tôi.  Ta là chúng ta, là tôi, em, và anh chung một dòng máu.

Người là ai?  Người thì được sự quý mến của tôi, anh và em.  Người được chia phần, được cài cánh hoa trên áo, được dâng trọn tìm người.  Người được vui chúng ta được vui theo.  Người có phải là người yêu, hay có phải là toàn đồng bào người Việt?

Đây là thêm một bài ca có cuộc nội chiến người Việt giết người Việt.  Nguyễn Trung Cang muốn mỗi anh em (chắc là tất cả thanh niên) Việt Nam được thành chung một "xâu chuỗi mầu," "niềm yêu thương" chung thành "ngọc báu."  Bài ca này diễn tả một lý tưởng cao cả, một mỗi "tình yêu cho anh em cùng dòng máu" là kho tàng được chia cho mỗi người Việt, cho khắp que hương.

Việc trao đổi cái ác ("mua lại căm thù" và "mua lại lao tù") với cái thiện ("những cánh hoa cài trên áo trên áo người") là một hình ảnh hay.  Hình ảnh này thành sâu xa hơn khi việc trao đổi được làm "bằng đôi tay non còn rướm máu."  Tay non là tay của tuổi trẻ, tuổi thanh niên.  Thời chiến thì tay của nhiều thanh niên bị rớm máu, hay không thực sự bị như vậy thì cảm thấy vậy vì nghĩ rằng mình chưa làm đủ để ngăn cản việc máu dân Việt bị đổ.

Tình anh em, tình bạn phải dễ dàng, phải đơn giản chứ?  Với "vạn chân tình," với trọn tim thì mỗi người sẽ xây một xã hội hòa bình, sẽ xây một niềm vui chung.  Ý đẹp này đầy lý tưởng cũng rất ngây thơ.  Nhưng tại sao không cố gắng thể hiện cái lý tưởng này bằng một bài ca?