23 tháng 7, 2017

Hôtel Indochinois (Đông-Pháp Lữ-Quán) (1923)

172-174, rue d'Espagne.-- Saigon

ĐỒNG BANG!

Hả đến nhà hàng ĐÔNG-PHÁP LỬ-QUÁN, là nơi bán cơm Annam mùi vị cho qúi ông và các ngài ăn cơm tháng dùng, mời mở rộng thêm, trước uống rượu sau nghe tài-tử đờn-ca theo kiểu kiêm-thời; đã mua vui mà lại giúp đồng-bang vững bước trong trường Thương-mãi. Nên đến đó dùng thữ cho biết, ông nào muốn tiện hảy ăn cơm tháng tại đó, mỗi tháng là 14$00.

Mỗi bữa đều đỗi món ăn theo các nhà hàng Langsa. -- Nấu-nướng đã khéo mà lại tinh-khiết.

nguồn: Công luận báo (23 novembre 1923), tr. 2.


Có phải chưa có ai nghiên cứu về lịch sử của nhà hàng nước Việt?  Đáng chú ý là khách sạn đề nghị ăn cơm tháng.  Nghĩa là các "quí ông" doanh nhân làm việc gần Rue d'Espagne, tức đường Lê Thánh Tôn đến ăn mỗi ngày.

Mà khách không chỉ đến ăn.  Khách sạn này muốn tạo không khí thuận lợi cho công việc kinh doanh.  Các quí ông uống rượu rồi được giải trí.  Họ được nghe "tài tử đờn ca theo kiểu kiêm thời."  Tài tử không có nghĩa là nghiệp dư - không được hưởng gì thì các nghệ sĩ chơi đàn không đến chơi.  Chơi nhạc nào?  Chắc là nhạc tài tử chứ?  Không biết có cô nào đến hát cùng?  Đây là nhạc "kiểu kiêm thời" nghĩa là nhạc hiện đại nhất ở xứ này.

Như ngày hôm nay uống rượu + nghe nhạc = giúp cho "vững bước trong trường Thương-mãi."

19 tháng 7, 2017

Cao bồi Việt Nam (1953)


Khoảng 11 giờ đêm 26-6, 1 phần vì tiết trời quá nóng, một phần vì cãi nhau, cậu Phạm văn Tạ, 14 tuổi, ở 16 ngõ Mai-hương Bạch-mai, đã dùng quả đấm Mỹ đánh vào mặt cậu Dương-văn-Kỳ, 15 tuổi, ở ngõ Thọ-lão, bị thương ở mặt. Cậu Kỳ đi nhà thương, cậu Tạ tạm vào nhà giam.


nguồn: Tia Sáng 28 tháng 6 1953


Tôi không biết chữ cao bồi được du nhập từ vào tiếng Việt từ bao giờ.  Hai cao bồi trong bài báo này là lứa tuổi teen thế 2x.  Trước khi có ảnh hưởng của các phim Mỹ (với các quả đấm Mỹ) chắc Việt Nam chưa biết tên hiện tượng cao bồi.

13 tháng 7, 2017

Paramount Dancing (1951)

Những biểu diễn và nhẩy múa chưa từng có ở Hanoi

Một đoàn ca vũ Hồng-Kông ghé qua Hanoi sẽ hiến các bạn nhiều điệu nẩy múa rất ngoạn mục tại tiệm nhảy

PARAMOUNT
DANCING

No. 9 Đồng-Khánh, vào hai tối Thứ Bẩy 17 và Chủ Nhật 18 Février 1951
Xin các bạn nhớ gữ ghế trước

nguồn: Tia Sáng 18 tháng 2 1951, tr. 2


Sau năm 1954 phố Đồng Khánh đổi tên thành Hàng Bài.  Paramount Dancing là một trong những vũ trường chính Hà Nội.

8 tháng 7, 2017

họ đàn họ hát, họ đánh bài “đô-mi-nô”, v.v… (1975)

Miền Nam đã hoàn toàn được giải phóng.  Chế độ cũ đã bị xóa bỏ.  Cách mạng, như một luồng gió mát thổi vào cuộc sống tối tăm nghẹt thở của người dân Sài Gòn …

Nhưng tàn tích của lối sống phi lao động, phi sản xuất, ăn bám, lối sống vội vàng, chụp giựt, đồi trụy … vẫn chưa dễ một sớm một chiều quét sạch được …

Một trong những tàn tích đó là những quán “cà phê ôm, bia ôm” mấy lúc gần đây nhan nhản mọc ra, choán nhiều vĩa hè thành phố. …

Từ sau ngày giải phóng, các vỉa hè đường phố Sài Gòn bị tràn ngập bởi vô số quán lều và những thứ hàng hóa bày bán ngổn ngang làm nghẽn lối lưu thông ở một vào đoạn đường, như khu chợ trời vùng Chợ Cũ Sài Gòn, vùng Ngã Bả Chợ Lớn, v.v… Người Sài Gòn gọi đó là một hiện tượng xô bồ… xô bồ gần như cùng khắp.

Trong cái xô bồ hỗn tạp này, người ta thấy có rất đông đảo quán “bia ôm” xuất hiện nhanh như nấm gặp mưa trên các vỉa hè đường Gia Long, Trần Quý Cáp, Phan Đình Phùng, Pasteur, Công Lý, Duy Tân, Tự Do, v.v…

Đối với loại quán “dã chiến” này, người ta thấy có ba loại: một số rất ít của anh chị sinh viên, còn thì đại đa số đều là những tay “chuyên môn” tức của các cô gái bán “ba” và gái “nhảy.”

Ban này, dạo qua khu vực quán lều “bia ôm” này, người ta thấy lòe loẹt đủ màu sắc của những chiếc dù nhà binh Mỹ, của các loại hoa híp-py dán lên tường, lên bàn ghế, quầy hàng, của những cái mẹt sơn phết loang lỗ về tên quán như: Cõi Tạm, Nhớ Quên, Uyên Ương, Lim Dim, Ru, Mộng, Chạy v.v… đong đưa trước gió.  Những cái tên làm cho thanh niên, thiếu niên rã rượi chán đời (?) xa lánh, tách rời cuộc sống hiện thực.

Để cho quán có vẻ nên thơ mộng mị, họ thi nhau hát những bản nhạc đồi trụy, lai căng của chế độ cũ, họ treo lủng lẳng những cây đàn ghi-ta trên tường, họ đàn họ hát, họ đánh bài “đô-mi-nô”, v.v… và họ chúi mũi vào những cuốn tiểu thuyết dâm ô, đồi trụy …

Lúc đêm về, khu vực này lại càng mờ ảo hơn với vô số chiếc đèn lồng lấp lánh, trông vào như một thư “bến Tầm Dương.” Dưới ánh sáng thiêu thân này, chủ và khách thì thầm tâm sự, mặc cả…

Chủ quán lại còn là một số người mang danh nghệ sĩ, là văn sĩ, là trí thức, tự chọn vị trí đứng bên lề “nhìn thế sự.”  Họ mở quán để làm nơi tập họp những bè bạn cùng “quan điểm.” Chính những nơi này, những “chính trị gia xa lông” ấy đã turng những luận điệu bêu riếu, xuyên tạc chính quyền cách mạng.

Chủ là thế.  Còn khách của “cà phê đô” là hạng thế nào? Khách ở đây là một số thanh niên, thiếu niên trước kia sống cuộc đời “hiện sinh” lêu lồng chơi bời, bỏ phí tuổi xanh trong các cuộc vui chơi phủ phiếm sa đọa.  Nhìn lướt qua đám khách này, ta nhớ ngay đến những cô cậu “nhạc trẻ sở thú” đời Mỹ ngụy, tóc tai, ăn mặc chẳng còn ra người hay ngợm, gái hay trai…



Đúng như điều mong muốn của đa số phụ huynh sinh viên, học sinh và bà con lương thiện, chính quyền cách mạng đã phát động chiến dịch “trật tự an ninh, làm sạch thành phố” từ ngày 15-8-1975.


nguồn: Hà Dương Ngân "Cà phê ôm," Giải phóng (bộ mới) 24 tháng 8 1975, tr. 4.


Như thế đấy:
Để cho quán có vẻ nên thơ mộng mị, họ thi nhau hát những bản nhạc đồi trụy, lai căng của chế độ cũ, họ treo lủng lẳng những cây đàn ghi-ta trên tường, họ đàn họ hát, họ đánh bài “đô-mi-nô”, v.v… và họ chúi mũi vào những cuốn tiểu thuyết dâm ô, đồi trụy …
Làm sao mà không hay?  Đồi trụy chỉ có nghĩa là đề cập đến cặp tình nhân.  Lai căng có nghĩa là có tiếng xập xình của nhịp điệu Cuba xã hội chủ nghĩa.

28 tháng 6, 2017

"Quên cách yêu" (Forgetten How To Love) - Khánh Đơn (2013?)

Từ bao lâu không thấy nhớ em đã không nói yêu thương một ai
For so long I have not missed you, I have not spoken of love to anyone
Sợ câu chia tay hay nước mắt rơi đêm đêm đầm đìa trên gối
Fearing words of parting or falling tears that fall nightly moist upon a pillow
Từ khi anh bước ra đi em không muốn nhớ điều gì
Ever since you left I don't want to remember anything
Mà vết thương trong em vẫn đau đấy thôi
And the wounds inside still hurt, that's all

Để quên anh em đã cố quên những năm tháng bên anh buồn vui
To forget you, I've tried to forget the months and years with you, happy and sad
Nụ hôn trên môi hay cái nắm tay bên nhau ngọt ngào khi ấy
A kiss on the lips or holding hands sweetly back then
Mà em quên trái tim em vẫn còn cần lắm yêu thương
And I've forgotten that my heart still needs a lot of love
Nhưng vì anh từ lâu tình yêu với em thật bình thường
But because of you, loving for me is just so so

Từ lúc anh đi vội vàng em bàng hoàng em giật mình em hoang mang
Since you left so quickly, I was just stunned, was startled, was confused
Là lỗi do em hay là do anh đã đổi thay âm thầm
Was the fault with me or with you and your secret changes
Em càng níu tay anh thì anh lại càng buông tay
The more I clung closely the more you let go
Để cho em chơi vơi giữa đời quá đắng cay
Leaving me hanging in a life too miserable

Từ đó em không còn cười em lạnh lùng em chẳng buồn em không vui
Since then I no longer smile, I'm cold, not happy, not sad
Học cách quên anh theo thời gian trôi cũng đã quên anh rồi
Learned how to forget you with the passing of time I've forgotten you
Nhưng rồi trái tim em giờ đây chẳng thể yêu anh
But now my heart couldn't love you
Quên được anh em cũng quên cách để em yêu một người
Able to forget you I also have forgotten how I could love someone


Nói về kinh tế thì chắc bài ca "Quên cách yêu" là một trong những bài ca thành công nhất của thế kỷ 21 đến bây giờ.  Trong bài của Nguyên Minh, "Nhạc Việt 2014 ẩn dưới những con số," (Thể Thao & Văn Hoa 2 tháng 1 2015) có danh sách các nhạc sĩ Việt được hưởng tiền tác quyền nhiều nhất.

Đứng thứ hai trong danh sách là nhạc sĩ Khánh Đơn. Năm ngoái, Khánh Đơn là nhạc sĩ nhận tiền tác quyền cao nhất cho ca khúc Quên cách yêu (164 triệu) ...
Một bài ca được khán giả đón nghe nhiều như vậy phải phản ánh một thực tế nào đó của một thành phần xã hội Việt Nam.  Tôi được biết đến nhạc sĩ Nguyễn Khánh Đơn khi nghe bài ca "Mặc kệ người ta nói" trước đây hơn 10 năm.  Đó là một trong những bài ca bị xếp vào loại "nhạc gây sốc" mà tôi từng tìm hiểu đến.

Nhạc của Khánh Đơn được phục vụ nhu cầu nghe của người trẻ - chắc từ tuổi 10 đến tuổi 18.  Tôi đoán như vậy.  Và các bài ca kiểu này (có hằng trăm được sản xuất mỗi năm) đều nói đến những khó khăn trong tình yêu.  Thông điệp của "Quên cách yêu" là vì "anh bước ra đi" em không thể nào hạnh phúc nữa.  Lạnh mành hay không, thông điệp này hợp với tâm trạng của nhiều người của thế hệ này.  Thực ra đây là một thông điệp rất bình thường trong nhạc thị trường bốn phương và muôn thuở.


Cái MV / music video hiện nay là yếu tố then chốt để một bài ca được thành phổ biến. Xem phim này thì mới biết rằng chàng trai ấy "bước ra đi" trước một xe tải và bị đập chết luôn.

Cảnh phim video này rất êm đềm và thơ mộng, như vậy chắc không phản ánh thực tế của ai cả. Nhưng ký ức lắm lần được thơ mộng hơn thực tế.  Chỉ có hai người, không có đám đông. Hai người ăn mặc đẹp như vậy trông khá giàu có, nhưng đi lại bằng xe buýt công cộng và xe đạp. Có phải video này xây nên một vũ trụ theo ước vọng của khán giả?

Có vài điều lạ nữa.  Hình như video này được quay ở Trung Quốc - xem chữ trên xe búyt ở dưới.

"Quên cách yêu" cũng được phát hành bằng tiếng Trung Quốc với tên "忘了爱" (Vong liễu ái).  Tôi không được bài ca này được khán giả Trung Quốc đón nghe nhiều không?

Một điều lạ nữa là cặp tình nhân trông như sinh đôi - cải hai trông androgynous (có tính nét vừa nam vừa nữ), cả hai nhuộm tóc như nhau, tóc hơi ngắn của một cô gái, hơi dài cho một chàng trai.

25 tháng 6, 2017

Địa ngục trần gian - trong triển lãm cải cách ruộng đất - Tượng của Song-Văn và Văn-Hòe (1955)











Tượng của Song-Văn và Văn Hòe
từ trên xuống dưới từ trai sang phải
-- Điạ chủ Bang (xã Xuân Hòa Vĩnh Phúc) hiếp chị Hiệp có mang rồi đá chị trụy thai (2 ngày sau chị chết). Nó còn đá chết 1 em bé và 30 nông dân khác.
-- Địa chủ Nguyễn Văn Điều (xã Quỳnh Thanh - Nghệ An) dùng gậy dâm mù mắt chị Sách, vì chị ốm không làm được.
-- Địa chủ Vũ Văn Tá (xã Hùng Sơn -- Thanh Hóa) dùng dinh hai dâm chết 57 người, đánh chết và bị thương 500 người.
-- Địa chủ Trạch (xã An-Trạch -- Quảng Bình) đã tập trung hàng trăm người cho tay sai báo, giết 136. Anh Đĩnh du kích, bị nó bắt, lấy kiếm chém làm nhiều khúc.
-- Địa chủ Bách (xã An Trạch -- Quảng Bình) quỵt tiền công ở 12 năm của anh Liên vu cho ăn cắp bắt anh trèo lên thang ôm bó nứa, đạp đổ thanh cho nứa cắt nát người.
-- Địa chủ Lối và tay sai (xã Sơn Động -- Vĩnh Phúc) dùng dao giết anh Quyền du kích.
-- Địa chủ Tuân (xã Quỳnh Tái -- Nghệ An) vu cho ông Liên ăn cắp ván, treo ngược ông lên, nung đỏ lưỡi cày áp vào bụng. Khi thả ra ông đi được 2 bước rồi chết.
-- Địa chủ An (xã Minh Thành -- Nghệ An) tro8 em Thưởng cho vào cối giã, vì em không làm vừa ý nó.
-- Địa chủ Bồn (xã Phú Lâm -- Thanh Hóa) làm lý trưởng đã bắt 3 chiến sĩ cách mạng, dùng móc sắt vào mồm treo lê sà nhà tra tấn.


nguồn: Văn Nghệ #91 20 tháng 10 1955, tr. 1.

Scars of Independence

Tôi vừa đọc xong quyển Scars of Indepedence: America's Violent Birth [Vết sẹo của độc lập: Sự ra đời bạo lực của nước Mỹ] của Holger Hoock (New York: Crown, 2017).  Giáo sư Hoock là một nhà sử gốc Đức, như vậy ông được nhìn lịch sử Mỹ từ bên ngoài.

Đối với tôi, đây là lần đầu tiên tôi thấy một nhà sử coi chiến tranh cách mạng Mỹ như một cuộc nội chiến.  Lúc bấy sống ở Mỹ có hai phe chống lại nhau là phe patriots [ái quốc] và phe loyalists [trung thành - nghĩa là trung thành với đề quốc Anh].  Phe patriot đồng hơn phe loyalist, nhưng cả hai đều là lực lượng đáng kể.

Cuộc chiến tranh này cũng có sự tham gia của nước khác.  Tất nhiên nhóm loyalist là đồng minh của nước Anh và bên ấy cũng được đấu tranh chung với lính thuê của vùng Đức quốc và người da đỏ của bộ lạc Iroquois.  Nhóm patriot được sự bảo trợ của đề quốc Pháp.  Cuộc chiến này phụ thuộc vào một chiến tranh toàn cầu có sự tham gia của nước Anh, Pháp, Tây Ban Nha, Hoa Lan, Ấn Độ và Nam Dương.

Trong sách của ông Hoock điều nổi bật nhất đối với tôi là hai phe chung một dân tộc, chung một giòng máu đánh nhau một cách khốc liệt - họ giết nhau, tra tấn nhau, chiếm tài sản của nhau một cách ác liệt quá.

Ở nhà trường và trong trí nhớ chung của dân Mỹ, chúng tôi chỉ nhớ đến tính cao thượng của các cha thành lập nước Mỹ [founding fathers].  Ý chí tìm đến tự do và độc lập của các vị ấy cũng rất đáng quý.  Ở nhà trường và sách sử cuộc chiến tranh này là một cuộc cách mạng, một một chiến để giành độc lập và chống một đề quốc. Nhưng ở đằng sau có người Mỹ không chung một lý tưởng đánh và giết nhau một cách khinh khủng.

24 tháng 6, 2017

Một chỗ trên ô tô buýt (A Place On The Bus) - Thanh Tâm Tuyền (1964)

Tặng Nguyễn
Dedicated to Nguyễn

Buổi chiều vào chật khoang xe. Ðèn thắp lên. 
Evening crowding into its hold. The lights turn on
Tiếng máy nổ bỗng thành tiếng cười dài 
The roar of the engine becomes a long laugh
Mưa xuống bên ngoài, ngoài cửa sổ. Những bàn tay níu lấy vòng sắt lạnh 
Rain is falling outside, outside the window. Hands cling to cold iron hoops
Mỗi ngày chúng ta đứng bên nhau không quen nhau 
Every day we stand next to each other not knowing each other
Thân mật ngó lên mái tóc rối nền trời khuya 
Intimately peering over tousled hair in a midnight sky
Ngó vào mắt hoang xa dòng sông không bờ 
Peer into corrupted eyes, rivers without a bank
Sau một ngày làm việc em mơ về khói ấm khuôn mặt riêng 
After a day at work you dream of warm steam, an individual face
Tôi nghĩ về cuộc đời thầm thầm hàng ngày 
I think of a murky life every day
Trên những thành ô tô buýt người ta xô chạm vô tình 
Upon the bus-fortresses where people bump and push without intent
Tôi bám chặt cửa xe xin một chân đứng 
I stick fast to the door, ask for a place to stand
Nhớ đến chúng bạn: một người bên Xóm Cỏ một người ngoài Phú Thọ 
Think of us friends: one from Grass Hamlet, one out in Phú Thọ
Muốn gặp nhau mang cảm tình qua hai chặng đường len giữa đám ồn ào 
Wanting to meet to bring our sympathies past two stretches of road midst a noisy crowd
Chuyến xe buýt chạy trong buổi chiều. Trời mưa, mưa ngoài châu thành 
The bus runs through the evening. It rains, rains outside the city
Không tìm thấy bến không đỗ lại 
Seeing no dock, no place to pull over
Vai áo đã ướt đầy 
The shoulder of my shirt is completely soaked
Tóc em rét mướt 
Your hair is very cold
Một ngày mới bắt đầu với tờ báo phát hành sớm gói trên tay 
The day begins with a newspaper published early, wrapped up in your hand
Xe còn chạy mưa hoài dòng sông hoang mắt bỏ cố níu lấy cửa xe 
It keeps running, incessant rain, wild river, discarded eyes, still sticking fast to the door
Nhưng chúng ta không kiếm được một lời nào mà nói
But we can not find any words to say
 

Thanh Tâm Tuyền, Liên Đêm Mặt Trời Tìm Thấy (Sài Gòn: Sáng Tạo xuất bản, 1964)