Hiển thị các bài đăng có nhãn Trịnh Công Sơn. Hiển thị tất cả bài đăng
Hiển thị các bài đăng có nhãn Trịnh Công Sơn. Hiển thị tất cả bài đăng

27 tháng 2, 2026

"Văn chương hạ giới" (Literature Down Below) - Lương Diệu Thanh (1974)

Trước đây anh Trịnh Công Sơn, đã làm giàu cho các nhà xuất bản nhạc, các hãng băng cũng từng lang thang không một đồng xu dính túi. May lắm nếu có phòng trà nào nhận ra anh thì đãi anh một chai nước ngọt, không tính tiền theo giá biểu của... phòng trà. 

Cái luật rừng, cá lớn nuốt cá bé, cây lớn che bóng mặt trời của cây con tưởng chỉ xảy ra trong đời sống động vật, thực vật ai dà lại hoành hành trong đời sống loài người, lại là những người làm văn nghệ.

Bao giờ mới có một đạo luật bảo vệ tác quyền, bao giờ mới có một hội đích thực bênh vực công trình sáng tác của giới cầm bút?

Và bao giờ những người như... Sơn mới hết lang thang trên những đường phố đèn xanh đèn đỏ, thèm một tách cà phê, một ngụm khói Capstan nồng ấm như đôi môi người tình?



In the past Trịnh Công Sơn enriched the music publishers and cassette companies, he now wanders without a penny to his name. He'd be very lucky if some teahouse recognizes him and treats him to a bottle of soda without calculating the complimentary price of the... tearoom.

The law of the jungle, big fish swallow little fish, big trees shade the sunlight from the little ones, you would think only happened among plants and animals without taking licenses in the life of mankind, especially through who make art.

When will there be a law to protect intellectual property, when will there be an authentic organization to protect author's creative projects?

And when will people like... Sơn be able to end their wandering on the streets with red lights and green lights, desiring a cup of coffee, inhale a puff of Capstan, warm like a lover's lips?

Lương Diệu Thanh, "Văn chương hạ giới," Tiền tuyến 6 tháng 8 1974.


One of the main conclusions of my book chapter "Songs of Sympathy in Time of War: Commercial Music in the Republic of Vietnam" (in the volume Republican Vietnam, 1963-1975: War, Society, Diaspora)
was that this was a lucrative time to be a musician. Songwriters sometimes were able to buy a car from the royalties of a song. Musicians often both worked on a salary for the government (usually the security services) and also had sidelights performing at nightclubs, cafes, and military bases. Singers earned a great deal of money performing on the radio, television and at đại nhạc hội (music festivals).

The payment of royalties was usually not fair -- often the songwriter only received a flat payment when a song was recorded. When tape recording came along, piracy became rampant, further depriving songwriters income due to them. However, by and large the years of the Republic of Vietnam was a great time to be music creator and a music performer.

The image from 1974 of Trịnh Công Sơn wandering the streets of Saigon needing to bum a cigarette or a glass of soda seems far-fetched, but, not baseless.

nguồn ảnh: Tiền tuyến 27 tháng 2 1974

Trịnh Công Sơn never worked for any branch of the Republic of Vietnam's security services (although I suspect he could have if he wanted -- he had many highly placed friends). He did not sing in professional venues. He did not play guitar at a professional level. His income would come from songwriting royalties. Many of his songs were recorded to disc and tape, but as I noted above, these were usually compensated for by one-time payments. There was no system of paying ongoing royalties.

Most of his songs were published. I think in many cases he sold the songs outright when they were published as sheet music. A very large number of his songs were published in collections by Nhân Bản. As far as I can tell, Nhân Bản published nothing but Trịnh Công Sơn song anthologies between 1967 and 1972. Some of these were released outside of the formal censorship system and perhaps could be considered black market. I have to believe that these songbooks were widely available and sold in fairly large numbers. Who was behind Nhân Bản? And did Nhân Bản pay Trịnh Công Sơn regular royalties?

Overall, the years of the Republic of Vietnam was a great time to be a musician. However, starting in 1973 opportunities for musicians began to dry up. This was owing to the withdrawal of American forces and the economic stimulus they brought to the economy. When you add to that the popularity of new audio cassette technology and the rampant piracy that it promoted, it became harder for creative musicians to profit from their work.

The overall premise of the article quoted above is correct. The society of that time did not have laws or enforcement that allowed creators to receive the payment they should have been due for their creative work. However, was Trịnh Công Sơn's situation as desperate as the author claimed? That's not impossible.

Underlying this, I believe was an aesthetic and worldview the Trịnh Công Sơn must have held. He seems to have held a refined notion of the value of creativity. That its value lays outside of matters of money and payment. Nghệ thuật vị nghệ thuật. That was a notion that would not work in the Democratic Republic of Vietnam in the north. Music had to serve the nation and if you couldn't or wouldn't direct your creative abilities in that direction you went silent. (Đoàn Chuẩn is a good example of that). 

In the Republic of Vietnam you could create music that did not serve the nation. But it should serve the marketplace or you could go hungry. Not only did you have to serve the marketplace, you had to actively attend to your business interests. That did not appeal to Trịnh Công Sơn. As this 1974 article points out, a lot of other people over the years found it in their business interest to promote and sell Trịnh Công Sơn's music.

12 tháng 2, 2022

Cho một người nằm xuống (For Someone Who Has Lain Down) - Trịnh Công Sơn (1968)

Anh nằm xuống sau một lần đã đến đây
You’ve lain down after once coming here
Đã vui chơi trong cuộc đời nầy
Enjoying yourself in this life
Đã bay cao trong vòm trời đầy
Flying high in the firmament
Rồi nằm xuống không bạn bè không có ai
Then you lay down, without a friend, no one
Không có ai từng ngày
No one every day
Không có ai đời đời
No one in this life or the next
Ru anh ngủ vùi mùa mưa tới
To lull you to sleep, buried in the coming monsoon
Trong nghĩa trang này có loài chim thôi
In this cemetery with only birds

Anh nằm xuống cho hận thù vào lãng quên
You’ve lain down so that hatred arrives at oblivion
Tiễn đưa nhau trong một ngày buồn
It leads along on a sad day
Đất ôm anh đưa về cội nguồn
The earth embraces you taking you back to the source
Rồi từ đó trong trời rộng đã vắng anh
And since then the vast skies know of your absence
Như cánh chim bỏ rừng
Like a bird on the wing giving up the forest
Như trái tim bỏ tình
Like a heart giving up on love
Nơi đây một lần nhìn anh đến
Here, once, seeing you come
Những xót xa đành nói cùng hư không
This pain must be spoken with the void

Bạn bè còn đó anh biết không anh
Your friends remain, brother, do you know?
Người tình còn đó anh nhớ không anh
Your lover remains, brother, do you remember?
Vườn cỏ còn xanh
The grassy garden is still green
Mặt trời còn lên
The sun still ascends
Khi bóng anh như cánh chim chìm xuống
As your shadow like a bird on the wing sinks lower

Vùng trời nào đó anh đã bay qua
What skies have you flown past?
Chỉ còn lại đây những sáng bao la
There's only just those vast mornings
Người tình rồi quên
Lovers, they’re forgotten
Bạn bè rồi xa
Friends, they’re far
Ôi tháng năm những dấu chân người cũng bụi mờ
Oh, like months and years, man’s footsteps also fade to dust

Anh nằm xuống như một lần vào viễn du
You’ve lain down like embarking on a voyage
Đứa con xưa đã tìm về nhà
The child of long ago who looked for his home
Đất hoang vu khép lại hẹn hò
A wilderness that has shut away a promise
Người thành phố trong một ngày đã nhắc tên
City people in a day have recalling a name
Những sớm mai lửa đạn
Mornings of fire and bullets
Những máu xương chập chùng
Blood and bones piling up
Xin cho một người vừa nằm xuống
I ask for someone who has just lain down
Thấy bóng thiên đường cuối trời thênh thang.
To see paradise's shadow at the vast sky’s end.


nguồn: Trịnh Công Sơn, Lời đất đá cũ (Sài Gòn: Nhân Bản, 1973)

Nguyễn Đắc Xuân mô tải bài ca "Cho một người nằm xuống" là "nhạc ca ngợi địch" (Trịnh Công Sơn: Có một thời như thế, (TPHCM: Nxb Văn Học, 2003, tr. 99).  Ông nhắc đến lời Hoàng Phủ Ngọc Tường - 
Hồi ở trên rừng khi nghê Trịnh Công Sơn sáng tác bài Cho một người nằm xuống thương tiếc Đại tá không quân Sài Gòn Lưu Kim Cương tôi rất tiếc cho Sơn. Sau này được biết, trong những năm tháng Sơn trốn lính, Lưu Kim Cương đã tận tình che chở cho Sơn, chính vì cái ơn ấy Sơn đã viết bài ấy. Ta nên thông cảm cho hoàn cảnh đặc biệt của một nghệ sĩ (tr. 100).
Có điều chắc chắn là Trịnh Công Sơn không coi Lưu Kim Cương là kẻ địch. Hiện nay bài ca hình như là một bài dân ca cho các dàn kèn đồng đám ma với tên gọi "Anh nằm xuống."

29 tháng 9, 2021

Biển nhớ (The Sea Remembers) - Trịnh Công Sơn (1962-3)

Ngày mai em đi biển nhớ tên em gọi về
Tomorrow you'll go, the sea remembers your name called back
Gọi hồn liễu rũ lê thê 
Calls long fronds of a willow's soul
Gọi bờ cát trắng đêm khuya
Calls white midnight's sand dunes
Ngày mai em đi đồi núi nghiêng nghiêng đợi chờ
Tomorrow you'll go, hills and mountains recline in anticipation
Sỏi đá trông em từng giờ 
Broken stones watch you hour by hour
Nghe buồn nhịp chân bơ vơ 
They listen sadly to the pace of your forlorn footfall

Ngày mai em đi biển nhớ em quay về nguồn 
Tomorrow you'll go, the sea remembers as you turn back to the source
Gọi trùng dương gió ngập hồn 
Calls the high seas, winds flooding your soul,
Bàn tay chắn gió mưa sang 
Arms shield you as wind and rains come over
Ngày mai em đi thành phố mắt đêm đèn mờ 
Tomorrow you'll go, the city's night eyes and golden lights
Hồn lẻ nghiêng vai gọi buồn 
A random soul, shoulders recline, call sadly
Nghe ngoài biển động buồn hơn
Listening out on the high seas, it's sadder still.

Hôm nào em về bàn tay buông lối ngỏ 
One day when you return, your arms will release an open path
Đàn lên cung phím chờ sầu lên đây hoang vu 
The guitar's notes ascend, awaiting sadness rising up here to the wilds

Ngày mai em đi biển nhớ tên em gọi về 
Tomorrow you'll go, the sea remembers your name called back
Triều sương ướt đẫm cơn mê 
Tides of fog soak in passion,
Trời cao níu bước sơn khê 
High skies cling to the steps of mountains and streams
Ngày mai em đi cồn đá rêu phong rủ buồn 
Tomorrow you'll go, hillocks of moss-covered stones invite sadness
Đèn phố nghe mưa tủi hờn 
Streetlights feel the vexed rain
Nghe ngoài trời giăng mây tuôn 
Listen outside to the sky spreading clouds in downpour

Ngày mai em đi biển có bâng khuâng gọi thầm 
Tomorrow you'll go, subdued, the sea sorrowfully called,
Ngày mưa tháng nắng còn buồn 
A day's rain, a month's sunshine stays sad,
Bàn tay nghe ngóng tin sang 
Arms feel expectant for coming news.
Ngày mai em đi thành phố mắt đêm đèn vàng
Tomorrow you'll go, the city's night eyes and golden lights
Nửa bóng xuân qua ngập ngừng 
Spring in half shadow haltingly passes,
Nghe trời gió lộng mà thương.
Listening to the rising winds and pity.

Em đi. Ngày mai. Từ vùng biển trong thiên nhiên đến chỗ khác (thành phố?). Biển là thiên nhiên. Sỏi đá, núi, mưa và gió cũng thế. Em không đi trong khoảnh khắc, em đi trong thiên thu.  Thiên nhiên là thiên thu.  
Nhưng bài ca này cũng thuộc về một thành phố ban đêm với đèn mờ, đèn vàng.  Nỗi buồn trong bài ca là chuyến đi từ thiên nhiên vào thành phố.

Lời ca Trịnh Công Sơn hay có chữ "nghiêng." "Núi nghiêng đợi chờ" và "hồn nghiêng vai." Nghiêng là cúi xuống trước một hành vi nào đó.  Bàn tay có vai trò tốt trong bài ca này.  Bàn tay bảo vệ - "chắn gió mưa." -Bàn tay cho thả - "buông lối ngỏ." Bàn tay cũng ôm chặt - "nghe ngóng tin sang."


Xuân Thu ca cho hãng Việt Nam năm 1966 là người đầu tiên thâu bài ca "Biển nhớ."

17 tháng 4, 2018

Người mẹ Ô Lý - Trịnh Công Sơn (1972)

Một sớm lên đường
Rising early, hitting the road
Mẹ ra sau vườn
The mother goes out behind the garden
Hỏi thăm trái bí
Asks after the gourds
Trên giàn còn xanh
On the lattice, still green

Một sớm bên hè
Early, close by the sidewalk
Vườn sao vắng vẻ
The garden was so deserted
Này thôi bí nhé
Ah, it's nothing gourd
Lên đường cùng me
Hit the road with me

Bí nằm bí ngủ đường xa
The gourd lies, it sleeps on the long road
Trên vai mẹ già
Upon old mother's shoulders
Bao nhiêu vốn liếng
So much capital

Nhớ tới một đời đã xới vun
Recalling a life tilled and tended
Hôm nay bỏ vườn với xóm thôn
Today leaving the garden along with the hamlet
Chân mẹ già sao run quá
Old mother's legs, why do they tremble so much
Qua xương trắng với máu hồng
Past white bones with rosy blood

Một sớm đã về
Early one morning to return
Dừng chân phố thị
Pausing her feet at the town
Mẹ ôm trái bí
The mother cradles the squash
Mắt còn ngẩn ngơ
Eyes still dumbstruck

Ðường vắng bên lề
The road, shoulders deserted
Một thân rất nhỏ
A very small body
Mẹ mang trái bí
The mother bears a squash
Ði về chợ xa
Returning to a distant market

Mẹ nhớ mái nhà
She misses the eaves of home
Hàng cau sau hè
The row of palmtrees behind the sidewalk
Còn riêng trái bí
And the squash
Nhớ giàn đầy hoa.
It misses the frame in bloom.


Tôi tự hỏi - Ô Lý ở đâu?  Tôi không thấy Việt Nam có xã / làng / thôn Ô Lý nào cả.  Chắc là châu Ô, châu Lý của thời vương quốc Chăm Pa?  [Ô, Lý (cũng gọi Ô ri, Ô châu), tên cũ của vùng đất nam Quảng Trị và  Thừa Thiên. Là đất cũ của Chiêm Thành xưa - Từ điển Bách khoa Việt Nam, tập 3 (Nhà xuất bản Từ điển Bách Khoa, 2003)].

Nghĩ đến ca khúc này thì phải suy xét đến lời đề của ca khúc:

Tặng người mẹ già tôi đã gặp trong đoàn người từ Quảng Trị về Huế

Như vậy, tác phẩm này thuộc về trận "mùa hè đỏ lửa" xây ra rất khốc liệt ở vùng Quảng Trị, Thừa Thiện năm 1972.  Hai lực lượng quân đội Việt Nam đánh nhau và thường dân phải chạy trốn.  Bài ca này được cấp phép rất sớm từ ngày 18 tháng 7 1992, nhưng đây thực sự là một ca khúc phản chiến - phản nội chiến Việt Nam.  Song theo đầu đề bài ca thì có lẽ "người mẹ" này đã sống trong nội loạn của 600-700 năm trước.

Tôi đã tưởng rằng quả bí của ca khúc này là một đứa con được tượng trưng hóa.  Bí (con) này lên đường với mẹ, nằm ngủ đường xa "trên vai mẹ già."  Người mẹ này sẽ hiến thân cho bí (con) của mình.  Cuộc chiến tranh không được đề cập đến trực tiếp.  Chỉ có "xương trắng với màu hồng." (Xương màu con người hay thú vật?) Không đạn bay, bom nổ, cung tên, gương, phanh...  Thuở nào khi hai lực lượng đánh nhau như con voi làm pha, thường dân là con kiến nhỏ dễ bị thiệt hại.

Chân dung "Người mẹ Ô Lý" mà Trịnh Công Sơn vẽ một con người rất chất phác và ngây thơ.  Bà mẹ này phải đi, nhưng bà "lên đường" như theo nhiệm vụ, như một người đi kiếm mạo hiểm. Trái bí vừa là bạn đường, là đồng bào phải nâng đỡ, vừa là "vốn liếng" của bà.  Hai nhân vật đều mang nỗi nhớ - cái ngôi nhà và cây giàn. Mái nhà là gia đình âm no, giàn hoa là cộng đồng làng.

"Người mẹ Ô Lý" là như một ngụ ngôn.  Theo rất thích cách thể hiện bài ca này của Giang Trang trên đĩa Hạ Huyền 2 với sự phối khí của Thanh Phương.  Nhóm này biểu diễn ca khúc theo giọng A thứ, nhưng không mô tiến hoàn toàn.  Các câu kết thức ("còng xanh," "cùng me," "ngẩn ngơ," "chợ xa") với mô tiến được giải quyết với hợp âm D thứ với nốt lưu (tức bước IV của âm điệu).  Ca khúc này kết thức với một đoạn cuối ngắn theo giọng A trưởng.  Đoạn cuối này kết thức với hợp E (bước V) không quãng ba (vậy không thứ, không trưởng) với hai nốt A và D lưu lại.  Vậy các hợp âm cuối câu không được giải quyết còn có nốt lưu lại làm ấn tượng như câu chuyện của ca khúc cũng không được kết thức và sẽ nối tiếp và tồn tại.

28 tháng 11, 2016

Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui (Every Day I Choose Something Happy) - Trịnh Công Sơn (1977?)

1. Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui
Every day I choose something happy
Chọn những bông hoa và những nụ cười
Choose flowers and smiles
Tôi nhặt gió trời mời em giữ lấy
I gather wind from the sky, beckon you to hold it
Để mắt em cười tựa lá bay
So your eyes smile like flying leaves

ĐK :
Và như thế tôi sống vui từng ngày
And it's in that way that I live happily every day
Và như thế tôi đến trong cuộc đời
And it's in that way that I come to life
Đã yêu cuộc đời này bằng trái tim của tôi
Loving this life with my own heart

2. Mỗi ngày tôi chọn đường mình đi
Every day I choose the road I'll take
Đường đến anh em đường đến bạn bè
The road coming to you brothers and sisters, the road coming to friends
Tôi đợi em về bàn chân quen quá
I await your return, feet I know well
Thảm lá me vàng lại bước qua
Carpeted with tamarind leaves golden, they step past

3. Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui
Every day I choose something happy
Cùng với anh em tìm đến mọi người
Together with you brothers and sisters look for everyone
Tôi chọn nơi này cùng nhau ca hát
I choose this spot so we can sing together
Để thấy tiếng cười rộn rã bay
To feel boisterous laughter fly

4. Mỗi ngày tôi chọn một lần thôi
Every day I choose only once
Chọn tiếng ru con nhẹ bước vào đời
Choose the sound of a lullaby stepping gently into life
Tôi chọn nắng đây chọn cơn mưa tới
I choose the sunlight that's here and the rain that's coming
Để lúa reo mừng tựa vẫy tay
So the rice calls out in celebration like it's waving

5. Mỗi ngày tôi chọn ngồi thật yên
Every day I choose to sit really quietly
Nhìn rõ quê hương ngồi nghĩ lại mình
Look closely at my homeland, sitting and thinking about myself
Tôi chợt biết rằng vì sao tôi sống
I suddenly realize why I live
Vì đất nước cần một trái tim.
Because my country needs a heart.


Năm 2003, Khánh Ly kể cho tôi biết rằng Trịnh Công Sơn sáng tác bài ca "Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui" trong thời gian ông "đi thực tế."  Đi thực tế có ý nghĩa khá rộng, nhưng tôi nghĩ rằng trong trường hợp này đi thực tế có nghĩa là đi lao động, hay sống với những người lao động.

Dù thế nữa, "Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui" có nhiều nét chung với các ca khúc của Trịnh Công Sơn trước 1975.  Giai điệu thì thong thả theo điệu trưởng.  Tính chất của lời ca cũng phụ thuộc vào nhạc phong trào (đi lên đường, đòi hòa bình, đoàn kết dân tộc) nhưng cũng có những nét lãng mạn và triết lý.

Sống trong thực tế thì phải có thiên nhiên - gió, nắng, mưa, lá.  Cũng có những hình ảnh trộn lẫn - người ta không nhặt gió mà nhặt hoa.  Nhưng cơn gió ấy thổi lá, làm cho lá bay như tiếng cười trong "mắt em." Em là người tình, hay là em trai hay gái?.  Chắc là người tình vì người em ấy có "bàn chân quen quá" cũng đi trong lá bay.

Thiên nhiên cũng là yếu tố trong việc sản xuất.  Đi thực tế là "chọn nắng đây chọn cơn mưa tới." Thiên nhiên như thế là một niềm phúc lành.  Kết quả của nắng, mưa và gió là "lúa reo mừng tựa vẫy tay" (mọc lên vì nắng và mưa, vẫy tay do gió thổi).  Trong lời ca này lúa mọc đi song song với tiếng ru con (tiếng mẹ đẻ nuôi dưỡng con lớn lên). Vậy thì thiên nhiên chưa đủ - phải có sự săm sóc của ai đó.  Đó là "anh em" mà "cùng nhau ca hát."  Anh em ca hát có phải là "tiếng ru con" cho lúa được khôn lớn?  Tất nhiên ca hát sẽ không đủ.  Anh em cũng phải có kế hoạch và sức lực.  Nhưng tiếng ca hát và ru con cũng biểu hiện tinh thần và chí khí của con người.

Về âm thanh ngoài anh em ca khúc có tiếng của lúa vẫy tay.  Lá bay không gây tiếng mấy.  Lá bay, lá thảm đất tiêu biểu cho sự bình yên, sự trầm ngâm, cho thời trôi qua (mỗi ngày).

Một.  Mỗi ngày chỉ có một niềm vui thôi?  Một niềm vui, một lần, một trái tim.  Ngày mai cũng thế.  Đây có phải việc kiêng hay tự kỷ luật cho mình.  Hay vì ăn năn cái gì đó?  Nếu được hai niềm vui có phải là sa đọa?  Tự kỷ luật mình thì "ngồi thật yên" để "nhìn rõ quê hương" và để "nghĩ lại mình."  Có lẽ đó là mục đích của việc "đi thực tế."  Để biết mình sống để làm gì?  Sống để hiến trái tim của mình.  Nghĩa là quê hương cần sự ân tình của mỗi người.

Tôi không biết lúc bấy giờ bài ca "Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui" được phổ biến bao nhiêu và như thế nào.  Tôi có bản nhạc của bài hát này trong một tập ca khúc không cấp phép với tên gọi Bài ca cây lúa, chắc được xuất bản năm 1984.  "Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui" được chính thức xuất bản trong quyển Tuyển tập Những bài ca không năm tháng (Nhà xuất bản Âm nhạc, 1995) với đầy đủ giấy phép.  Như vậy thì rất khó hiểu tại bài hát được có mặt trên danh sách "Danh mục các bài hát trước năm 1975 được phép phổ biến" của Cục Nghệ thuật Biểu diễn.  "Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui" không thể nào có trước 1975 (bài ca hát phản ánh đời sống ở Việt Nam sau 1975).  Còn bài hát đã được kiểm duyệt khi in tập ca khúc ở trên.  Tại sao mới được cấp phép ngày 22 tháng 9 năm này?

Khánh Ly hát bài hát này trên băng cát xét Bông hồng cho người ngã ngựa năm 1980, nhưng tôi không biết Khánh Ly nhận được ca khúc này như thế nào.

Hình như bài hát này được thu thanh năm trên một băng cát xét của Trịnh Công Sơn và Thanh Hải thực hiện với tên gọi "Tôi sẽ nhớ" nhưng tôi không biết băng ấy được phổ biến từ bao giờ.  Thanh Hải nhắc rằng: "Nhạc của anh Sơn viết lúc đó rất bị hạn chế, đôi khi còn bị chặt đầu chặt đuôi để bình phẩm, lên án" ("Anh Trịnh Công Sơn và tôi," tcs-home.com (4/2001) - Không hiểu tại sao câu này bị bỏ khi bài này được in trong sách Trịnh Công Sơn: Người hát rong qua nhiều thế hệ (T.P. Hồ Chí Minh: Nhà xuất bản Trẻ, 2001), tr. 369-374.

Tôi chỉ biết bài ca này bị phê phán nặng ở báo chí.
Cứ mỗi ngày, tác giả lại "ngồi thật yên" để "chọn một niềm vui", "chọn đường mình đi" v.v... Niềm vui trong bài hát là gì? Ta có thể thấy đó là "Dâng hoa", "nụ cười", "gió trời", "lá bay," "cơn mưa", "anh em" v.v... Niềm vui cao quý, đẹp đẻ nhất là niềm vui trong lao động và chiến đấu, thì hoàn toàn vắng bóng trong bài hát nay. Nguy hiểu nhất là "mỗi ngày", tác giả lại "chọn đường mình đi" (!). Trên đời này, đúng là có nhiều con đường; nhưng con đường chân chính chỉ có một mà thôi! Như vậy, sao lại có hể "mỗi ngày" tác giả lại "chọn đường mình đi". Chọn đường nào vậy? [Phạm Trung Thành, "Những bài ca lạc điệu," Công Nhân Giải Phóng (17 tháng 7 1981), tr. 5].
Tôi phải khen tác giả Phạm Trung Thành trích lời ca rất chính xác.  Nhưng tôi xin lỗi, quan niệm của ông con nít lắm.  Con nít không được quyền chọn con đường mình đi.  Con nít phải làm theo lời của bố mẹ.  Một người trưởng thành trong một xã hội trưởng thành nên tự chọn đường mình đi.

Quan niệm của ông Phạm Trung Thành cũng giống lý thuyết của Jean-Jacques Rousseau và Robespierre tựa vào cái volonté générale (ý chí chung) cái nhất trí của toàn dân tiêu biểu cho lợi ích của đất nước.  Nhưng theo quan niệm của hai ông ấy và chủ nghĩa Mác Lê toàn dân là những người gian khổ  bị những người được hưởng "một niềm vui" bóc lột (xem Hannah Arendt, On Revolution (Viking Press, 1963), tr. 66-70).

Arendt cũng trích lời của Robespierre (theo bản dịch của R.R. Palmer trong sách Twelve Who Ruled) là "the charms of pleasure were escorted by crime" (sức mê hoặc của sự vui thú được dẫn đi bằng tội ác).  Bà viết tiếp rằng "the torrents of misery must engender goodness" (mưa lũ đau khổ phải gây ra tính tốt).  Đau khổ là tốt, niềm vui có tội.

 Niềm vui của Trịnh Công Sơn không tỏ ra một niềm vui chung.  Đó là một niềm vui của cái "tôi."  Tôi "yêu cuộc đời này bằng trái tim của tôi" và "đất nước cần một trái tim."  Thực ra đất nước cần mấy chục triệu trái tim.  Nhưng các trái tim không cần có một niềm vui chung. Niềm vui nằm ở tầm viễn cảnh riêng của mỗi người.  Để được tồn tại mỗi người rất cần đến một niềm vui mỗi ngày.

Khánh Ly ca "Mỗi ngày tôi chọn một niền vui"

19 tháng 7, 2015

Ở trọ (Temporary Shelter) - Trịnh Công Sơn (1977?)

1. Con chim ở đậu cành tre
Con cá ở trọ trong khe nước nguồn
Cành tre í a
Dòng sông í a
Tôi nay ở trọ trần gian
Trăm năm về chốn xa xăm cuối trời í a í à í à a

The bird alights a while upon the bamboo branch
The fish temporarily shelters in a rivulet at the headwaters
Bamboo branch
River waters
I, here and now, take temporary shelter in the mortal world
After hundred years to return a great distance to the sky's end

2. Sương kia ở đậu miền xa
Cơn gió ở trọ bao la đất trời
Miền xa í a
Trời đất í a
Nhân gian về trọ nhiều nơi
Bâng khuâng vì những đôi môi rất hồng í a í à í à 

Dew alights a while in a far off land
Wind takes temporary shelter the vastness of heaven and earth
Far away land
Heaven and earth
People in this world return to take shelter many places
Full of sorrow because of pairs of ruby red lips

3. Mây kia ở đậu từng không
Mưa nắng ở trọ bên trong mắt người
Từng không í a
Người xinh í a
Tim em gửi trọ là tôi
Mai kia về chốn xa xôi cũng gần í a í à í à a

Clouds alight a while in space
Rain and sunshine take temporary shelter inside someone's eyes
In space
Someone pretty
Your heart sends temporary shelter that's me
One day returning to a distance that's also close

4. Môi xinh ở đậu người xinh
Đi đứng ở trọ đôi chân Thúy Kiều
Người xinh í a
Kiều xinh í a
Xin cho về trọ gần nhau
Mai kia dù có ra sao cũng đành í a í à í à 

Pretty lips alight a while upon a pretty someone
Stands taking temporary shelter at Thúy Kiều's two feet
Pretty one
Pretty Kiều
Please let them go back to temporary shelter to be close together
One day though, something will happen to be sure

5. Trăm năm ở đậu ngàn năm
Đêm tối ở trọ chung quanh nỗi buồn
Ngàn năm í a
Buồn như í a
Ô hay là một vòng xinh
Tôi như người bỗng lênh đênh giữa đời í a í à í à 

One hundred years alight a while upon a thousand years
Dark nights take temporary shelter around sadness
A thousand years
Sad like
What's that? A pretty revolution
I'm like a person who suddenly wanders through life


đậu - đg - ở vào trạng thái yên một chỗ, tạm thời không di chuyển
trọ - đg - ở tạm, ngủ tạm một thời gian tại nhà người khác

Lời ca này như một câu đố trẻ em.  Là một bài tình ca cho một người khác chưa nhiều kinh nghiệm?

Tại sao viết "Kiều xinh" - có lẽ các phụ nữ Việt có nàng Kiều ở trong?  Nàng Kiều cũng ở trọ - đậu chứ phải là tìm được tổ.

"Có ra sao cũng đành" - hình như bài ca Trịnh Công Sơn hiếm khi có gì "ra sao" - có ít sự kiện bao giờ xảy ra.  Là tình trạng bi động.  Ở trọ là cho kẻ ở trơ, không ý chí, không nhà có chỗ che tám thời.  Không ước có chỗ của riêng mình mà lại vui lòng, đành nhờ ở người.

Người là người xinh có đôi môi xinh làm sao mà không đậu?  Đậu cũng có nghĩa tạm thời.  Mỗi thứ, mỗi việc của vũ trụ cũng tạm thời.  Đậu rồi bỗng lênh đênh.  "Tạm" và "bỗng" thì gồm một thời gian và không gian không nhất định - không đoán được, không đếm được.

14 tháng 6, 2015

""Cúi xuống vùng non xanh mát..." (Bow down mountain lands green and cool...) - Nguyễn Ngọc Tư (2009)

[một thời sau Nguyễn Ngọc Tư đổi đầu đề thành "Gỡ bỏ cho nhẹ bớt" - Take Away So It's Lighter]


"Cúi xuống vùng non xanh mát..."

Cạnh quán cà phê Văn Nghệ có ông trải chiếu ở vỉa hè bán đồ cổ, hay mở cái băng nhạc Trịnh Công Sơn Hát cho quê hương Việt Nam 1 thu âm năm 1969. Nghe lần đầu, thề có mấy lá bàng rơi bữa đó, tôi muốn chạy qua ôm ông đồ cổ một cái, vì ông đem những bài hát này ra con đường vốn chỉ rùng rùng nhạc vũ trường, nhạc trẻ kiểu “yêu thì nói hông yêu cũng nói”… Giữa bụi đời mù mịt, giữa xe cộ ngược xuôi, cô Ly của bốn mươi năm trước cất tiếng hát trong veo, “Cúi xuống. Cho bóng đổ dài. Cho xót xa mặt trời. Cho da thơm trên người nay cũng phôi pha…”, nghe mát rượi lòng, nghe khoẻ dễ sợ. Nhạc “nghe khoẻ”, là chữ của thằng nhỏ ở tiệm bán băng đĩa quen. Một lần tôi ghé qua, nó khoe “em có nhạc này nghe khoẻ lắm, bảo đảm chị thích”, rồi nó đem ra mấy cái đĩa nhạc thu âm hồi năm một ngàn chín trăm mấy mươi gì đó. Gương mặt của Thái Thanh, Hà Thanh… trên bìa đĩa coi trẻ măng, trong sáng, hơi quê quê, dễ thương kinh khủng. Nghe chúng lần đầu, tôi đã nghĩ, tình cờ thằng nhỏ tặng mình quà quý.

Nhưng thằng nhỏ không tình cờ chút nào khi miêu tả cảm giác về một bài hát bằng chữ “khoẻ”, mà không phải là “hay”, là “xúc động”, là “sởn tóc gáy”. Khoẻ, vì dễ chịu, khoan khoái, thoải mái. Vút khỏi tiếng đệm guitar bập bùng, là chơi vơi tiếng hát non trong, mộc mạc, chân phương, đôi lúc vụng về, run rẩy. Ca sĩ không dùng bất cứ phương tiện nào kỹ thuật nào để nương dựa, lấp liếm hay che đậy, cứ hồn nhiên như vậy cất cao tiếng hát từ đáy lòng, thanh thoát.

Những ca sĩ ấy sau này khi đạt đến đỉnh cao của tài năng, họ rực rỡ, họ nổi tiếng, họ thu nhiều bản nhạc gần như hoàn hảo, nhưng sự giản dị năm xưa mãi mãi ở lại với… năm xưa. Tôi ngã lòng vì sự giản dị đó. Kiểu giản dị mà mười năm trước chưa chắc tôi đã thích, bỗng dưng bước chân qua tuổi ba mươi, bỗng dưng thấy… khoẻ khi đứng trước những tấm ảnh trắng đen, những bức tranh lụa, những trang viết của Thạch Lam, những minh hoạ nguệch ngoạc mấy nét chì, những bản nhạc thu âm năm xửa năm xưa, hay những bản demo trên mạng…

Ông già bạn tôi có lần nói, viết sao cho càng giản dị thì văn chương càng đẹp. Tôi cười nói, “câu này của chú mười một chữ, mà hai mươi hai năm nữa chưa chắc cháu làm được”. Ông cười cười, “sai bét, cháu đã làm được rồi, mấy cái truyện đầu tay đó”. Nhưng những trang viết giản dị, ngây ngô có phần khờ khạo đó tôi càng sống càng trải đời càng rời xa chúng. Giờ mà viết được vậy, coi bộ khó hơn lên trời.

Ngó qua ngó lại, tôi thấy cải lương cũng vậy. Hồi trước, tôi mê cải lương, mê ngẩn ngơ những bản vọng cổ xa xưa thu trên đĩa nhựa. Nghệ sĩ giọng nào ra giọng nấy, chữ nào tròn chữ nấy, ngón đờn dù tài hoa lả lướt đến đâu vẫn giữ sự trong trẻo, hồn hậu, vẫn tôn giọng ca lên hàng đầu. Thứ vọng cổ này nếu ngồi kế cassette thưởng thức chưa đã, phải dỏng tai nghe ké bên hàng xóm, hay ngồi ngoài vườn nghe trong nhà vẳng ra, chỉ tiếng ca và tiếng ca, gió đàn qua đánh lại, mùi ác liệt. Cải lương giờ đã qua thời hoàng kim, người ta biện ra nhiều lý do, nhưng nó làm rơi mất một đứa hâm mộ như tôi chỉ vì một bữa kia Vũ Linh nắm tay Tài Linh chạy lên đồi cỏ non. Xét theo tính hợp lý, tôi chấp nhận được chuyện ca vọng cổ lúc yêu nhau, đánh nhau, bắn giết nhau, miễn là xảy ra trên sân khấu, trên sàn diễn, nhưng giữa đường tự nhiên có hai người vừa ôm khít rịt mắt nhìn đắm đuối vừa ca khơi khơi chắc tôi phải nghĩ tới bệnh tâm thần. Tô Ánh Nguyệt năm xưa đau nỗi đau xa con chỉ cần nghẹn ngào bước từng bước run lẩy bẩy, nắm tiền trong tay bay bời bời; Tô Ánh Nguyệt bây giờ vừa gào thét vừa bứt xé hàng khuy áo khoe da thịt, mệt gì đâu.

Chia sẻ ý nghĩa này với ba đứa bạn, một đứa cười “vậy mới là tìm tòi, sáng tạo”, đứa kia hỏi vặn “bộ khùng sao mà đi coi cải lương”, đứa còn lại nói “thấy ghê thiệt nhưng thời này nó… phức tạp vậy”. Ừa, đúng là thời này phức tạp thiệt, bữa trước muốn mua cái áo “nhìn thấy khoẻ”, màu sắc nhã nhặn, hoa văn đơn giản, kín đáo mà phải lục tung cả cửa hàng trong con mắt căm hờn của chị chủ. Sách, băng đĩa thì nhất thiết phải siêng năng, lâu lâu mới rinh được một cuốn văn đẹp kiểu Thạch Lam, lâu lâu mới chộp được một vài đĩa “nhạc nghe khỏe”, sao chép lại từ những nguyên bản của mấy chục năm trước nên chất lượng cũng được chăng hay chớ.

Có lần hỏi thằng nhỏ mấy cái đĩa nhạc cổ lỗ sĩ này bán chạy không, nó nói “người ta mua nhiều lắm, nhưng chị là trẻ nhất”. Lại hỏi tiếp, “bộ thấy tôi mệt mỏi già nua lắm sao mà nghĩ nhạc này hợp với tôi”. Thằng nhỏ cười, “tại em thấy chị không đeo vòng vàng gì hết”. Câu trả lời này làm tôi nhớ mấy giai thoại thiền, kiểu như hai ông đi bên bờ sông, một ông hỏi đại niết bàn là gì, sư trả lời, “mau”. Hỏi “mau gì”, ông sư trả lời, “xem nước”. Hiểu chết liền.

Bữa qua ngồi quán chiều vắng ngắt, ông đồ cổ lại mở cái đĩa hát cổ, cô Ly đổ giọng ca mát rượi ra hè phố, “Cúi xuống. Vùng non xanh mát. Và cao tiếng hát cho cơn ưu phiền tan…” bỗng thấy tâm hồn mỏi mệt của mình đang được sự giản dị nào đó vắng ngắt. Cảm giác gan bàn chân tôi vừa chạm vào mặt đất, hình như tôi vừa tháo giày ra bỏ bên đường.

Nhưng tuổi hai mươi gặp gì cũng hăng hái đeo mang, thấy gì cũng hớn hở vơ lấy vào mình, lỉnh kỉnh những phấn son, tô vẽ và xiêm áo, tuổi hai mươi ấy giờ nằm lại ở đâu?

"Bow down mountain lands green and cool…”

Next to the Artists Café there’s a man who spreads out a mat in the alley selling used stuff who often plays the Trịnh Công Sơn tape Sing For Homeland Vietnam 1 recorded in 1969. The first time, I swore a few terminalia leaves fell at the same time, I wanted to run over and give him a hug because he brought these songs out to a street that formerly just clattered with the sound of dance music, youth music in the style “love then say you don’t, love then say you do”… In this dim, dusty existence, in the traffic going back and forth, Miss Ly [Khánh Ly] from forty years past lifts her limpid voice, “Bow down. So shadows throw their length forth. So the sun is tormented. So someone’s sweet fragrance also fades now…” it sounded fresh, invigorating, sounded frightfully powerful. “Powerful sounding” music, those were the words of the little fellow at my usual record and tape store. One time when I passed by he bragged “I’ve got this music, it sounds really powerful, I guarantee you’ll like it,” then he brought out some discs recorded during the nineteen hundred and somethings. Images of Thái Thanh, Hà Thanh… on the discs they looked very young, pure, a little rustic, but awfully cute. Listening for the first time I thought, by accident this little guy has given me a precious gift.

But it wasn’t an accident when this little guy described the sensation of a song with the word “powerful,” -- not “good,” or “moving,” or “it will set your hair on edge.” Powerful because it’s agreeable, pleasant, and relaxed. Soaring above the rhythmic guitar, perilously premature and pure, natural, plain, sometimes awkward and trembling. The singer did’t use any means or technique as a crutch, to gloss over or hide, but remaining unaffected lifts her voice from the bottom of her heart, refined.

Those singers, they had reached the height of their talent, in their glory and fame, as they had recorded many pieces to perfection, but the simplicity of years past has remained forever in … years past. I’m discouraged by that simplicity. The simplicity of ten years ago that I’m not even sure I liked, suddenly as I step across to when I was thirty, suddenly I see it’s… powerful, when I stand before black and white photos, silk paintings, pages written by Thạch Lam, doodled pencil illustrations, songs recorded long ago, or demos on the internet…

A friend’s old man once said, oh if people would only write simply then literature would be finer. Laughing I replied, “that phrase of yours is eleven words, but twenty years from now I’m not sure I’ll be able to do it.” He laughed: “silly, you’ve already done it in your first stories.” But those pages written so simply, vacuously, even naively - the longer I live, the more life I experience, the more removed I feel from them. Now to write like that would seem harder than to fly.

Looking around I think it’s the same with cải lương. Before I was crazy about cải lương, was bowled over by some vọng cổ recorded to disc long ago. Artists with this or that voice, this or that syllable, elegant, fluttery finger-work to such a high level yet it retained a serenity, geniality, yet it still respected the voice’s primacy. This kind of vọng cổ if I wasn’t sitting next to the cassette player I'd have to strain my ear towards my neighbor’s, or out in the garden listen to it resound from inside a house, just a voice and a voice, the wind echoing the instruments back and forth, wickedly awesome. Cải lương today has passed its golden age, people has many reasons to give, but it has lost a fan like me because once upon a time Vũ Linh held Tài Linh’s hand and they both ran up a grassy hill. Looked at logically, I can accept singing vọng cổ while in love, while fighting, shooting each other, as long as it’s happening on the stage, but in the midst of nature with two people tightly embracing, gazing into each other’s eyes as they were singing openly I'd think it was mental illness. Tô Ánh Nguyệt years ago suffered because she was far from her child only needed, choking with emotion, moving step by step, shivering, the money in her hands flopping to the ground; Tô Ánh Nguyệt now would shout out and rend the buttons off of her blouse showing her flesh, it's become that awful.

Sharing this realization with three friends, one laughed and said "but that's discovery, creation," another plied me with: "what kind of nutcase watches cải lương," and the other said "it's really awful but nowadays ... things are complicated."  Yeah, right, it's complicated nowadays -- before I wanted to buy a blouse "that looked powerful," modest colors, simple design, reserved so that I had to rummage through the entire shop beneath the vindictive eyes of the proprietress.  With books, tapes and records one definitely must forage diligently for a long time before you'd be able to cart off a book of fine literature like Thạch Lam, a long time before you could nab a few discs of "powerful sounding music," why is that making copies from originals of dozens years ago so that the sound quality will be alright anyhow.

I once asked that little guy whether these musty old records sell well, he said "people buy them a lot, but you're the youngest."  I continued, "I bet if I felt really tired and old I'd think that this music would suit me."  The little guy laughed, "cause I see that you don't wear any gold or necklaces at all." This answer made me think of a zen anecdote, something like two men came to a riverbank, one asked what nirvana is like and the bonze answered "quick."  Asked "quick in what way?" the bonze answered, "look at the water."  When you grasp it you're blown away.

The other day sitting at a stall on a deserted afternoon, the man selling old stuff played an old record, Miss Ly poured forth a fresh, mournful voice into the alley, "Bend down.  Mountain lands green and cool. And lift a voice in song to dissipate anguish..." I suddenly felt my worn out soul being somehow simplified by this desertion.  The sensation of the nerves in my leg just touched the ground, like I just unlaced my shoes and left them at the roadside.

But at the age of twenty anything that I encountered I enthusiastically took with me, anything I saw I gleefully gleaned for myself, a hodge-podge of makeup, embellishment and clothing, where is that age of twenty to be found now?

Nguyễn Ngọc Tư - Sầu Riêng blog 8 tháng 8 2009 [vốn đăng ở Sài Gòn tiếp thị]


Nguyễn Ngọc Tư viết bài này để nói đến một cách viết, một cách tự cắt xén văn viết của mình cho hay hơn, nhưng các nhận xét của cô về nhạc Việt trước thời thống nhất đất nước rất hay.

Nhạc Sài Gòn xưa là nhạc thị trường.  Các ca nhạc sĩ phải coi như là nghệ sĩ lành nghề, chuyên nghiẹp, nhưng họ không phải là người của nhạc viện.  Họ đến với nghề nhạc vì sở thích và năng khiếu.

Nguyễn Ngọc Tư viết câu này:
Ca sĩ không dùng bất cứ phương tiện nào kỹ thuật nào để nương dựa, lấp liếm hay che đậy, cứ hồn nhiên như vậy cất cao tiếng hát từ đáy lòng, thanh thoát.
Rồi cô ấy nhận xét về sự giản dị - người trưởng thành thưởng thực sự giản dị, người trẻ chưa ý thức.  Song ngược lại người trẻ biết thể hiện sự giản dị ấy cũng vì thiếu ý thức như vậy.

Tôi cũng nhất trí với Nguyễn Ngọc Tư là muốn đến với các văn hóa phẩm đi sâu vào tim của mình thì "nhất thiết phải siêng năng, lâu lâu mới rinh được..,"

Nhờ đọc bài viết ở trên tôi đã bỏ sức dịch bài ca "Cúi xuống thật gần" của Trịnh Công Sơn.  Thời đó tôi mới bắt đầu dịch bài của Nguyễn Ngọc Tư hôm nay mới ra lò.

9 tháng 3, 2015

Trịnh Công Sơn và Dĩa Hát Việt Nam 1969

Kho tư liệu nhạc Việt rất phù du.  Đã có bao nhiêu trăm, bao nhiêu nghìn đĩa hát sản xuất ở Việt Nam. Nhưng một tỷ lệ lớn của các đĩa ấy đã thành rất hiếm hay biến mất hẳn.

Người ta nói trên mạng có tất cả di sản thông tin của nhân loại.  Qua mạng tôi được biết đến một lượt bốn đĩa của nhạc Trịnh Công Sơn của Hãng dĩa Hát Việt Nam sản xuất độ năm 1969.  Có thông tin nhưng chưa được tìm thấy hình bia.

Các đĩa gồm bốn bài ca - từng mặt đĩa có hai bài.  Thông tin này được lượm trên trang "Phố xưa" của khanhly.net

M. 3595
Mưa hồng (Trịnh Công Sơn) – Khánh Ly
Ru em từng ngón xuân nồng (Trịnh Công Sơn) – Khánh Ly
M. 3596
Vết lăn trầm (Trịnh Công Sơn) – Lệ Thu
Nắng thủy tinh - (Trịnh Công Sơn) – Lệ Thu

M. 3599
Tình sầu (Trịnh Công Sơn) – Khánh Ly
Tôi ru em ngủ (Trịnh Công Sơn) – Khánh Ly
M. 3600
Gọi tên 4 mùa (Trịnh Công Sơn) – Khánh Ly
Lời của giòng sông (Trịnh Công Sơn) – Khánh Ly

M. 3601
Cát bụi (Trịnh Công Sơn) – Lệ Thu
Dấu chân địa đàng (Trịnh Công Sơn) – Lệ Thu
M. 3602
Cuối cùng cho một tình yêu (Trịnh Công Sơn) – Khánh Ly
Cúi xuống thật gần (Trịnh Công Sơn) – Khánh Ly

M. 3617
Những con mắt trần gian (Trịnh Công Sơn) – Khánh Ly
Tình xa (Trịnh Công Sơn) – Khánh Ly
M. 3618
Tạ ơn (Trịnh Công Sơn) – Lệ Thu
Diễm xưa (Trịnh Công Sơn) – Khánh Ly


Nhạc đĩa là nhạc thị trường.  Các hãng đĩa làm việc với các nhạc sĩ, nhạc công, nhạc sĩ phối khí chuyên nghiệp.  Đây là những người làm nhạc để kiếm sống.  Mặc dù nhạc Trịnh được coi như là kiệt tác của nhạc Việt thế kỷ 20, nhạc Trịnh cũng thuộc vào nhạc thị trường, cũng thuộc vào hệ thống tư bản.

Có một điều khác với nhiều nhạc sĩ khác là các tác phẩm Trịnh Công Sơn không viết đặt hàng theo yêu cầu của hãng dĩa, nhà xuất bản, và ca sĩ.  Các ca khúc ở trên ra đời từ 2 đến 8 năm trước khi được thu đĩa.  Tôi hy vọng rằng tiền nhuận bút của các đĩa này đã có ích cho ông Trịnh Công Sơn lúc bấy giờ.

Hiện nay người ta kiếm được khá nhiều tiền bằng nhạc Trịnh.  Trịnh Công Sơn là nhạc sĩ nhận tác quyền cao nhất trong năm 2014.  Nhạc của ông kiếm được 700,000,000 đồng - hơn 30,000 USD (xem Nguyên Minh, "Nhạc Việt 2014 ẩn dưới những con số," Thể thao và Văn hóa Cuối tuần 2/1/2015).  Như thế có nghĩa là nghệ thuật bao cấp không hẳn phải có giá trị cao hơn nghệ thuật thị trường.

15 tháng 6, 2013

Một lần thoáng có (Once In A Flash) - Trịnh Công Sơn (1972?)

1.
Một lần bóng núi in bên sông dài
Once a mountain shadow was etched next to a river long
Một lần thấy bóng tôi
Once my shadow was seen
Một ngày có đóa hoa lan trong vườn
One day there was an orchid in the garden
Một ngày thấy dáng em
One day your shape was seen

Một chiều bỗng thấy hoa lan úa tàn
One evening suddenly the orchid faded and death was seen
Vườn chiều vừa mất dáng em
The evening garden just lost your form
Một chiều núi bỗng mang thân cánh đồng
One evening the mountain suddenly bore the body of a field
Thì cùng giòng nước khóc giùm
Then together with the current cried in assistance

Một lần thấy bóng em qua em nơi này
Once your shadow was seen here passing by you
Một lần với bóng tôi
Once with my shadow
Một ngày đã có em xa nơi này
One day there was you far from this place
Một ngày với vắng tôi
One day with my absence

2.
Một chiều có bóng chim âu bay về
One evening there was a gull's shadow flying home
Cùng giòng nước đã đi
Together with the current it went
Một lần có bóng chim quyên bên nhà
Once there was a cuckoo at the house
Cùng lời hót đã xa
Together with its sung words it went afar

Một ngày tiếng nói lo âu ra đời
One day speaking of worry came to life
Nụ cười vội cất cánh bay
Smiles rushed to take flight
Một đời với những đua chen lâu dài
A life of competition of duration long
Người người còn tiếp nối người
In succession people still join together with people

Một lời nói với bông hoa trên đồi
One word spoken with the blossom on the hill
Một lời nói đã phai
One word spoken was faded
Một điều dấu kín trong tim con người
One thing hidden in people's heart
Là điều dấu kín thôi.
Is just a hidden thing.

Một ngụ ngôn về sự thơ ngây và khát vọng, và sự mất mát của cả hai.  Bài ca này bắt đầu ở "nơi nào" - một thiên đường nào đó, một vườn địa đàng.  Không nói gì đến sự u sầu, chỉ nói đến sự phai tàn.  Có vẻ như có ước vọng ở lại, nhưng "em" trưởng thành rồi "đã đi," "đã xa" (theo một quá trình tự nhiên).

Có tính thăng bằng - núi có thể sống với sông (như dương với âm), nhưng núi phải có dáng bống tối (dương cũng phải có dáng âm ở trong) - không được quá hữu hình.  Núi là liên kết của hiện tại hay của ước vọng, nhưng giòng nước / thời gian có khả năng để đem hai thứ đó ra đi.  Vậy "tôi" cũng không được quá hữu hình với "em."

Một ngày, một lần: "Một lần bóng núi" rồi "một lần thấy bóng tôi" - "tôi" là núi bên sông dài.  "Một ngày có đóa hoa" rồi "một ngày thấy dáng em" - "em" là đóa hoa trong vườn.

Một lần, một ngày: "Một lần thấy bóng em qua" rồi "một lần với bóng tôi" - bóng "em" qua với bóng "tôi."  "Một ngày đã có em xa" rồi "một ngày với vắng tôi" - "em" đi xa khiến bóng "tôi" đi vắng với.

Hai người đi vắng, chim âu đến rồi đi (theo giòng nước).  Chim quyên cũng đến, hót, rồi "đã xa."



Lúc này tôi nên nói rằng tôi tìm hiểu đến bài ca này là qua album Hạ Huyền của Giang Trang.  Ít người hát bài ca "Một lần thoáng có," vậy tôi mừng được nghe bài này trên album ấy.  Cô ca sĩ này có giọng hát trong trẻo.  Phong cách thể hiện từ bài ca của Giang Trang rất tha thiết và cũng nghiêm trang.  Cách hòa âm ở đây cũng khá độc đáo.  Thật ra, album nhạc Trịnh Công Sơn nào không phối khí với tiếng điện tử sẽ được làm tôi hài lòng.



Các đoạn A (giọng thứ)  có 13 chữ chia làm 8 + 5.  Theo cách hòa âm trên album này, các chữ thứ 8 ("dài," "vườn," v.v...) có độ nghịch giữa nốt trầm của cello và ghi ta với giọng hát.  Vậy các câu 13 chữ có sự căng được giải.

Tôi cũng nhắc đến album này vì tôi không hiểu tại sao ê-kíp của Giang Trang bỏ một đoạn của ca khúc này.  Cấu trúc của "Một lần thoáng có" là a-b-a a-b-a - các đoạn a theo giọng E thứ, các đoạn b theo giọng E trưởng.  Trên album Hạ Huyền thì cấu trúc được biến đổi thành a-a-b-a-a.  Nghĩa đoạn B thứ hai bị bỏ sót.

Lời ca trong đoạn b thứ hai có ý nghĩa khá độc đáo.  Lại "một ngày," nhưng ngày này có cảm xúc cụ thể - có "tiếng nói lo âu ra đời."  Sự ra đời này là nguyên nhân làm cho tôi suy nghĩ đến bài ca này như ngụ ngôn.  "Tiếng lo âu" này không có nguồn, nhưng lúc ra đời "nụ cười vội cất cánh đi" là bị lưu đày phải khỏi địa đàng.  "Một đời với những đua chen lâu dài" là vũ trụ nhân sinh nằm ở ngoài nơi địa đàng ấy.  Nhưng nơi này cũng có sự an ủi là mỗi người có nhau - "Người người còn tiếp nối người."  Hay đây không phải là an ủi?  Trịnh Công Sơn soạn đoạn này theo giọng E trưởng - thường lệ các giọng trưởng được nghe như được vui lên ít nhiều.

Ở đoạn a cuối bài ca thì còn "một lời nói" và "một điều dấu kín."  Ở trên đã chỉ có lời chim quyên hót.  Lời ở đây thì "nói với bông hoa trên đồi" nhưng chính lời ấy "đã phai" chứ phải là hoa phai.  Lời phai là một điều tất nhiên - âm thanh không thể vang mãi.  Và phai không phải là mất.

"Điều dấu kín" là "không để lộ ra," nghĩa là điều khó biết đến.  Tôi cũng nghĩ rằng điều ấy cũng là một lực tiểm năng chưa được nhận ra, chưa được (hay bị) biểu lộ, chưa khai thác.  Bông hoa trên đồi ở lại (không phai) cùng thời "sông dài" (thời gian) cứ trôi.  Hoa là tiềm năng (cũng là nguồn sống, nhựa sống) ở lại dù thời gian qua mãi.  Tôi cũng nghĩ rằng lực tiềm năng ấy, nguồn sống ấy là cảm tình nằm ở trong tim người là khát vọng cứ dấu kín, không hiển nhiên.  Không hiển nhiên nhưng vẫn thoáng có.

1 tháng 4, 2013

Danh mục 134 bài hát của Trịnh Công Sơn trước năm 1975 không hoặc chưa được phép phổ biến ở Việt Nam

Tôi đã nghĩ nhầm.  Tôi đã tưởng rằng chỉ có vài bài ca "phản chiến của Trịnh Công Sơn còn bị cấm phổ biến ở Việt Nam.  Rồi 12 tháng 7 2012 Cục Nghệ Thuật Biểu Diễn cho đăng "Danh mục các bài hát trước năm 1975 được phép phổ biến" trên mạng.

Trang tư liệu ấy (http://cucnghethuatbieudien.gov.vn/xem-tin-tuc/thong-tin-tu-lieu/danh-muc-cac-bai-hat-truoc-nam-1975-duoc-phep-pho-bien-phan-ix.html - link này không còn hiện hữu) và cả website của Cục từ hơn một tháng trước đã biến mất, nhưng tôi đã lưu trữ.

Tôi nghĩ rằng trang ấy mô tả tình trạng của các bài ca từ 1 tháng 5 1975 đến đầu năm 2012.  Có lẽ thêm một số bài ca được cấp phép sau đó.  Nhưng theo tư liệu này thì tối thiếu là 134 ca khúc của Trịnh Công Sơn đã chính thức bị cấm trong vòng 37 năm đó.  Nói là "cấm" thì không chính xác vì sự thật là rất ít bài ca của tác giả nào bị cấm mà chỉ "chưa được phép" thôi.

Dưới đây là tên của tất cả các bài ca của Trịnh Công Sơn đã được phép phổ biến đến tháng 7 năm 2012.

Tất cả là 32 bài ca.  Ở cuối bài blog này có danh mục gồm 134 tác phẩm của Trịnh Công Sơn viết trước 1975 mà tôi được sưu tầm hay thấy được xuất bản qua tập nhạc hay băng đĩa nhạc mà đến đầu năm 2012 chưa được cấp giấy phép.  Đây là chưa kể đến những ca khúc khác mà nhạc sĩ hay gia đình của nhạc sĩ chưa công bố.  Trong danh mục chưa giấy phép này có khá nhiều bài ca được in và thu đĩa ở Việt Nam trong những năm trước đây.  Một bài ca có địa vị thiêng liêng như "Nối vòng tay lớn" được hát trên đài lúc Việt Nam được thống nhất chưa được cấp phép.  Có bài "Đóa hoa vô thường" được thính giả của chương trình Làn Sóng Xanh bầu cử thành bài ca số một của tháng 10 1997 trên danh mục này.  Cũng có bài ca "Một cõi đi về" là một trong những bài mà những người dự thi Tiếng Hát Truyền Hình năm 2002 hát.

Một "Danh mục các bài hát chưa được phép phổ biến" của Cục Nghệ thuật Biểu diễn sẽ luôn luôn có những thiếu sót lố bịch.  Một danh mục "cấm" sẽ hợp lý hơn.  Nếu phải xin thì sẽ có trường hợp nhiều bài ca với  phẩm chất giá trị cao bị coi như trái phép.  Cấm là phải tiết lộ lý do cụ thể tại sao tác phẩm bị cấm sẽ gây tai hại cho người nghe.  Điều lố bịch nữa là tất cả các bài hát này được tha hồ hát và nghe ở khắp năm châu. Chỉ có quê hương Trịnh Công Sơn cấm nhạc của Trịnh Công Sơn.

Một sự thật khác là Cục Nghệ thuật Biểu diễn quản lý rất lỏng lẻo.  Thanh Lam hay Hồng Nhung thu hay hát một phần lớn các bài ca dưới đây thì không có ai để ý đến việc xin phép.  Nhưng chắc nếu một ca sĩ hải ngoại muốn hát ở Việt Nam thì sẽ phải nghiêm tục theo thủ tục.

Gần đây báo VNExpress (12 tháng 3 2013) có bài viết "Dần xóa cơ chế xin - cho trong cấp phép ca khúc trước 1975" làm cho mình được hy vọng một chút.  Nhưng chỉ một chút thôi.  Người yêu nhạc Trịnh Công Sơn (và nhiều tác giả khác) cũng còn phải đợi ai xin phép.  Việc "dần xóa" chỉ có ý nghĩa là Cục định làm việc kiểm soát này nhanh chóng và tiện lợi hơn.

Danh mục các bài hát Trịnh Công Sơn chưa được phép phổ biến đến năm 2012

Bài Ca Dành Cho Những Xác Người
Bay Đi Thầm Lặng
Bên Đời Hiu Quạnh
Biết Đâu Nguồn Cội
Buồn Từng Phút Giây
Cánh Đồng Hòa Bình
Cát Bụi
Chỉ Có Ta Trong Một Đời
Chìm Dưới Cơn Mưa
Chính Chúng Ta Phải Nói Hòa Bình
Cho Quê Hương Mỉm Cười
Chờ Nhìn Quê Hương Sáng Chói
Chưa Mòn Giấc Mơ
Có Một Giòng Sông Đã Qua Đời
Có Một Lần Không Còn Bóng Dáng Con Người
Có Nghe Đời Nghiêng
Có Những Con Đường
Cỏ Xót Xa Đưa
Còn Có Bao Ngày
Cúi Xuống Thật Gần
Cũng Sẽ Chìm Trôi
Cuối Cùng Cho Một Tình Yêu
Dã Tràng Ca
Dân Ta Vẫn Sống
Dấu Chân Địa Đàng
Du Mục
Dựng Lại Người Dựng Lại Nhà
Đại Bác Ru Đêm
Để Gió Cuốn Đi
Đêm Bây Giờ Đêm Mai
Đêm Thấy Ta Là Thác Đổ
Đi Tìm Quê Hương
Đóa Hoa Vô Thường
Đôi Mắt Nào Mở Ra
Đồng Dao Hòa Bình
Đời Cho Ta Thế
Đừng Mong Ai Đừng Nghi Ngại
Em Còn Nhớ Hay Em Đã Quên
Em Đã Cho Tôi Bầu Trời
Em Đi Trong Chiều
Gần Như Niềm Tuyệt Vọng
Gia Tài Của Mẹ
Giọt Lệ Thiên Thu
Góp Lá Mùa Xuân
Hát Cho Một Người Vừa Nằm Xuống
Hát Trên Những Xác Người
Hãy Cố Như
Hãy Cứ Vui Như Mọi Ngày
Hãy Đi Cùng Nhau (cũng được gọi bằng tên Hãy Đi Cùng Tôi)
Hãy Khóc Đi Em
Hãy Nhìn Lại
Hãy Nói Giùm Tôi
Hãy Yêu Nhau Đi
Hòa Bình Là Cơm Áo
Huế Saigon Hànội
Khói Trời Mênh Mông
Lại Gần Với Nhau
Lời Của Dòng Sông
Lời Ở Phố Về
Lời Thiên Thu Gọi
Môi Hồng Đào
Một Buổi Sáng Mùa Xuân
Một Cõi Đi Về
Một Lần Thoáng Có
Một Ngày Như Mọi Ngày
Một Ngày Vinh Quang, Một Ngày Tuyệt Vọng
Mùa Áo Quan
Mùa Phục Hồi
Mưa Hồng
Này Em Có Nhớ
Ngày Dài Trên Quê Hương
Ngày Mai Đây Bình Yên
Ngày Về
Ngậm Ngùi Riêng Ta
Ngẫu Nhiên
Nghe Tiếng Muôn Trùng
Ngụ Ngôn Mùa Đông
Nguyệt Ca
Người Con Gái Việt Nam
Người Đi Hành Hương Trên Đỉnh Núi
Người Già Em Bé
Người Hát Bài Quê Hương
Người Mẹ Ô Lý
Người Về Bỗng Nhớ
Nhân Danh Ai Anh Bắn Vào Người
Nhân Danh Việt Nam
Nhìn Những Mùa Thu Đi
Như Cánh Vạc Bay
Như Một Vết Thương
Như Tiếng Thở Dài
Những Ai Còn Là Việt Nam
Những Con Mắt Trần Gian
Những Giọt Máu Trổ Bông
Níu Tay Nghìn Trùng
Nối Vòng Tay Lớn
Nước Mắt Cho Quê Hương
Ông Tiên Vui
Ở Trọ
Phúc Âm Buồn
Quê Hương Nặng Đau
Quỳnh Hương
Ra Đồng Giữa Ngọ
Rồi Như Đỗ Ngây Ngô
Ru Đời Đã Mất
Ru Đời Đi Nhé
Ru Em
Ru Ta Ngậm Ngùi
Rừng Xưa Đã Khép
Sao Mắt Mẹ Chưa Vui
Sẽ Còn Ai
Ta Đi Dựng Cờ
Ta Phải Thấy Mặt Trời
Ta Quyết Phải Sống
Thương Một Người
Tình Ca Người Mất Trí
Tinh Sầu
Tình Xa
Tình Xót Xa Vừa
Tôi Đã Mất
Tôi Sẽ Đi Thăm
Trên Cánh Đồng Hòa Bình
Tuổi Trẻ Việt Nam
Tự Tình Khúc
Từng Ngày Qua
Tưởng Rằng Đã Quên
Vàng Phai Trước Ngõ
Vẫn Nhớ Cuộc Đời
Vết Lăn Trầm
Việt Nam Ơi Hãy Vùng Lên
Xa Dấu Mặt Trời
Xác Ta Xác Thù
Xanh Lòng Phai Tàn
Xin Mặt Trời Ngủ Yên
Yêu Dấu Tan Theo

5 tháng 3, 2012

Ngẫu nhiên (Fortuitous) - Trịnh Công Sơn (1972-1975?)

Không có đâu em này
There's nothing to it, dear
Không có cái chết đầu tiên
There's no first death
Và có đâu bao giờ
Nor was there ever
Đâu có cái chết sau cùng
Never a final death
Tự mình biết riêng mình
Out of ourselves we know ourselves
Và ta biết riêng ta
And I know just myself
Hòn đá lăn bên đồi
A stone rolls on the hillside
Hòn đá rớt xuống cành mai
It falls down upon an apricot branch
Rụng cánh hoa mai gầy
Drops the slender, flowered branch
Chim chóc hót tiếng qua đời
A bird emerges, sings of life's passing
Người ôm lấy muôn loài
People embrace all living things
Nằm trong tiếng bi ai
Repose in woeful tones

Mệt quá thân ta này
Worn out, this body of mine
Tìm đến chiếc ghế nghỉ ngơi
Seeks a chair to rest in
Mệt quá thân ta này
Worn out, this body of mine
Nằm xuống với đất muôn đời
Lies down with the timeless soil
Kìa còn biết bao người
There, still so many others
Dìu dặt tới quanh đây.
Serenely, steadily come around here.


Cùng thời mà dịch bài ca này của Trịnh Công Sơn tôi cũng đọc một bài viết thú vị của nhà triết học Đức là Arthur Schopenhauer (đọc bài này cũng phải nói là ngẫu nhiên, tình cờ). Tên bài này là "Fragmente zur Geschichte der Philosophy" (dịch sang tiếng Anh là "Fragments for the History of Philosophy," tiếng Việt là "Ghi chép vụn về lịch sử triết học" trong quyển Parerga und Paralipomena: Kleine philosophische Schriften (Các bản phủ lục hay bỏ sót: Những tiểu khúc triết lý - tái bản lần thứ 7, Leipzig: F. A. Brockhaus, 1891). Tôi đọc bài viết này qua sách Parerga and Paralipomena: Short Philosophical Essays, vol. 1 - E.F.J. Payne, dịch (Oxford: Clarendon Press, 1974).

Schopenhauer viết (trang 108) - "Da es nun außerhalb der Zeit auch kein Aufhören, oder Ende, giebt; so hätten wir, am erkennenden Subjekt in uns, eine beharrende, jedoch weder räumliche, noch zeitliche, folglich unzerstörbare Substanz" (Này vì không có sự dừng lại hay kết thức nằm ngoài thời gian; nên ta phải có trong cái chủ thể ở trong ta một thực chất bền bỉ mà chưa phải là không gian hoặc thời gian do đó không thể bị hủy diệt.) Một thực chất bền bỉ ở trong mọi chúng ta mà không thuộc không gian hay thời gian.

Rồi ông viết (tr 110) - "Dies Wahre ist, daß selbst in unserm empirischen Bewußtseyn allerdings ein ewiger Punkt nachgewiesen werden kann, aber auch nur ein Punkt, und auch gerade nur nachgewiesen, ohne daß man Stoff zu fernerer Beweisführung daraus erhielte." (Sự thật là, thậm chí trong ý thức thực nghiệm của ta, tuy nhiên một điểm bất diệt sẽ được phát hiện, nhưng cũng chỉ riêng một điểm và vả lại chỉ được phát hiện thôi mà không cần ta nhận được từ đấy vật liệu để bằng chứng thêm.) Một điểm bất diệt, chỉ riêng một điểm bất diệt mà thôi. Còn (tr 110) - Die Zeit kann keinen Anfang haben, und keine Ursache kann die erste seyn. (Thời gian không thể có sự bắt đầu còn không có nguyên nhân được làm cái đầu tiên). Thời gian và không gian mà mọi chúng ta (và mọi thứ khác) tham gia là một điểm không do nguyên nhân nào mà xảy ra.

Đọc tên bài ca tôi tự hỏi tại sao đặt tên "Ngẫu nhiên" (偶然 / ou ran) thay vì "Tình cờ"? Trả quyển Từ điển tiếng Việt (của Viên Ngôn ngữ học, Nxb Đà Nẵng; Trung tâm Từ điển học, 2002) thì nghĩa của tình cờ là "không liệu trước, không dè trước mà xảy ra." Ngẫu nhiên thì khác - "tình cờ sinh ra, xảy ra, chứ không phải do những nguyên nhân bên trong quyết định." Vậy hai ý quan trọng trong từ "ngẫu nhiên" là 1) sinh ra và xảy ra; và 2) không có nguồn nhất định, không có lý do mà xác định được. Không bởi Ursache (nguyên nhân) nào.

Trong tiếng Latin thì có hai chữ chính với ý nghĩa chance - casusfors hoặc forte. Casus là gốc của từ casual (với ý nghĩa như không nhất định) hay casualty. Casualty vốn có nghĩa như "tình cờ xảy ra" nhưng nghĩa thứ hai là thiết hại trong chiến trường hay do tai nạn hay tai họa đã thành thông dụng hơn. Fors / forte là gốc của từ fortuitous và fortune. Fortune vốn có nghĩa là vận mệnh hay vận may, nhưng cũng có nghĩa thông dụng như phát đạt. Fortuitous có nghĩa như tình cờ, bất ngờ, ngẫu nhiên nhưng với tính may hơn rủi.

Một chủ đề lớn của Schopenhauer là cái "Welt als Wille" - thế giới như chí. Francois Jullien viết về "ý chí" trong thế giới quan Tây phương như sau: "Ý chí lạ lùng... Tư duy châu Âu xúm lại để dựng nó lên thành khả năng đương đầu đối diện với thế giới, để cất dựng nó thành quyền lực của chủ thể tự khẳng định và tự thực hiện." (Bàn về tính hiệu quả; Hoàng Ngọc Hiến dịch và giới thiệu - NXB Đà Nẵng, 2002, tr 249). Ý chí là do Thượng đế "phát hiện ở chúng ta." Nhưng Jullien cũng viết rằng trong khái niệm của Schopenhauer thì "ý chí tự khẳng định và tự phủ định." Cái Wille / chí của Schopenhauer cũng khó giải thích và thú thật tôi không có khả năng để giải thích cho đúng hay đầy đủ. Chí thuộc về mọi người, xã hội, nhân loại, thiên nhiên và cả vũ trụ nữa. Chí có những ý nghĩa như tiềm năng, bản năng, khí... Chí vừa là ý chí tạo ra và sáng chế, vừa là sự thèm muốn căn bản, các kiểu tham đắm (Schopenhauer rất quý trọng triết ly Ấn độ cổ và đạo Phật).

Trong ca từ "Ngẫu nhiên" Trịnh Công Sơn tỏ ra hai nghĩa của chí. "Tự mình biết riêng mình / Và ta biết riêng ta" có nghĩa là ta như có khả năng để làm chủ của ta, làm hành động của ta. Và "Người ôm lấy muôn loài / Nằm trong tiếng bi ai" có nghĩa là ta quyến luyến với đời này, với thế giới này vậy bị đau khổ. Ta sinh hoạt, ta tham gia đời sống là việc phải làm mặc dù gây khổ cho mình. Làm con người thì cứ "ôm lấy muôn loài." Cuối cùng ta "mệt quá" xin chỗ "nghỉ ngơi." Đây là cái "không ... dừng lại hay kết thức" là cái "điểm" của ta.

"Hòn đá rớt xuống cành mai..." Các hòn đá và cành mai thuộc về không gian, thế gian này. Chúng tham gia các quá trình và quy luật của thiên nhiên. Hòn đá không có nét nào xuất sắc ngoài cái bền bỉ, song cành mai thì tượng trưng cho sức sống, cho cái đẹp, cái non, cho người đẹp và thơ (và cho sự mỏng manh nữa). "Cành hoa mai gầy" ... "rụng" xuống nhưng "không do nguyên nhân nào." Dù nhất định rằng hòn đá là "tội phạm," nhưng hòn đá này có được làm gì khác? Sao cành mai không nở hoa ở chỗ khác? Hòn đá và cành mai đều theo Wille / chí.

John Schafer đã viết đến "triết học nhẹ nhàng" của ca từ Trịnh Công Sơn. Về nội dung thì John Schafer tỏ rằng Trịnh Công Sơn "nói đến cái chết của chính ông." Tôi nghĩ rằng nội dung là cái chết của muôn loài nhìn từ vị trí của ông. Trịnh Công Sơn viết về cái chết để an ủi "em," để an ủi "bao người."

Theo các nguồn thông tin bài "Ngẫu nhiên" được sáng tác trong khoảng thời gian từ 1972 đến 1975, nhưng bài ca này mới được phổ biên trên băng cát xét Hát cho những người ở lại của Khánh Ly phát hành ngày 30 tháng 4 năm 1977. Thực ra lúc bấy giờ chưa có cách nào hợp pháp để nghe bài hát này ở Việt Nam.



Theo tôi nghĩ trong khoảng thời gian từ 1972 đến 1975 có rất ít thông tin về Trịnh Công Sơn. Các buổi hát cho sinh hoạt sinh viên đã hết. Khánh Ly đã lập nghiệp ca hát độc lập mà không còn tựa vào các ca khúc của Trịnh Công Sơn. Những người sau đây viết hồi ký về nhạc sĩ này đi sang bên Mặt trận đã xa cách Huế và Sài Gòn. Nhưng Trịnh Công Sơn còn sáng tác nhiều, sáng tác nhiều bài có phong cách nội tâm, nhiều bài ca có tính chất Phật Giáo. Thời đó, dù nằm ở trong vòng thời gian của Hiệp định Paris, chắc tác giả cũng phải còn nghĩ đến "hai mươi năm nội chiến từng ngày." Nghĩ đến cái chết thì cũng phải nghĩ đến chiến tranh.

Xung quanh cái chết, sự nằm xuống là "đất muôn đời." Đất ở đây là chất dưỡng sinh như Jullien viết đến trong quyển Nourrir sa vie [Vital Nourishment]. Lúc viết bài blog về ca khúc "Phúc âm buồn" tôi đã trích và dịch ý này của Jullien: "Dưỡng sinh không phải là tiến tới cái gì nào đó; nó là sự tái sinh." Rồi: "Con người "thực" không biết "yêu đời" hay "ghét sự chết.""

Các hình ảnh trong "Phúc âm buồn" tỏ ra sự đau xót (Nằm co, buốt xương da, đời nhỏ nhen, trăm năm vết thương, đời ngẩn ngơ). Hình ảnh trong "Ngẫu nhiên" lạc quan hơn. Bị "Rụng cánh hoa mai gầy" nhưng được "Chim chóc hót tiếng qua đời." Thấy "mệt quá" nhưng được "nằm với đất" dưỡng sinh. Rồi lúc nằm xuống không thấy cô đơn vì "còn biết bao người / Dìu dặt tới quanh đây." Chữ "dìu dặt" tôi thấy khó dịch. Theo quyển Từ điển Việt Nam của Lê Văn Đứ, Le Ngoc Tru hiệu đính (Khai Trí, 1970) thì dìu dặt có nghĩa "cách dịu dàng, khoan thai." Như thế là dễ chịu, thong thả.

Còn giai điệu của "Ngẫu nhiên" cũng rất thong thả, dễ chịu, và lạc quan nghe như một điệu lý. Giai điệu này thật đơn giản. Đoạn đầu chỉ sử dụng đến bốn nốt. Đoạn kết theo thang âm ngũ cung trưởng. Một nết thú vị nữa là nhịp điệu "Soul lent" [nửa Mỹ, nửa Pháp] "(hay nhịp điệu thích hợp)" là một nhịp điệu nhạc pop.


Bảo Yến ca "Ngẫu nhiên"

18 tháng 1, 2012

Chiều Một Mình Qua Phố (Evening Crossing the Street Alone) - Trịnh Công Sơn (1961? 1963? 1964?)

Chiều một mình qua phố âm thầm nhớ nhớ tên em
Afternoon crossing the street alone, dispirited I remember your name
Có khi nắng khuya chưa lên mà một loài hoa chợt tím
Sometimes midnight's sunlight has yet to arise yet there are flowers suddenly turning purple
Chiều một mình qua phố âm thầm nhớ nhớ tên em
Afternoon crossing the street alone, dispirited I remember your name
Gót chân đôi khi đã mềm gọi buồn cho mình nhớ tên.
Sometimes heels have softened, call out sadness for me to recall your name.

ĐK
Chiều qua bao nhiêu lần môi cười
Evening has passed back so many times, smiling lips
Cho mình còn nhớ nhau
Allows us to still remember each other
Chiều qua bao nhiêu lần tay rời
Evening has passed so many times, hands separate
Nghe buồn ghé môi sầu.
Hearing sadness drop in on melancholy lips
Ngày nào mình còn có nhau xin cho dài lâu
A day will come when we'll possess each other, please let it endure
Ngày nào đời thôi có nhau xin người biết đau.
A day will come when we cease to have each other, I entreat you to know pain.

Chiều một mình qua phố âm thầm nhớ nhớ tên em
Evening crossing the street alone, dispirited I remember your name
Gió ơi gió ơi bay lên để bụi đường cay lòng mắt
Oh wind, oh wind, arise so the dust of the road stings my eyes
Chiều một mình qua phố âm thầm nhớ nhớ tên em
Evening crossing the street alone, dispirited I remember your name
Áo xưa chưa quen phong trần đợi mùa thu vàng áo thêm.
A blouse from long ago inexperienced in life's cares awaited the autumn to gild it further

Chiều một mình qua phố âm thầm nhớ nhớ tên em
Evening crossing the street alone, dispirited I remember your name
Bước chân nghe quen cũng buồn lạy trời xin còn tuổi xanh
The sound of familiar footsteps in sadness pray to heaven for youth to endure
Còn một mình trên phố âm thầm nhớ nhớ tên em
Still evening crossing the street alone, dispirited I remember your name
Ngoài kia không còn nắng mềm ngoài kia ai còn nhớ tên.
Outside soft sunshine's now gone, outside does anyone remember your name.


tấm ảnh chụp ở Nha Trang từ Darryl Henley Collection


Có chuyện gì lạ xung quang bài ca "Chiều một mình qua phố"? Tôi không hiểu tại sao bài ca này không có mặt trong tập nhạc đầy đủ nhất là Tuyển tập những bài ca không ngày tháng (Nxb Âm nhạc, 1995 - rồi được tái bản không biết bao nhiêu lần). Hình như bài ca là trong những bài ít coi trọng trong toàn bộ các tác phẩm của Trịnh Công Sơn? Trong trang web Đặc Trưng bài ca này chỉ được 2 trong 5 điểm sao.

Có lẽ phải coi "Chiều một mình qua phố" là một ca khúc thị trường. Năm 1964 ca sĩ Duy Khánh xuất bản bài ca này trong ấn loạt 1001 Bài Ca Hay, độ năm 1965. Tôi không biết bài ca này được thu thanh từ bao giờ. "Chiều một qua phố" có mặt trên băng Thanh Thúy 5 Về nguồn (1972) do Thái Châu thể hiện, và trên băng Phạm Mạnh Cương 6 Nhạc chiều và băng Khánh Ly 5 Hát cho quê hương Việt Nam (1974) do Khánh Ly thể hiện.

Theo Nguyễn Đắc Xuân thì Phan Thị Thăng là người đầu tiên hát bài "Chiều một mình qua phố" qua Đài Phát Thanh Quy Nhơn (Trịnh Công Sơn: Có một thời như thế, Nxb Văn học; Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2003; tr. 34). Nguyễn Đắc Xuân cũng viết: "Nhiều hôm thiếu bạn, anh dạo phố một mình với nỗi buồn da diết mà anh đã thể hiện trong bài Chiều Một Mình Qua Phố hồi còn học ở Sư phạm Qui Nhơn (1963)."

Bửu Ý viết rằng "Nguyễn Thanh Ty là người bạn biết rõ giai đoạn này của Trịnh Công Sơn" (Trịnh Công Sơn: Một nhạc sĩ thiên tài, Nxb Trẻ, 2003, tr. 23). Nguyễn Thanh Ty (tức Nguyễn Văn Tỳ) cho rằng "Chiều một mình qua phố" được sáng tác trong thời gian mà Trịnh Công Sơn dạy học ở B'lao (Bảo Lộc).

"Những ngày chúng tôi sống chung với nhau trong "ngôi biệt thự" của bà Trần Thị Phi thật là vui nhộn. Cũng chính trong căn phòng có khung cửa sổ ngó ra con đường đất đỏ của căn nhà này, Trịnh Công Sơn đã sáng tác các nhạc phẩm để đời: Chiều Một Mình Qua Phố; Lời Buồn Thánh; Vết Lăn Trầm và Ca Khúc Da Vàng" (Nguyễn Thanh Ty, Về một quãng đời Trịnh Công Sơn (TG, 2004), 34).

Ông kể thêm:

"Chúng tôi lại đi vòng vòng bờ hồ cho đến khi chiều xuống hẳn. Sương mù bắt đầu xuất hiện trên mặt hồ. Ban đầu mỏng rồi đầy dần, đầy dần cho đến lúc che khuất hẳn một chòm cây giữa hồ. Chỉ còn thấy một thân cây chết khô với những cành khẳng khiu vươn lên trơ trọi giữa trời mây. Đến lúc đó, ai cũng cảm thấy mỏi chân. Và muốn vào quán ngồi nhâm nhi cà phê hoặc làm vài chai bia, nghe nhạc, chờ tối để về nhà tìm giấc ngủ. Trong cái không gian và thời gian đó, Trịnh Công Sơn đã cảm hứng sáng tác nhạc phẩm "Chiều Một Mình Qua Phố" (tr. 41).

We went around in circles at the edge of the lake until evening had completely fallen. Fog began to appear over the lake's surface. At first thinly then gradually thicker, thicker until it covered a thicket in the middle of the lake. We could only see a single dead, dried out tree with gnarled branches lifting forelorn into the clouded sky. When that time came we all our feet get tired. And wanted to return to the tavern to sip at some coffee or a couple of beers, listen to music, and await the night to go home in search of dreamy slumber. In that setting, Trịnh Công Sơn was inspired to compose the work "Evening Crossing the Street Alone."

Thật ra tôi không biết chắc chắn "Chiều một mình qua phố" ra đời thời Qui Nhơn (1962-1964) hay thời B'lao (1964-1967). Đoạn ở trên của Nguyễn Thanh Ty hợp với không khí của bài ca này. Tôi có cảm giác như con phố mà Trịnh Công Sơn đi qua nằm ở một nơi hẻo lánh là do phố này hình như vắng người và do "bụi đường."



Native at Bao Loc (người bản xứ ở Bảo Lộc) - nguồn: Collection: Dudley F. Waters Collection, Vietnam Center and Archive

Nguyễn Thanh Ty cũng kể rằng "Chiều một mình qua phố" là "nhạc phẩm đầu tiên được ấn hành" của Trịnh Công Sơn (tr. 43). Nhưng thực sự đã có mấy tác phẩm được xuất bản trước "Ướt mi" (Sàigòn: An Phú, 1959, "Những giọt mưa khuya" (Sài Gòn: Tinh Hoa Miền Nam, 1960), "Thương Một Người (Sài Gòn:An Phú, 1962). Ông ấy cũng viết rằng Trịnh Công Sơn được Duy Khánh trả 3,000 đồng mua bài ca này. Có lẽ đây không phải một số tiền quá lớn - lượng tháng dạy học của Trịnh Công Sơn là 5,200 đồng.

"Chiều một mình qua phố" có một điều chung với "Phúc âm buồn" là vai trò quan trọng của chữ "còn." Ở "Phúc âm buồn" thì chủ yếu có ba loại "còn. "Còn đứng" và "còn đó" là như "tiếp tục tồn tại" (Từ điện tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, 2007) - có cái gì đó vững chắc sẽ vượt thời gian. "Còn bao lâu" là "sự tiếp tục, tiếp diễn của hành động" nhưng là sự tiếp diễn mà mình không muốn kéo dài.

Trong bài "Chiều một mình qua phố thì có:

"còn nhớ nhau"
"còn có nhau"
"còn tuổi xanh"
"còn một mình"
"con nhớ tên"

Với "còn một mình" và "còn tuổi xanh" thì chữ còn có nghĩa "tiếp tục, tiếp diễn." Với "còn nhớ nhau" và "còn có nhau" thì có chất "lẫn" - nghĩa là có quan hệ. Một mối quan hệ "tiếp tục có, không phải đã hết." Lúc mà "còn nhớ tên" thì có lẽ cái chung của "nhau" đã hết thật và chỉ có cái tên được tồn tại.

Hai câu "Ngày nào mình còn có nhau xin cho dài lâu / Ngày nào đời thôi có nhau xin người biết đau" rất dễ thuộc và chắc gây ấn tượng nhất trong bài. "Người biết đau" thì người tình trong cuộc tình dở dang này nên cảm thấy đau để chứng mình nghĩa lớn của cuộc tình này.

Giai điệu có những nốt móc đều, nhịp 2, vậy khó hiểu tại sao gần như mọi người như 6/8 (6 nhịp nốt móc) kiểu swing / blues. Chỉ có Ngọc Lan hát đúng nhịp nhất.

18 tháng 5, 2011

Blues Việt: Đi tìm bản ngã - Jason Gibbs

Bài báo mới nhất của tôi mới ra lò. Nguồn: Thể thao và Văn hóa 16 tháng 5 2011


Blues không thể định nghĩa một cách đơn giản - ngoài những cảm giác được biểu lộ, Blues cũng gồm phong cách, cấu trúc tác phẩm, cách luyến láy, cách đàn hay biểu diễn. Blues cũng là một yếu tố quan trọng của nhiều thể loại nhạc như Jazz, Swing, Rhythm And Blues và Rock. Cũng phải phân biệt loại Blues phổ thông với cái gọi là Country Blues hay Downhome Blues (Blues quê nhà). Country Blues là nguồn gốc của Blues có những ca từ gọn và mặn mà cũng giống ca dao với những nỗi niềm, âu lo bình thường của người da đen nghèo. Khá nhiều lần những câu đôi và câu đầu được lặp đi lặp lại - “I Can Tell The Wind Is Risin’, The Leaves Tremblin’ On The Tree/I Can Tell The Wind is risin’, leaves tremblin’ on the tree/All I need’s my little sweet woman and to keep my company” (Tôi thấy gió vút lên, cành lá run trên cây/Tôi thấy gió vút lên, cành lá run trên cây/Tôi chỉ cần cô bé dễ thương của tôi ngồi chơi cùng tôi - bài Hellhound On My Trail của Robert Johnson). Các câu hát này thường lệ gồm 4 ô nhịp được phát triển thành 12 nhịp Blues.



Nhạc Blues đến với Việt Nam qua những ca khúc Jazz Mỹ được phổ thông hóa trong những năm 1930-1950. Có lẽ Ngọc Bích là người soạn Blues đầu tiên, những ca khúc tự xưng là Blues sớm nhất chắc chắn sẽ phải là các bài Hồn theo gióDưới trăng thề. Bài Blues nổi bật nhất của thời kỳ này là Ai về sông Tương của Thông Đạt (tức Văn Giảng) soạn năm 1949, nhưng phổ biến rộng rãi từ 1952. Các bài này không có nhiều đặc trưng của Blues và cũng nghe rất giống các bài ca nhịp chậm êm đềm khác. Riêng Ai về sông Tương có thêm chút tiết tấu Swing thong thả, Mạnh Phát từng thu bài này cho hãng đĩa Philips do ban nhạc của Võ Đức Thu chơi phầm đệm kiểu Slow - Foxtrot. Theo quyển Để sáng tác một bài nhạc phổ thông của Hoàng Thi Thơ (soạn năm 1955) thì Blues chậm được biểu diễn với nhịp Slow Fox và Blues nhanh thì theo nhịp Swing. Chắc các nhạc sĩ tự coi những bài này là Blues vì những yếu tố ca từ mang tính tự sự và tinh thần lãng du.

Thời gian sau 1954 thì nhạc thị trường ở Sài Gòn bắt đầu chịu sự ảnh hưởng của nhạc Blues nhiều hơn, nhất là từ khi người Mỹ bắt đầu hiện diện và đóng quân nhiều ở miền Nam. Một số bài kích động nhạc như
Năm phút cho em của Trường Hải soạn năm 1966 sử dụng đến cấu trúc 12 ô nhịp theo phong cách Rhythm And Blues (R&B) của Ray Charles. Từ lúc đó có nhiều bài Blues lần lượt thay nhau ra đời, phần lớn là sáng tác trong khoảng 1964 - 1970 như Đường chiều (Hồng Duyệt), Những chiều không có em, Ảo mộng (Trường Hải), Thúy đã đi rồi (Y Vân), Nhớ thành đô, Người nghệ sĩ mù (Hoàng Thi Thơ), Thuở ấy có em, Loan mắt nhung (Huỳnh Anh), Đêm nguyện cầu (nhóm Lê Minh Bằng) và Tôi còn yêu tôi cứ yêu (Phạm Duy). Thời gian này Blues Việt cũng gần gũi với nhịp Slow Rock.

Đối với tôi, bài Tình yêu trong mắt một người của Trúc Phương là một tác phẩm Blues rất đặc biệt - có thể coi như là thử nghiệm một chút. Phương Dung thu cho đĩa Asia Sóng Nhạc năm 1964 kiểu hát pha chất Blues với điệu oán nhạc dân gian miền Nam. Cuối các câu kết với nốt thứ bảy cao trong hợp âm thứ (harmonic minor) dẫn lên nốt chủ - nhưng nốt dẫn này thì hát thấp một tí như trong nhạc Blues và điệu oán. Trong phiên khúc thì có nhiều nốt Blues - nốt thứ trong hợp âm hát nửa thứ nửa trưởng, nốt thứ năm được viết với dấu giáng kiểu “blue note”. Trong điệp khúc thì nốt thứ năm hạ thấp này thành nốt thứ tư rung dẫn tới nốt thứ năm trong hợp âm như điệu oán. Theo nhà âm nhạc học Nam Phi Pieter van de Merwe (Origins Of The Popular Style - Nguồn gốc của phong cách phổ thông - 1989) thì gốc của hợp âm Blues là một gam bảy nốt bình quân (equal tempered) rất phổ thông ở châu Phi. Đi bằng đường Ấn Độ dương, gam bảy nốt này rồi cũng có mặt ở Đông Nam Á, trở thành điệu thức chính của nhạc dân gian Thái Lan và theo nhà dân tộc học Úc gốc Việt Lê Tuấn Hùng thì đây cũng là gam cơ bản cùa nhạc Huế và nhạc tài tử Việt Nam. Như vậy nhạc Blues và nhạc Việt cũng có những nét ăn khớp với nhau (song cấu trúc giai điệu của hai hệ thống rất khác nhau). [Các bạn muốn nghe bài "Tình yêu trong mặt một người" chắc phải tìm cách để down băng Sóng Nhạc 6].

Có lẽ Trịnh Công Sơn là nhạc sĩ Việt Nam đã khai thác Blues sâu xa nhất. Nhạc sĩ này đã nhận ảnh hưởng của nhạc Blues trong các tác phẩm viết những năm 1964 đến 1966 và có lần viết: “Tôi thấy loại nhạc này gần gũi với mình và thấy có khả năng muốn lấy nhạc này để nói lên tâm sự của mình”. Về giai điệu thì các bài như Phúc âm buồn, Vết lăn trầm có nhiều nét Blues trong giai điệu. Như tôi kể ở trên, ca khúc nhạc thị trường ở Việt Nam chỉ chịu ảnh hưởng của nhạc Blues qua dòng Blues phổ thông. Với Trịnh Công Sơn chúng ta mới thấy ảnh hưởng của thế giới quan Blues. Như Hà Vũ Trọng đã viết “nhạc Blues được “Trịnh Công Sơn hóa” nhất là trong những Ca khúc da vàng”. Các ca khúc này về nét giai điệu thì gần gũi hơn với nhạc dân gian Việt Nam, nhưng cấu trúc và khái niệm ca từ thì rất gần với nhạc Blues. Nhạc sĩ Mỹ Townes van Zandt phân biệt nhạc Blues với cái mà ông gọi là “Zip-A-Dee-Doo-Dah” là tên một bài ca của xưởng phim Disney đặt làm cho một phim hoạt hình về các truyện dân gian của dân nô lệ da đen. Ông nhạc sĩ này muốn tương phản giữa nhạc ảo tưởng và giả vờ của ca khúc trong phim này với chất đời thực và tự phát của nhạc Blues.

Trong các Ca khúc da vàng Trịnh Công Sơn cũng đã đơn giản hóa cấu trúc và ca từ. Tôi đang nghĩ đến những thí dụ như các ca khúc Ngụ ngôn mùa Đông, Ngủ đi con, Hát trên những xác người chỉ có phiên khúc và cũng có nhiều cụm từ lặp lại như trong ca từ Blues. Khác với nhiều bài ca khác của Trịnh Công Sơn, các ca từ kể ở trên cũng dễ hiểu và rạch ròi. Blues cũng là một cách để biểu cảm thân phận người, để nói thẳng đến tâm trạng phức tạp của người trần gian.




"Hat trên những xác người" do Khánh Ly thể hiện trước 1975

Tôi cũng nên nhắc đến nhạc Blues Việt qua ngả hát xẩm mà tôi từng được chứng kiến trên đường phố Hà Nội hơn mười năm trước. Nghe lại băng
Xẩm đá đỏ (Quỳ Châu) tôi thấy thật khó nếu không nghĩ đến nhạc Blues. Trong những năm gần đây thì thị trường nhạc Việt đã hướng về phía châu Á hơn nước Mỹ, nhưng cũng có một số ca khúc nhạc Blues pha với jazz như Điệu Blues cho ly biệt của Quốc Bảo hay Điệu Blues mùa Thu của Jazzy Dạ Lam. Ngay cả các rocker trong những nhóm Rock Việt hiện nay cũng rất khó tránh khỏi ảnh hưởng của nhạc Blues bởi đây đơn giản là một yếu tố căn bản của Rock. Tôi nghĩ rằng nhạc Blues cũng hợp với nhạc Việt và hy vọng nhiều nhạc sĩ sẽ tìm hiểu nhiều hơn đến thể loại này.


Xẩm đá đỏ [khuyết danh]

5 tháng 3, 2010

Đóa hoa vô thường (An Ever-changing Bloom) - Trịnh Công Sơn (1972)

Tâm tình - Nhịp thong dong
Confiding - Untroubled rhythm

Tìm em tôi tìm
Seek you, I seek
Mình hạc xương mai
Embodied in a night heron's slender outline
Tìm trên non ngàn
Seek upon mountain forests
Một cành hoa khôi
A flower most beautiful
Nụ cười mong manh
A fleeting smile
Một hồn yếu đuối
A frail soul
Một bờ môi thơm
A bank of fragrant lips
Một hồn giấy mới
A soul's new leaf

Tìm em tôi tìm
Seek you, I seek
Nhủ lòng tôi ơi
Oh tell my heart
Tìm đêm chưa từng
Seek nights not yet to be
Tìm ngày tinh khôi
Seek pure days
Tìm chim trong đàn
Seek a bird in the flock
Ngậm hạt sương bay
Flying mist on the tongue
Tìm lại trên sông những dấu hài
Seek once more the slippers' trace upon the river

Tìm em xa gần, đất trời rộn ràng
Seek you near and far, bustling earth and sky
Tìm trong sương hồng
Seek in rosy mist
Trong chiều bạc mệnh
In luckless afternoons
Trăng tàn nguyệt tận
Moon dissolving at month's end
Chưa từng tuyệt vọng đâu em
I've never despaired at all dear

Tìm trong vô thường
Seek in the ever changing
Có đôi dòng Kinh
There are a couple of lines of Prayer
Sấm bay rền vang
Claps of thunder roll and echo
Bỗng tôi thấy em dưới chân cội nguồn
Suddenly I see, it's you beneath the root of all
Tôi mời em về
I invite you back
Đêm gội mưa trong
Night, rinsing clear rain
Em ngồi bốn bề thơm ngát hương trầm
You're seated, on four sides sandalwood permeates

Trong vườn mưa tạnh
In the garden the rain has ceased
Tiếng nhạc hân hoan
Joyous music
Trăng vàng khai hội
A golden moon opens its session
Một đóa hoa quỳnh
A single hydrangea

Đưa tình về - Nhịp hớn hở
Bringing love back - Joyous rhythm

Thanh thoáng
Clear

Bình an
Peaceful

Từ nay tôi đã có người
From now on I have someone
Có em đi đứng bên đời líu lo
Have you standing by life a-twitter
Từ nay tôi đã có tình
From now on I have love
Có em yêu dấu lẫy lừng nói thưa
Have you my beloved, renowned, solicitous

Từ em tôi đã đắp bồi
From you I'm fortified
Có tôi trong dáng em ngồi trước sân
I'm there in your form sitting before the yard

Hát tự do
Sung freely

Mùa đông cho em nỗi buồn chiều em ra đứng hát kinh đầu sông
Winter gives you sadness; evening, you stand singing a prayer at river's origin

Tàn đông con nước kéo lên chút tình mới chớm đã viên thành
Expiring winter, the waters extend, arise; a bit of new love at its start of perfect harmony

Nhịp nhàng - Thơ thới
Rhythmic - Tranquil

Từ nay anh đã có nàng
From this time I have her
Biết ơn sông núi đáp đền tiếng ca
Grateful to the rivers and mountains that reply, compensate in song
Mùa xuân trên những mái nhà
Spring upon the roofs
Có con chim hót tên là ái - ân
There's a chirping bird named amor


Bốn mùa yêu nhau trong lẽ vô thường của trời đất
Four season loving together in the ever changingness of the earth and sky

Sen hồng một nụ, em ngồi một thuở
Pink lotus one bud, you sat one time
Một thuở yêu nhau có vui cùng sầu
One time we loved the happy and sad
Từ rạng đông cao đến đêm ngọt ngào
From high dawn to sweet night
Sen hồng một độ,
Pink lotus a while
Em hồng một thuở xuân xanh
You, pink one time in green spring
Sen buồn một mình
Lotus sad and alone
Em buồn đền trọn mối tình
You, sadness making up for a love's entirety


Hiu hắt
Gently blowing

Một chiều em đứng cuối sông gió mùa thu rất ân cần chở lời kinh đến núi non
One evening you stand at the river's end, autumn winds quite solicitous bear prayers to mountains
Những lời tình em trối trăn
Your words of love, last words
Một thời yêu dấu đã qua
A time of love has passed
Gót hồng em muốn quay về dù trần gian có xót xa cũng đành về với quê nhà
Upon pink heels you want to come back, though the mortal world has pain reserved to return home

Con sóng biển dâu đã mang tình về chốn cũ
Waves of mulberry seas have brought love back to its old place


Dồn dập vừa
In succession

Mênh mông
Vast

Từ đó trong vườn khuya
From then in that midnight garden
Ôi áo xưa em là một chút mây phù du
Oh, your old gown is a bit of ephemeral cloud
Đã thoáng qua đời ta
That rush past my life
Từ đó trong hồn ta
From then in my heart
Ôi tiếng chuông não nề
Oh baleful toll of the bells

Ngựa hí vang rừng xa
A horse neighs in the distant wood
Vọng suốt đất trời kia
Resounds throughout that land
Từ đó ta ngồi mê
From then I sit intoxicated
Để thấy trên đường xa
To see upon the distant road
Một chuyến xe tựa như vừa đến nơi chia lìa
Like a cart's voyage like it's just come to a place of separation


(Tình do tâm ta mà sinh, Có khi tình mất mà tâm còn động vọng. Đúc lúc tâm bình an thì tình kia cũng đoạn nỗi)
Love, it's born of my heart. There are times when love's lost by our hearts still rumbles. Moulded when the heart was at peace, that love was terminated)

Mạnh và liền nhau
Strong and continuous

Êm dịu lại
Gentle again

Từ đó ta nằm đau
From then I lay in pain
Ôi núi cũng như đèo
Oh mountains are like passes
Một chút vô thường theo
A bit of the ever changing
Từng phút cao giờ sâu
Each elevated minute now profound
Từ đó hoa là em
From then the flower is you
Một sớm kia rất hồng nở hết trong hoàng hôn
Some morning very pink blooming to the end at dusk
Đợi gió vô thường lên
Waiting for the ever changing wind to arise
Từ đó em là sương
From then you are mist
Rụng mát trong bình minh
Cooly refreshes in the dawn
Từ đó ta là đêm nở đóa hoa vô thường
From then I am the evening buds an ever changing bloom


"Đóa hoa vô thường" cũng là một bài ca vị trí số 1 trên danh sách Làn Sóng Xanh tháng 11 1997. Sáng tác năm 1972 bài ca này được ra đời thời Việt Nam Cộng Hoà. Là một tình ca thật, nhưng tôi thấy khó xác định đây là một bài ca phổ thông. Đây có phải một ca cảnh đơn ca? Nghe "Đóa hoa vô thường" phải có một khoảng thời gian 9 phút trở lên. Bài ca này không có điệp khúc, phiên khúc. Và ca từ cũng phức tạp. Tác phẩm này có hai giai điệu rất hay: "Từ này tôi đã có người..." và "Từ đó trong vườn khuya..."

Đoạn thứ 1:

Tìm tòi, van xin, cầu kính như thần chú, như bùa - kết thức là một đóa hoa quỳnh xuất hiện trong vườn trăng. Đoạn này không có thời gian (chỉ có "đêm chưa từng" và "vô thường). Hai nhân vật là tôi và em.

Giai điệu dù có tính quãng ba nhưng với những nốt / mô típ lặi lại thường xuyên có chất như tụng kinh.

Đoạn thứ 2:

a. Sở hữu, chiếm hữu - "có người," "có em," "có tình," "có tôi." Nghĩa là tôi và em sở hữu lẫn nhau. Cũng phải đến mức hoàn thành, tuyệt đích (consummation). Khoảng thời gian là tình trạng hiện nay liên tục - "từ nay." Nhưng cũng có "đã." Hai nhân vật vẫn là tôi và em.

b. Có mùa đông, nhưng mùa đông tàn như có xuân mới đến (nước kéo lên). Cũng có hoàn thiện. Không biết đây là petit mort (sự chết nho nhỏ của cực tình?).

c. Lại sở hữu, nhưng có biến đổi lớn - tôi thành anh, em thành nàng. Lúc còn là tôi là như cứ giữ lại cái gì đó của mình, rồi anh thì trao hết. Lúc còn em là em thuộc vũ trụ của mình, rồi nàng thì được nâng lên (nâng lên bệ?). Thời gian nhất định là xuân, tình hình là ái ân, nhưng có linh cảm rồi.

Đoạn thứ 3:

Thời gian ở đây là điều quan trọng nhất - là một thuở, một thời, một độ, từ đó, mọi sự đã qua. Em thì em là hoa, là một mình, là sương. Em đã được tìm rồi, nhưng không còn nắm được. Nhưng hiện nay không còn anh, không còn tôi, bây giờ là ta. Ta chủ yếu thì "ngồi mê," "nằm đau." Rồi chỉ có các vết tích của em: áo em là "mây phù du / Đã thoáng qua đời ta / Từ đó trong hồn ta / Ôi tiếng chuông não nề."

"Từ đó em là sương / Rụng mát trong bình minh / Từ đó ta là đêm nở đóa hoa vô thường." Trước em là đóa hoa quỳnh, rồi em là sương của bình minh, sương mà phủ cây cỏ (như một đóa hoa). Ta là đêm mà phủ mọi thứ, nhưng cũng cho đóa hoa vô thường nở ra.

Tôi nghĩ rằng đây là một bài ca viết cho đàn ông, về tâm trạng đàn ông--vậy tại sao đàn ông không hát bài này? Dù vẽ một bức tranh đẹp của một phụ nữ, nhưng bài ca thuộc về tâm lý phức tạp của đàn ông. Muốn chiếm được đóa hoa đẹp nhất, nhưng lúc có chiếm được thì cái gì đó xây ra trong tiềm thức phá lại hạnh phúc của mình.

Có một edit với hai hình ảnh rất lạ (lúc 7:45-7:55) trong video sau. Một em bé bú vú mẹ được âu yếm, rồi nhân vật đàn ông (TCS?) được người tình âu yếm. Tâm lý phức tạp chứ? Cái đóa hoa vô thường có phải nàng hay chàng hay cả hai?




Người đạo diễn phim trên, Phạm Hoàng Nam, có nói:

Từ khi thực hiện album Đóa hoa vô thường, sau một thời gian làm việc với anh Sơn tôi đã bị anh ấy thu phục không chỉ là những tác phẩm mà là cuộc sống nội tâm với những suy nghĩ quá đặc biệt. Mỗi người có thể hiểu anh Sơn theo góc độ của mình, nhưng với tôi anh Sơn là một người lãng mạn đến cùng cực, cực đoan trong tình yêu. (Nguồn: "Tình yêu của nhạc Trịnh trong Đêm thần thoại," Thanh Niên thứ sáu, 16 Tháng chín 2005, Trâm Anh phỏng vấn Phạm Hoàng Nam in Thanh Niên).