tấm ảnh từ Douglas Pike Collection năm 1969-1970

 

 

 

 






Ấp xây dựng phong thái phong lánh

nguồn: Douglas Pike Collection, Vietnam Center and Archive.

hai tranh từ báo Phong Hóa số 20

Con mắt nhà mỹ-thuật có khác
The artist's eyes are different
Nhà mỹ-thuật lẩm bẩm - Đẹp! Đẹp thật!
The artist mumbles - Beautiful! Simply Beautiful!

Tưởng tượng với sự thực... hay nhà văn-sĩ viết tiểu-thuyết
The imagination with reality... or the author writing a novel

nguồn: Phong Hóa 20 (4 tháng 11 1932), tr. 9; tr. 1

Nhà văn Nhất Linh vẽ cái tranh ở trên.  Chưa biết họa sĩ ở dưới là ai. Cả hai chứng minh việc quốc tế hóa tư tưởng người Việt.  Chắc phải gọi là quốc tế hóa tự nguyện.  Trước khi Tây đến thì người Việt đã có khả năng cảm nhận cái đẹp, để bay theo tưởng tượng của mình.  Tôi được nghe nhiều người nói "Every Vietnamese is a poet."

Hai tranh ở trên minh họa một thái độ nghệ thuật vị nghệ thuật theo chủ nghĩa lãng mạn tây phương.  Một nghệ sĩ / họa sĩ / nhà văn sẽ mặc kệ mọi khó khăn để thể hiện tác phẩm vĩ đại của mình.  Tôi nghĩ rằng những người làm báo Phong Hóa vừa ghét, vừa thích thái độ này.  Ghét vì họ chủ trương làm việc để cải thiện xã hội, nhưng thích vì họ cũng có khả năng cảm nhận cái đẹp.  Con mắt của họ cũng khác.

Nhưng con người sáng tạo cũng lắm lần phải vui vẻ chịu sự thiếu thốn.  Vẽ hai nhân vật lố bịch ở trên cũng là một cách để làm cho xã hội nhận biết rằng các người sáng tạo cũng phải chịu khó để dâng hiến các tác phẩm trước quần chúng.

tấm ảnh từ George H. Kelling Collection

nguồn: George H. Kelling Collection, Vietnam Center and Archive.

Bố ơi! Con cứ ghi ở lý lịch là bố bán lơ hồng nhé! (Hey dad! I'll write on my personal history that you sell bleach, OK!) - Đặng Nhân (1964)

-- Bố ơi! Con cứ ghi ở lý lịch là bố bán lơ hồng nhé! 
Hey dad! I'm writing on my personal history that you sell bleach, OK!
-- Đồ ngu! Phải ghi là "nhân viên mậu dịch lưu động" nghe chưa!
Stupid! You've got to write "mobile commerce employee" - did you get that!

nguồn: Thời mới 26 tháng 1 1964


Trẻ con thật thả quá - nhưng chưa thực tế.  Ông bố này - dù sống vô tích sừ - cũng biết điều.  Ông phải nắm được từ vựng của xã hội mới của con người mới.  Có lẽ ông này muốn được sĩ diện chút ít, nhưng chắc chăn nói cái sự thật như đứa con trai này sẽ gây hại cho mình.  Những người buôn bán vỉa hè như ông chưa thực sự cải tạo tư tưởng của mình.  Nếu cứ khai như thế thì cũng có thể gây hại cho con mình.

Cái điều khó hiểu nhất là tại sao một xã hội bắt trẻ con phải soạn một đơn lý lịch?  Một điều lạ nữa là tại sao thay thế "bán hàng rong" với 人员贸易流动?

Đi bụi (Gone Street) - Nah (2012)

Mẹ ơi hôm nay con mẹ sẽ không về
Mom, your kid's not coming back today
Làm một đứa con ngoan thật là không dễ
Being a good kid really ain't easy
Đường phố bụi bậm vẫn còn quá vui
The dusty road's still a lot of fun
Tiền bạc không đủ nhưng vẫn vung tay quá túi
Cash money there's not enough, but I still throw it away from my pocket
Bởi vì con thích chơi trội với người ta
Because I like grabbing the attention of others
Không thích ở nhà thích lặn lội ở đằng xa
Don't like staying home, like to chance it in places far away
Chạy theo em này em kia em nào đẹp nhất
Run after this girl, that girl, the prettiest girls
Thằng nào bố láo giành giật với tao tao cũng chơi tất xơi tất
Any lying fool who hassles with me, I'll fight 'em all, beat 'em all.
Âyzô, ngại gì mà không chơi
Hey yo, what's to stop me from playin'
Tuổi trẻ có bao lâu 20 năm của cuộc đời
How long does youth last, 20 years of life
Thế giới này quá rộng còn nhiều nơi con chưa tới
The earth's so big there are many places I've never been
Biển rộng sóng lớn dân chơi sợ gì mưa rơi
Oceans deep, waves wide, would a player fear the falling rain
Con trai mẹ thương mẹ lắm đó mẹ ơi
Your son loves you a lot, mom
Nhưng mà con xin lỗi con vẫn sẽ không nghe lời
But forgive me, I still won't listen to you
Con vẫn cứ lang thang, gánh nặng
I'm still going to wander, the heavy load's still slippin'
Con vẫn coi thường cuộc đời
I still disrespect life

Chẳng có gì khó, mắc mớ phải lo
Nothing's hard, nothing to worry about
Ta còn sống, vẫn còn đang thở
I'm still alive, still breathing
Ta đi đường ta, thế giới bao la
The road I take, the vast world
Uống nữa đi, hạnh phúc sẽ quay về thôi
Take another drink, happiness will come back

Em ơi hôm nay chồng em sẽ không về
Dear, today your husband's not coming back
Làm một người đàn ông tốt thật là không dễ
Being a good husband really ain't easy
Mấy thằng bạn lâu lâu mới gặp mặt
A few dudes, friends I met a while back
Nếu mà anh về sớm nó sẽ không nể
If I come home early they won't take it lightly
Bởi vậy anh phải chơi tới với tụi nó
Because of that I've got to hang with these guys
Vô đây uống với tao trăm phần trăm nha thằng chó
Come here drinkin' with me, a hundred percent toady, yo dawg
Nhạc hay rượu cay không bay không về không say không về
Good tunes, bitter whiskey, if I don't fly I won't be good, if I'm not drunk I won't be back
Đời tui chán, đời tui tàn, đời tui tan nát
My life's a drag, my life's at an end, my life's in decay
Nên tui cần phải say
So I've got to get drunk
Anh say anh không biết đâu là thực đâu là hư
When I'm drunk I've no idea what's real or illusion
Khi về, em nói thẳng vào mặt “anh thực là hư!!!”
When I'm back, you'll tell me to my face "you're a real disgrace!!!"
Anh vẫn cứ lang thang, gánh nặng vẫn buông lơi
I still keep wandering, the heavy load's still slippin'
Anh vẫn coi thường cuộc đời
I still disrespect life




Xem video ở trên với người rapper "đị bụi" rất thú vị.  Wowy tổ chức buổi biểu diễn ngoài trời này; Nah là "khách đặc biệt" mời đến tham gia. Theo tôi nghĩ nhạc đích thực ở Việt Nam phải là nhạc không giấy phép, nhạc không thẻ hành nghề.  Còn nhạc rap chính là nhạc đường phố, vỉa hè.

Có lẽ "đi bụi" là sự hiện đại hóa của đi giang hồ.  Cũng có lẽ đi bụi là một cách đi thực tế.  Là một kiểu tìm tự do, là một cách để tự khám phá mình.  Đúng là "thế giới này quá rộng."  "Biển rộng, sóng lớn" có khả năng rèn luyện mình.  Song đi bụi cũng là một cách để bỏ trách nhiệm, để sống vì mình - để cho "gánh nặng buông lơi."

Người đi bụi này hiểu biết hiếu mẹ như thế nào, nghĩa tình vợ chồng là như thế nào nhưng cũng nhận biết rằng mình sẽ không sống như thế đấy.  Tại sao?  Dù biết phân biệt phải trái người kể chuyện trong bài này sẵn sàng sống như người du côn.  Tôi nghĩ rằng đây là ẩn dụ cho xã hội nói chung, cho những người sống "bụi" thực sự đến những người có vị trí cao hơn - các tỷ phú, và những người có chức có quyền trong xã hội.  Những người luôn luôn chọn đường tắt trong cuộc sống.  Nếu người ta cảm thấy rằng sống theo lẽ phải hay theo một cuộc sống chính nghĩa không cho mình thưởng công, thì tại sao không sống vội, mặc kệ mọi trách nhiệm và sống từng phút theo sự ham mê của mình.  "Làm một đứa con ngoan" / "đàn ông tốt thật là không dễ."

Nhà triết gia Fritjoh Bergmann đã viết đến cái "poverty of desire" (sự nghèo nàn về khát khao).  Khát khao ở đây có nghĩa căn bản hơn theo sự khoái lạc như chạy theo gái đẹp, hay "chơi với tụi nó."  Thật ra phận lớn các người trong xã hội hiện đại không biết họ thực sự muốn cái gì trong cuộc sống. Còn nữa xã hội tạo ra lắm bế tắc để ngăn cản mọi người tìm được ý nghĩa trong đời sống.  Xã hội cho mọi người theo khát khao của chủ nghĩa tiêu thụ hay theo các phong trào chính trị.

Người này "vẫn coi thường cuộc đời."  Vậy mình có nợ nào với cuộc đời không?  Tất nhiên mình có trách nhiệm với những người thân của mình, nhưng cái ý chủ yếu là mình có trách nhiệm với chính mình.  Chính mình là gánh nặng của mình.  Nhưng làm sao mình có thể "tự cải tạo" (xin lỗi) tâm lý của mình.  Tự làm có nghĩa là không có phương pháp của người chuyên môn giảng cho mình nghe theo.  Mình phải tìm đến cái khát khao nằm ở trong mình.

Nhạc nền ở đây cũng hay - ca khúc "Bến Thượng Hải" (上海灘) đã rất phổ biến ở Việt Nam và hải ngoại một thời gian.  Giai điệu nghe rất oai làm cho điệp khúc thành mỉa mai. Người kể chuyện còn "mặc kệ" - mình chẳng sao vì còn thở, còn sống - uống nữa đi thôi.

Những trò chơi của thiếu-nhi (Childrens' Games) Vô danh (1955)

nguồn: Thời mới 5 tháng 6 1955, 1

Những trò chơi của thiếu-nhi (Việt Nam vào năm 1953 và năm 1955)
Children's games (Vietnam in 1953 and 1955)

Đọc sách Văn hóa... gỡ gồm những bài báo phóng sư của Vũ Bằng viết những năm 1952-1954 tôi được biết rằng Hà Nội cũng lộn xộn trong thời gian ấy.  Là thời chiến tranh thì kinh tế các thành phố đã được và bị ảnh hưởng của sự có mặt của cơ chế quân lực Pháp.

Năm 1954 hòa bình đến.  Nhìn tranh tuyên truyền này thì có vẽ như cách mạng và xã hội chủ nghĩa làm gậy phép quét sạch các thói xấu của thời gian thực dân Pháp đô hộ.  Trẻ em chỉ biết cười, ăn mặc lẽ phép, đứng đọc bích báo.

Trong tranh năm 1953 thiếu nhi được minh họa rất đơn sơ.  Các đầu là hình tròn, các mồm là đường kẻ ngắn như con nít vẽ.  Ngôi trường của thiếu nhi năm 1953 là các rạp xi-nê, nơi mà tha hồ xem các phim cao bồi của đế quốc Mỹ gửi sang.

Năm 1955 thì các em đang đứng ở đằng trước giơ tay lên như nói khẩu hiệu gì đó.  Không hiểu tại sao có người y tá ở đằng sau với chữ thập đỏ.  Có lẽ ông ấy vừa điều trị con nít trong tranh 1953 bên trai bị súng cao su bắn?  Các thiếu nhi năm 1955 ngoan quá vậy không đứa nào bị thương bao giờ.

Có xã hội nào mà các trai trẻ không chơi dữ với nhau?  Hình như từ 1954 đến 1986 Hà Nội nước Việt Nam không có vấn đề đó.  Nhưng trẻ con trong tranh 1953 trông tự nhiên hơn tranh năm 1955.

dàn nhạc fanfare 1951 ở trung tâm Hà Nội

nguồn: Indochina Story 1951 - British Pathé

Đây có phải là Dàn nhạc Bảo Chính Đoàn?  Có ai được nhận ra nhạc công nào?

Hỏi đường (Asking Directions) - Nguyễn Ngọc Tư (2008)

Những ngày lang thang trên đất lạ, với tấm bản đồ rách rã, đôi khi tôi phải dừng lại hỏi đường
ông ơi, lối đi này dẫn tới đâu, cháu muốn tới những thung sâu
Days wandering in an unfamiliar land, with a tattered map, sometimes I must stop to ask directions - sir, where does this path go, I want to go into deep valleys
những bãi cỏ buổi sáng từng là chợ, họ bán mấy rau và tặng mấy hẹn hò
grassy fields at morning double as markets, they sell a few vegetables and bestow encounters
ông già im lặng và ngón tay gầy quắt, vẽ cho tôi một con đường
the old man is silent and his emaciated finger indicates a road for me

Những ngày hoang mang trên đất lạ, một mình, tôi hỏi những em bé gầy gò, lem luốc 
em ơi, đi lối nào tôi sẽ đến đỉnh ngọn núi kia, để nhìn dòng sông kẽ một nét mày nơi đáy vực. 
Days of indecision in an unfamiliar land, alone, I ask some grubby tots - hey kids, which way will take me to the top of that mountain, to see the river insert a brow into the abyss
Những em bé ngó nhau, lời ngọng ngịu trên môi vạch cho tôi một con đường.
The kids look at each other, in their babbling way they trace a road for me.

Những ngày phiêu lưu trên đất lạ, với mình, tôi hỏi những cô gái tỉa bắp bên đường, chị ơi ngã nào thì tới cánh đồng, bầy dê nhỏ vùi mặt vào cỏ rối, bên lối đi nhiều hoa dại, lúa xỏ mầm qua đất, xanh non. Những cô gái gạt mồ hôi, ánh mắt cười lung linh trao cho tôi một con đường.
Days roaming in an unfamiliar land, with myself, I ask a girl picking corn at the roadside - sister, which crossroads leads to open field, a herd of small goats dig their snouts into tangle grass, along the path there are lots of wildflowers, rice stalks thread their snouts up through the soil, green, young.  The girls wiping off sweat, brilliant, laughing eyes deliver a road to me.

Những ngày rong ruỗi trên đất lạ, chỉ mình, tôi một lần ngẩn ngơ hỏi con đường, lối nào sẽ dẫn đến người. Đường im lặng đi lên đồi mải miết, người ngốc ơi, chỉ cần dừng chân lại, sẽ thấy người.
Days of rambling in an unfamiliar land, only myself, I once foolishly asked for directions, which way will take me to someone.  The silent road preoccupied itself with ascending the hill, hey you fool, you only need to stop in your tracks to see someone.

nguồn: TuSauRieng 1 tháng 5 2008

Lời kết của bài thơ nói hết: "người ngốc ơi, chỉ cần dừng chân lại, sẽ thấy người."  Trong bài thơ, nhà thơ muốn đi xem cảnh lạ, nhưng mọi lần hỏi đường thì thực sự "thấy người."  Sức quan sát của Nguyễn Ngọc Tư rất tinh vi.  Mặc dù mải miết theo mục đích của mình thì cứ ghi lại những chi tiết làm cho phong cảnh mới đẹp.  Đẹp do những người cho / vạch / trao mình một con đường.  Nhưng con đường được khám phá này trả lại cho mình sự "im lặng" - im lặng để mình tự khám phá mình.