Cho một người nằm xuống (For Someone Who Has Lain Down) - Trịnh Công Sơn (1968)

Anh nằm xuống sau một lần đã đến đây
You’ve lain down after once coming here
Đã vui chơi trong cuộc đời nầy
Enjoying yourself in this life
Đã bay cao trong vòm trời đầy
Flying high in the firmament
Rồi nằm xuống không bạn bè không có ai
Then you lay down, without a friend, no one
Không có ai từng ngày
No one every day
Không có ai đời đời
No one in this life or the next
Ru anh ngủ vùi mùa mưa tới
To lull you to sleep, buried in the coming monsoon
Trong nghĩa trang này có loài chim thôi
In this cemetery with only birds

Anh nằm xuống cho hận thù vào lãng quên
You’ve lain down so that hatred arrives at oblivion
Tiễn đưa nhau trong một ngày buồn
It leads along on a sad day
Đất ôm anh đưa về cội nguồn
The earth embraces you taking you back to the source
Rồi từ đó trong trời rộng đã vắng anh
And since then the vast skies know of your absence
Như cánh chim bỏ rừng
Like a bird on the wing giving up the forest
Như trái tim bỏ tình
Like a heart giving up on love
Nơi đây một lần nhìn anh đến
Here, once, seeing you come
Những xót xa đành nói cùng hư không
This pain must be spoken with the void

Bạn bè còn đó anh biết không anh
Your friends remain, brother, do you know?
Người tình còn đó anh nhớ không anh
Your lover remains, brother, do you remember?
Vườn cỏ còn xanh
The grassy garden is still green
Mặt trời còn lên
The sun still ascends
Khi bóng anh như cánh chim chìm xuống
As your shadow like a bird on the wing sinks lower

Vùng trời nào đó anh đã bay qua
What skies have you flown past?
Chỉ còn lại đây những sáng bao la
There's only just those vast mornings
Người tình rồi quên
Lovers, they’re forgotten
Bạn bè rồi xa
Friends, they’re far
Ôi tháng năm những dấu chân người cũng bụi mờ
Oh, like months and years, man’s footsteps also fade to dust

Anh nằm xuống như một lần vào viễn du
You’ve lain down like embarking on a voyage
Đứa con xưa đã tìm về nhà
The child of long ago who looked for his home
Đất hoang vu khép lại hẹn hò
A wilderness that has shut away a promise
Người thành phố trong một ngày đã nhắc tên
City people in a day have recalling a name
Những sớm mai lửa đạn
Mornings of fire and bullets
Những máu xương chập chùng
Blood and bones piling up
Xin cho một người vừa nằm xuống
I ask for someone who has just lain down
Thấy bóng thiên đường cuối trời thênh thang.
To see paradise's shadow at the vast sky’s end.

nguồn: Trịnh Công Sơn, Lời đất đá cũ (Sài Gòn: Nhân Bản, 1973)

Nguyễn Đắc Xuân mô tải bài ca "Cho một người nằm xuống" là "nhạc ca ngợi địch" (Trịnh Công Sơn: Có một thời như thế, (TPHCM: Nxb Văn Học, 2003, tr. 99).  Ông nhắc đến lời Hoàng Phủ Ngọc Tường - 

Hồi ở trên rừng khi nghê Trịnh Công Sơn sáng tác bài Cho một người nằm xuống thương tiếc Đại tá không quân Sài Gòn Lưu Kim Cương tôi rất tiếc cho Sơn. Sau này được biết, trong những năm tháng Sơn trốn lính, Lưu Kim Cương đã tận tình che chở cho Sơn, chính vì cái ơn ấy Sơn đã viết bài ấy. Ta nên thông cảm cho hoàn cảnh đặc biệt của một nghệ sĩ (tr. 100).

Có điều chắc chắn là Trịnh Công Sơn không coi Lưu Kim Cương là kẻ địch. Hiện nay bài ca hình như là một bài dân ca cho các dàn kèn đồng đám ma với tên gọi "Anh nằm xuống."

Đường Morrison và bãi biển Đà Nẵng ban đêm

Đường Morrison, Đà Nẵng, đêm 27 tháng 7 2015

Tôi cũng tự hào là thành phố Đà Nẵng đặt tên phố cho một công dân Mỹ.

Cấm trải bạt, ăn uống trên bãi cát

Có phải Đà Nẵng là một thành phố văn minh?

Phải rồi.

Hãy vui lòng bỏ rác đúng nơi quy định

Tượng đài Nguyễn Viết Xuân

Cuối tháng 5 năm 2012 tôi đi cùng các em, các cháu tôi đến làng Ngũ Kiên để tìm mộ hay đài tưởng niệm Nguyễn Viết Xuân.  Đến làng người dân dẫn chúng tôi đến Nghĩa trang Liệt sĩ nhưng đến chốn thì người ta bảo là đi bên kia hồ.

Ở bên kia hồ có Trường Tiểu Học Nguyễn Viết Xuân.

Chúng tôi phải quay lại bên khác để mới đến Nghĩa Tranh Liệt Sỹ Ngũ Kiên.

Ở nghĩa trang có tháp cao với chữ Tổ Quốc Ghi Công ở trên và bàn thờ ở dưới.  Bên trai có hình của Nguyễn Viết Xuân.

Ở bên này có bức tranh vẽ đội pháo thủ bắn máy bay Mỹ.  Ba máy bay bị bắn rơi xuống.

Ở trên là tuyên ngôn của Nguyễn Viết Xuân - "Hãy nhằm thẳng quân thù mà bắn!"

Mọi người tập trung nghiêm chỉnh làm việc của mình.

Tranh ở trên chỉ có màu xám và trắng ngoài chân dung của Nguyễn Viết Xuân ở trên.

Trên đài tưởng niệm Nguyễn Viết Xuân được hai khối.  Mỗi người khác được một khối.

Anh hùng Nguyễn Viết Xuân, sinh năm 1932, hy sinh 19.11.1964

Ở đằng sau đài liệt sĩ có các mộ với một vườn hoa đẹp.


Trích ý Đoan Trang -

Thần tượng của mỗi người có thể khác nhau, nhưng nhìn chung đều chia sẻ một số đặc điểm: anh hùng (can đảm), tài ba (thông minh, học giỏi, nhiều sáng kiến), và trẻ đẹp...

Chiến tranh là khoảng thời gian khắc nghiệt của xã hội, hay nói một cách văn học thì đó là “hoàn cảnh điển hình để các cá nhân bộc lộ con người mình”...

Dường như trong vô thức, tất cả chúng ta đều mặc định anh hùng là phải trẻ đẹp. ... Hình ảnh Nguyễn Viết Xuân đứng thẳng, đôi mắt như lửa sôi, với câu nói bất hủ: “Nhằm thẳng quân thù, bắn!”? ...

Trước tình hình đó, trước nhu cầu đó, các cây viết, đặc biệt là nhà báo - những “thư ký của thời đại”, “thư ký của lịch sử” như thời đại và lịch sử vẫn tôn vinh - không còn lựa chọn nào khác ngoài việc phải làm đẹp cho các anh hùng anh thư. Không tin bạn cứ mở những bài báo viết về thương binh liệt sĩ ra thì sẽ thấy: Trăm phần trăm những người anh hùng đều có đôi mắt trong, gương mặt hiền lành, nụ cười đôn hậu ...

Trang The Ridiculous, "Sức ép lên những người anh hùng" (26/7/2007)


Thực ra Nguyễn Viết Xuân được lớn tuổi hơn nhiều vị anh hùng khác.  Một điều ngoại lệ nữa là Thiếu úy Xuân là quân nhân chuyên nghiệp.  Phần lớn các anh hùng gương mẫu khác là dân thường. Chủ yếu họ là thanh niên tự giác phẫn nộ chống địch.  Nguyễn Viết Xuân là người theo kỷ luật quân sự - thiếu úy Xuân chết khi đang làm nghề của mình.

Đúng là các anh hùng phải trẻ và đẹp.  Họ là thần tượng.  Khác với thần tượng / idol hiện nay họ không hề phai.  Họ luôn luôn làm thỏa ước vọng của dân.  Như tên một quyển sách họ "mãi mãi là tuổi 20," trẻ mãi không già.  Nhưng nghĩ đến bao nhiêu người chết non thời chiến thì cũng buồn chứ?

Vollmann on violent death / Vollmann nói về sự chết có bạo lực (2014)

Los Angeles Review of Books phỏng vấn nhà văn William Vollmann - đăng ngày 15 tháng 8 2014

I think that to see death is to be damaged and to see violent death is to be damaged further, and so compared to a soldier I'm very, very lucky.  One of the reasons that witnessing violent death is so awful is because you see people's agency taken from them, and then you tend to feel more powerless yourself.

Tôi nghĩ rằng việc xem sự chết là sẽ bị thiệt hại và xem sự chết của bạo lực là sẽ bị thiệt hại hơn nữa, vậy so với một người lính tôi rất là may mắn.  Một trong những lý do mà chứng kiến sự chết của bạo lực đáng kinh sợ là bởi vì mình trông thấy khả năng hoạt động của người khác bị chiếm mất, rồi mình cảm thấy như mình cũng bị bất lực nữa.

Ngọn lửa Mô-ri-xơn (Morrison's Flame) - Chế Lan Viên (1965?)

A
Tất cả ba mươi triệu tấm lòng Việt Nam đều xúc động
All thirty million Vietnamese hearts are equally moved
Nghe cháy trên ta ngọn lửa nồng thiêu đốt thịt da Anh
Feel the burning above us the flames that consume Your flesh
Chính Anh cũng từng nghe cháy trên mình cơn lửa dữ đốt thiêu nghìn con trẻ
It was only You who felt your body burning, the wicked flames that consumed a thousand children
Xương thịt con người phân bố khắp năm châu, vẫn một
The human flesh and bones allotted to the five continents are still one
Cắt nơi này thì nơi kia chảy máu
Cutting in one place makes another place bleed
Biết bao đêm cơ thể người anh hùng nước Mỹ
Who knows have many nights this American hero
Tự thấy mình là một mảnh đất Việt Nam
Felt himself to be a piece of Vietnamese soil
Hứng những mưa bom, chịu những trận càn
Receiving rains of bombs, enduring sundry battles
Anh nghĩ: nếu bom rơi thì trên mình Anh, nó sẽ rơi
He thought: if bombs fall then upon My body they shall fall
Lửa cháy thì trên Anh, nó cháy
Fires burn then upon Me, they'll burn
Cho đến sáng nay Anh là Nguyễn Văn Trỗi, là Lê Dừa, là Giê-su Cơ-rít
So that this morning You are Nguyễn Văn Trổi, are Lê Dừa, are Jesus Christ
Là em Tám-đuốc-sống thiêu kho đạn giặc
Are little Tám-The-Living-Torch consumed the enemy's munitions in flames
Máu cao hơn mọi thứ máu thánh thần, máu Chúa
Blood more excellent that the blood of each saint, the blood of  God
Một Phan Đình Giót lấp lỗ châu mai che ta từ phía ấy
A Phan Đình Giót filling in the loophole, concealing us from that direction
Từ cái Lầu năm góc, Lầu trắng, lầu vàng đang xả súng vào nhân loại
From the Pentagon, White House, Golden Palace unleashing their weapons on humanity
Ôi! Bốn bề đồng đội đang lên
Ah! In all four directions our comrades in arms arise

B
Anh tự thiêu, nhưng chớ quên đây là tội ác của quân thù
You self immolated, but don't forget this is a crime of the enemy army
Những Giôn-xơn, Đin Rát, Goan-tơ, Rốc-kơ-phe-lơ, Ni-xơn, Tay-lo, Ca-bốt Lốt...
The Johnsons, Dean Rusks, Walters, Rockefellers, Nixons, Taylors, Cabot Lodges...
Giữa người người, đấy là những con người thú
Among people, those are animals
Những Mắc Na-ma-ra giết người xong lại quay lưng với máu người bên ngoài cửa sổ
Those like McNamara finish killing and turn their back to the blood outside their window
Ở đâu đâu, với ai ai, chúng cũng chỉ là bọn giết người
Anywhere, with anyone, there just a gang of murderers
Với những người này chúng gí súng vào tay rồi hô "Giết! Giết!"
With these people, they press guns into hands and yell "Kill! Kill!"
Với những người kia, chúng xích sắt vào chân rồi bảo "Đây là người phải giết".
With them, they press chains around ankles and announced "These are the ones you must kill"
Cho đến những người khác nữa, chúng bắt họ muốn giết được chúng ư, thì cũng phải tự giết lấy mình
To still other people, they made them kill, then they must be killing themselves
Mô-ri-xơn phải đào chiến hào ngang qua hạnh phúc gia đình Anh
Morrison must dig a trench traversing His family's happiness
Anh anh hùng sao! Và chị rất anh hùng
How heroic he is! And she's very heroic
Tôi quì xuống, bế hôn từng cháu nhỏ
I bend down, lift and hug those little ones
Mô-ri-xơn lấy thịt da mình ra xây đắp ụ
Morrison took his flesh to build a redoubt
Từ máu xương Anh mà Anh cản giặc xông lên
It's from Your blood and bones You hinder the enemy's attack
Tôi biết Anh vào cái chết uy nghi như vị tuớng...
I know that You approach death in magnificence like a general...
Trí tuệ Anh cân nhắc từ địa điểm, đến thời gian, nơi phát hỏa
Your wisdom is deliberate, from the place, to the time, where to ignite
Cách triển khai nó ra trong hàng triệu trái tim sao cho kết quả
The means of expanding it into millions of hearts, how to create a result?
Lửa bắn từ góc độ nào ra thì ngã gục quân thù
Fire shot from which angle to knock down the enemy army?
Anh ý thức, tuyệt vời ý thức
You have consciousness, wonderful consciousness
Như một nhà bác học, đang điều khiển từng phương trình định luật
Like a scholar, controlling each law and equation
Như một người yêu, Anh đi về cái chết rất yêu đã chọn của mình
Like a lover, You returned to the beloved death you chose for yourself
Nhưng, nhưng không được quên quân thù tàn ác!
But, but don't forget the wicked enemy army!
Không được quên cái bóng đen trên lầu của Mắc Na-ma-ra
Don't forget the dark shadow upon McNamara's building 
Không có bọn giết người, bàn tay Anh việc gì nghiêng bình xăng châm lửa?
If there was no gang of murderers, would your hands tilt that container of gas and ignite?
Có thể bàn tay ấy bây giờ đang lật từng trang sách vẽ cho con
Maybe your hands would now be flipping through pages of books drawn for your children?

C
Tột cùng đau thương, nhưng lửa đốt người Anh không phải lửa đau thương
Utmost sorrow, but the flames that burn Your body aren't flames of sorrow
Anh không phải cùng đường nên kết liễu đời Anh đâu! Anh là kẻ mở đường
You have not helplessly ended Your life at all!  You're the one who opens the way
Ánh sáng của Anh không để lại một tí tro than nào siêu hình tiêu cực
Your light has not left behind any negative, metaphysical ashes
Bao lòng tro hồng lại lửa, nhờ Anh
How many red ashes have returned to flames thanks to You
Mô-ri-xơn, một người bình thường giữa triệu người bình thường nước Mỹ
Morrison, an ordinary person midst a million ordinary Americans
Khi Anh xách biểu ngữ đi biểu tình, quân thù tạt xe qua không để ý
When You carried a banner to protest, the enemy soldiers swerved their vehicles, paid no mind
Anh không phải thống đốc ban nọ ban kia, vua dầu hỏa, vua xi măng, vua thép, vua cao su hay chủ ngân hàng ngân họ
You weren't the governor of this board or that, a baron of oil, cement, steel, or rubber, a boss of one of their banks
Anh không có nguyên tử, hạt nhân, hạm đội, chư hầu, vô tuyến truyền hình, thuốc độc giết người, báo chí khiêu dâm hay tia tử ngoại
You did not have atoms, nuclei, armadas, satellites, television, poisons to kill, obscene newspapers or ultraviolet rays
Nhưng Anh có sức mạnh này bọn thù không chống nổi: trái tim Anh...
Yet you have this strength that that gang cannot fight: Your heart...
Min-lơ có gì đâu? Ngoài cái thẻ quân dịch. Nhưng đốt nó lên đấy là vũ khí
What did Miller have? Other than his draft card.  Yet when he burnt it, it was a weapon
Ken nát Cốt stơ rếch có gì đâu? Chỉ có cái dạ dày, nhưng nó không chịu ăn, nó là sức mạnh!
What did Kenneth Costreck have? Only his stomach, but he wouldn't eat, he is strength!
Hàng vạn thanh niên Mỹ khác có gì đâu? Chỉ có hai cánh tay căng đầy máu...
What do ten thousands of other American youth have? They just have two stretched arms full of blood...
Chúng ta đâu có phải bọn lái súng mà! Chúng ta nghèo, có gì đánh nấy
We're not the mob who fires guns! We're poor, we fight with whatever we can
Chích máu này ra là trận đánh đây rồi
Drawing this blood is a battle already
Tất cả mỗi chúng ta đều có một hạt nhân:
All of us have a nucleus:
Cái nguyên tử sẵn sàng nổ dây chuyền khi đồng đội gọi
The atomic is ready for a chain reaction when our comrades in arms call
Ấy là quyền ta sống và quyền ta chết cho ta, cho đồng đội
That's our right to live and right to die for ourselves, for our comrades in arms
Ôi! Trận địa hôm nay đã chuyển từ Đồng Tháp Mười về đến Lầu năm góc
Ah! Today's battle has moved from Đồng Tháp Mười to the Pentagon
Mắc Na-ma-ra nhìn xuống đường ngỡ đấy là cầu Công Lý
McNamara looked down at the road suspecting this was Justice bridge
Giôn-xơn loét óc, loét thần kinh cùng với loét dạ dày
Johnson's ulcered brain, ulcered nerves together with ulcered stomach
Chúng bay run sợ tự đáy lòng, đáy phòng, đáy huyệt
They fly in quaking fear from the bottom of their hearts, their chambers, their pits
Không có cách gì để "thương lượng hoà bình" với lửa thiêu nghìn độ
There is no way to "negotiate for peace" with a thousand dollar cremation fire
Bởi lửa đốt chúng mày là lửa của nhân dân
Because those bastards' fire is the people's fire
Hôm nay ta cao gấp vạn lần quân địch
Today we are many thousand times taller than the enemy army
Nhưng cần chi điểm ấy
But have no need of that point
Ngày hôm này con người cao hơn cả con người
On this day people are taller than even people
Hôm nay ta cao hơn ngày hôm qua nhiều lắm
Today we are taller than yesterday by so much
Hôm qua ta sống như mình mà nay ta sẽ Sống Như Anh
Yesterday we lived like ourselves, but today we'll Live Like You
Mỗi người ngã xuống làm một bực để cho nhân loại đứng cao hơn là thế đấy!
Everyone who falls down becomes a rung so that humanity stands ever taller!

D
Anh Mô-ri-xơn, hãy yên lòng ra đi anh nhé
Brother Morrison, be at peace and depart
Ngọn lửa Anh dù đốt ở giữa chiều hôm, dù ở góc đường
Your flame, though it burned in the afternoon, though at the corner of the road
Nhưng suốt thời gian, trên mọi góc độ không gian đều sẽ thấy
But throughout time, at every corner of space you will be seen
Như một ngôi sao đi bên phải loài người
Like a star going to the right of humanity
Như một hạt ngọc lương tâm canh cho ta và nhắc nhủ
Like a jewel of conscience watching over us and reminding
Từ nay ai có thể sống hững hờ, do dự?
From now on who could live in indifference, indecision
Biết đâu kẻ đi bên mình ta, chẳng phải Mô-ri-xơn?
Who knows whether the person inside of us might not be Morrison?
Đã một Mô-ri-xơn tự thiêu rồi, đừng để phải thêm nhiều Mô-ri-xơn nữa!
One Morrison has immolated himself, do not make it so there will have to be many more Morrisons!
Hãy nhận lấy phần ta trong chiến đấu
Let's accept our part in the struggle
Dù cho phải hy sinh đổ máu
Though there must be sacrifice and spilling of blood
Này trên đường, kìa dấu Mô-ri-xơn
Here along the road, there's Morrison's sign
Ai ai nhìn vào lòng mình từ nay đều thấy lửa
Anyone who looks into their heart from now on will see fire
Và lửa tự nhìn mình biết đấy là chân lý
And fire regarding itself knows this is truth
Ôi! Tôi tin vào cái bề thẳm, bề cao nhân loại
Oh! I believe in humanity's profundities and heights
Tin ở cái một con người có thể
Believe in a person who is able
Tôi càng tin ở cái bề rộng, bề nhiều, bề cao thế giới
I believe even more in the world's expanses, multitudes and heights
Ở cái hàng triệu con người như sóng bể
In millions of people like ocean waves
Lượn sóng nào cũng có Mô-ri-xơn
Gliding to shore there is also Morrison

E
Biết ơn Mô-ri-xơn
We're grateful for Morrison
Từ nay mỗi chúng ta đều mắc nợ người anh hùng ấy
From now on all of us are indebted to this hero
Trong cơ thể mỗi người, có máu thịt Anh cho
In everyone's bodies there is the flesh and blood You have given
Món nợ thiêng liêng mà ta phải trả lại bằng cái gì cao cả
A sacred debt that we must pay back with something noble
Bằng hoa quả, mùa màng, tình yêu sản phẩm vật chất tinh thần dâng lên cho loài người hưởng thụ
With fruit, crops, love in material products, spirits that arise for humanity to appreciate
Bằng ngọn súng ta quét hết bọn giết người trên mặt đất
By our guns that will sweep away that murderous mob on the ground
Cái bọn Mỹ thiêu đốt xóm làng xứ này còn thiêu đốt thịt da Anh
The American gang that immolates hamlets in this area still immolates Your flesh
Nếu ta chưa giết hết bọn Mỹ xâm lược này thì ta còn có tội
If we have not yet killed all these American invaders then we yet bear guilt
Ôi chính ngày hôm nay tôi muốn vô cùng im lặng
Oh, on just this day I want absolute silence
Đặt tên Anh cho cành hoa nào đẹp nhất
Give Your name to the most beautiful flower
Lấy tên Anh cho con đường nào tươi mát nhất...
Use Your name for the most refreshing street
Dành một nơi thẳm sâu nhất tận lòng mình
Reserve the most profound place in the bottom of our hearts
Để tưởng niệm tên Anh
As a memorial to Your name.

nguồn: Thi Viện / Chế Lan Viên toàn tập, Nxb Văn học, 2002 (Vũ Thị Thường sưu tầm, biên soạn)


Bài thơ này viết có phép ngoa dụ đến tột cùng.  Tôi cho là rất khó so sánh Norman Morrison với Nguyễn Văn Trỗi.  Một người tự quyết định hy sinh mình.  Người khác theo nhu cầu và ra lệnh của một tổ chức.  Morrison là một người sống cho hòa bình, Nguyễn Văn Trỗi sống cho đấu tranh.  Trong bài thơ này, hai vị ấy được lên địa vị của Jesus Christ là chúa của 2 tỷ người.  Cùng Jesus, Morrison, và Trỗi được liệt kê thêm hai người là Lê Văn Tám (một em bé khủng bộ giả tạo) và Phan Đình Giót.

Norman Morrison được coi như có nỗi thương cảm độc đáo với Việt Nam và thân phận người Việt. Đây là đến mức mà đất đái bị thiệt hại như ông Morrison cũng bị thương - "Tự thấy mình là một mảnh đất Việt Nam / Hứng những mưa bom, chịu những trận càn."

Theo Chế Lan Viên thì kẻ thù của Morrison là các đại diện người Mỹ của cơ chế chủ nghĩa tư bản đế quốc như Tổng Thống Lyndon Johnson, bộ trưởng Bộ Ngoại Giao Dean Rusk, Nelson Rockefeller (là thống đốc New York), Richard Nixon (phó tổng thống của Eisenhower), tướng Maxwell Taylor, Đại Sứ Quán Henry Cabot Lodge, Jr. và bộ trưởng Bộ Quốc Phòng Robert McNamara.  Khó biết "Goan tơ" là ai (có lẽ là Vernon A. Walters là một nhà ngoài giao đã từng bị đá ném lúc ông đi cùng Nixon ở Venezuela năm 1958).  Tôi thực sự nghĩ rằng kẻ thù của Norman Morrison là chiến tranh và bạo lực.  Các vị ấy có vai trò gây chiến tranh đã đành nhưng các người đại diện cho chủ nghĩa cộng sản cũng vậy. Cả hai bên đều "là bọn giết người."

Norman Morrison được ca ngợi vì "trí tuệ," "ý thức," và hành động "điều khiển từng phương trình định luật" của ông.  Cử chỉ rộng lượng của ông ấy bị coi như một phương lược lanh lợi để tố cáo tội ác của chính phủ Mỹ.  "Từ máu xương Anh mà Anh cản giặc xông lên / Tôi biết Anh vào cái chết uy nghi như vị tuớng."  Tôi nghĩ rằng những lời quá đáng này tầm thường hóa kỷ niệm của một người ưa hòa bình như Norman Morrison.  Song không thể bắc bỏ hai câu: "Không có bọn giết người, bàn tay Anh việc gì nghiêng bình xăng châm lửa? / Có thể bàn tay ấy bây giờ đang lật từng trang sách vẽ cho con."  Tôi đã viết trong một bài blog khác rằng mục đích của Morrison là "cắn rứt lương tâm của những người trong cơ chế chính trị Mỹ, trong các nhà lãnh đạo Mỹ, và trong cảm giác của người Mỹ bình thường."

Ít ai sẽ nhớ hay biết "Min lơ" là ai.  David J. Miller đốt thẻ quân dịch của mình ngày 15 tháng 10 1965 ở Manhattan, thành phố New York (là trung tâm truyền thông quốc tế).  Vụ này xây ra vài tuần trước khi Morrison tự thiêu.  Về cái tên "Ken nát Cốt stơ rếch" thì tôi chịu.  Chắc người này tuyệt thực để chống cuộc chiến này.  Hai người bị lãng quên này là người thanh niên tránh bị quân dịch đi Việt Nam.  Nghĩa là hành động chống chiến tranh của họ vì lợi ích riêng.  Hành động của Morrison thì hoàn toàn vô tư.

Bài thơ này có những đoạn hết sức lãng mạn: "Tôi tin vào cái bề thẳm, bề cao nhân loại."  Đây là con người siêu việt.  "Hàng triệu người" siêu việt này "như sóng bể."  Ý của Chế Lan Viên là nhân loại sẽ đoàn kết chống "bọn lái súng."  Bằng súng hay bằng bất bạo động?  Điều tất nhiên là bằng súng: "Nếu ta chưa giết hết bọn Mỹ xâm lược này thì ta còn có tội."  Quan niệm này không thể nào trái nghịch hơn với ý thức của Norman Morrison.

Sức mạnh của Morrison chính là trái tim.  "Anh không có nguyên tử, hạt nhân, hạm đội, chư hầu, vô tuyến truyền hình, thuốc độc giết người, báo chí khiêu dâm hay tia tử ngoại."  Vũ khí tử ngoại?  Chỉ có trong các tiểu thuyết hư tưởng khoa học.  Vô tuyến truyền hình và báo chí khiêu dâm cũng là hai vũ khác thường.  Song nhìn lâu dài thì hai thứ ấy nhất định đã thắng.

Có vài nét đẹp trong bài thơ.  Lúc mà tác giả chúc Morrison "hãy yên lòng ra đi anh nhé" và so ông với một ngôi sao hay "một hạt ngọc lương tâm canh cho ta."   "Biết đâu kẻ đi bên mình ta, chẳng phải Mô-ri-xơn?"  Người nào có Morrison "đi bên mình" sẽ buông súng xuống.  Chế Lan Viên đề nghị đặt tên Morrison trên "đường nào tươi mát nhất."  Rất có thể điều đó đã được thành công.


"Đất MT đường 5,5m, cách Morrison 10m, cách biển gần 300m, cách đường Phạm Văn Đồng 100m"

Hình như chỉ có riêng một con đường man tên Morrison ở Đà Nẵng ven Biển Đông.  Cảnh đẹp này có cỏ xanh, biển xanh, cây cau, núi xa.

Chế Lan Viên và các nhà sinh hoạt văn hóa lúc bấy giờ sống trong một xã hội bị vũ khí hóa.  Họ cũng tưởng rằng loài người toàn cầu nên vũ khí hóa nữa.  Như vậy Norman Morrison cũng thành vũ khí - một vũ khí mạnh mẽ.

Rừng lá thấp (Forest of Low Leaves) - Trần Thiện Thanh (1968)

Tặng anh hùng mũ xanh chiến trường Bình Lợi,
cố Đại Úy Vũ Mạnh Hùng TD3/TQLC

1.
Rừng lá xanh xanh cây phủ đường đi
Forests of leaves green, green coat the road we take
Thành phố sau lưng ôm mộng ước gì?
The city at my back what desires should I hold on to?
Tôi là người vui chinh chiến dài lâu
I'm a man happily going off to war for a long time
Nên mộng ước đầu tôi nghe đã chìm sâu.
So the first desire, I've felt I've buried deep

2.
Từ máy thu thanh cô nàng vừa ca:
From a tape recorder a young lady just sang:
"Trọn kiếp yêu anh lính khổ xa nhà"
"My whole life I'll love soldiers in hardship far from home"
Giữa rừng già nghe tiếng hát thật cao
In the old forest the voice echoes on high
Nhưng giữa rừng già tôi có thấy gì đâu?
But midst the old forest do I feel anything?

ĐK:
Sao không hát cho người giết giặc trên cầu, khi bùn lầy còn pha sắc áo xanh trong khói súng xây thành
Why don't you sing for those who killed the enemy on the bridge when the mud was still fading his green uniform while gun smoke built a town

Mắt quầng thâm mất ngủ tàn đêm khói lửa, giờ chỉ còn hai tiếng "mến anh."
Sleepless rings around eyes at the end of a night of smoke and flames, there's just two sounds "admire you"

Sao không hát cho những người còn mải mê
Why don't you sing for those who have a passion
Lá rừng che kín đường về phồn hoa 
The forest leaves hide a road back to prosperity
Sao không hát cho những bà mẹ từng đêm nhớ con xa
Why don't you sing for those mothers each evening miss their far-away child
Hay hát cho những người vừa nằm (gục) xuống chiều qua.
Sing for those who who fallen yesterday evening

3.
Rừng lá xanh xanh lối mòn chạy quanh.
Forests of leaves green, a worn path running past.
Đời lính quen yêu gian khổ quân hành
In a soldier's life you learn to love the hardship of military operations
Nghe từ ngày thơ tiếng súng triền miên
Since I was a child I've heard the endless sound of guns
Đánh giặc lâu bền cho non nước bình yên
Fighting the enemy durably so the land can be at peace

4.
Lời hát xin gây rung động thật lâu
The song's words, let them stir for a very long time
Đừng hát như chim trên ngọn (vùng) lá sầu xin thật lòng trong câu hát đầu môi
Don't sing like the bird in sad leaves, please, be sincere in the song at the tip of your lips
Như lính giữa rừng yêu lá thấp mà thôi. 
As soldiers in the woods love the low leaves, that's all.

nguồn: Trần Thiện Thanh, Tuyển tập 1: 30 bài nhạc lính (Westminster, CA: Nhật Trường Productions, 1999)


Lá thấp vừa che chở, vừa che khuất.  Lá được bảo vệ và làm vắng mặt.  Vậy "lính giữa rừng yêu lá thấp."

Ở giữa lá thấp thì lính lầm lì nhận thân phận mình "là người vui chinh chiến dài lâu."  Là người xa khuất cho nên "mộng ước đầu tôi nghe đã chìm sâu."

Hình như rừng lá thấp cũng có ý nghĩa mô tả những cành lá ngụy trang trên mũ, áo và ba lô lính chiến ở trong rừng.

Nói cụ thể thì bài ca này được viết để tưởng niệm một người lính chết lúc mà quân lực Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa tấn cộng vào Sài Gòn thời Tết Mậu Thần.  Hình như đơn vị của Vũ Mạnh Hùng bảo vệ cầu Bình Lợi.  Theo một trang web thì:

Trung Úy Vũ Mạnh Hùng đã tử thương vì bị VC bắn sẽ khi anh tiến tới ra lịnh cho chiếc M41 không bắn đại bác vào nhà dân. (trang Tổng Hội Thủy Quân Lục Chiến Việt Nam trích "Lử Ðoàn TQLC với trận chiến Tết Mậu Thân tại Sàigòn")

Vậy, theo tài liệu này thì Vũ Mạnh Hùng chết vì lo cho dân thường ở xung quanh cầu này.

Trên một tư liệu khác có người khác viết:

Khu vực Cầu Bình Lợi không như bây giờ không có dân cư đông đúc xung quanh toàn là những lùm cây tán thấp cỏ mọc Um tùm. (forum của trang yeunhacvang.com)

Bên kia cầu là một con "đường về phồn hoa," về thành. Vậy lúc bảo vệ sự phồn hoa ấy và những người được hưởng sự phồn hoa ấy, họ được có hiểu cho những người lính sống mạo hiểm và khó khăn không?

Tác giả ca khúc này nhận nhiệm vụ soi sáng trên cảnh này.  Ở thủ đô thì có những cô ca sĩ hát cho lính.  Họ hát những câu "Trọn kiếp yêu anh lính khổ xa nhà" thì các câu ấy nghe suông.  Tác giả này hỏi: "Sao không hát cho người giết giặc trên cầu, khi bùn lầy còn pha sắc áo xanh trong khói súng xây thành." Người lính của ca khúc này muốn sự thông cảm và hiểu biết của cô ca sĩ này và của khúc ca này. Tại sao không hát về cái sự thật?

Lý do là người công dân bình thường không muốn biết cái sự thật của chiến tranh.  Các chiến sĩ được coi như là vị anh hùng, lúc chết là liệt sĩ, và chết một cách vĩ đại.  Đơn giản, gọn gàng, và ngây thơ. Ca khúc này đòi mọi người nhìn vào thực tế.  Nhưng có phải bài hát này cũng xóa cái sự thật của chiến tranh?  Có phải là lính thực sự "quen yêu gian khổ quân hành" không?  Còn hai câu sau tỏ những ý rất đặc biệt mà cần mổ xẻ:

Nghe từ ngày thơ tiếng súng triền miên / Đánh giặc lâu bền cho non nước bình yên."

Có phải là cách đáp ứng xứng đáng của một người nghe tiếng súng triền miên từ bé là cầm súng để làm thêm tiếng súng?  Còn giặc là ai để mà phải đánh.  Giặc là một người thanh niên không khác gì mấy với mình?  Giặc cũng là người Việt.  Có lẽ giặc chính là các nhà chính trị, các bộ quốc phòng, các người tranh ghế ở nội các?

Làm chiến tranh cho hòa bình có hợp lý không?  Hạ súng thì hòa bình mới đến chứ?  Song khái niệm đánh giặc cho non nước bình yên hợp với tâm lý của thời gian ấy.  Nói chung Sài Gòn lúc bấy giờ là một ốc đảo bình yên trong nỗi loan.  Biến cố mô tả trong bài "Rừng lá thấp" mới chạm đến tình trạng bình yên ấy.  Tất nhiên xã hội ấy rất mộng ước đến hòa bình.  Thái độ của lính chiến ở trên là phải cắn răng cứ chiến đấu lâu dài để được hưởng hòa bình ấy.

Tất nhiên khái niệm ca khúc ở trên cũng là một loại tuyên truyền, nhưng tuyên truyền như thế có hiệu quả không? Trong sách sử mới History of the Vietnamese People, trang 607, Keith W. Taylor viết sau việc tấn công Tết Mậu Thần thì "the new government of the Second Republic in Saigon benefited from a rise of popular support as people rallied against the attackers with a new sense of appreciation for what was a stake" (chính phủ mới của Đệ Nhì Cộng Hòa ở Sài Gòn được hưởng sự ủng hộ đại chúng khi mà dân tập hợp lại chống những người tấn công với khả năng đánh giá mới của những nguy cơ trong cuộc).  Như vậy, có phải họ nên nói rõ hơn là họ đấu tranh để tránh một ngày thống nhất theo điều kiện của bên đã tấn cộng lúc Tết Mậu Thần?

Một ý khác trong những bài ca lính chiến là lòng trung thành với đồng đội trong đơn vị.  Vậy phải "hát cho những người vừa nằm xuống chiều qua," và biết ơn những người ấy một cách xứng đáng.
niềm thương cảm?  Hình một thời nào đó ca khúc Sài Gòn được chuyển hướng từ "yêu người lính xa nhà" đến "yêu và hiểu đến người lính gian khổ."  Những người lính che dưới lá rừng như vô hình.  Việc "mắt quầng thâm mất ngủ tàn đêm khói lửa, giờ chỉ còn hai tiếng "mến anh" không đủ.  Người lính đòi nhiều hơn.  Các cô ca sĩ hậu phương "đừng hát như chim trên ngọn lá sầu xin thật lòng trong câu hát đầu môi."  Nhưng các cô ấy đại diện cho toàn xã hội mà nên chân thành tưởng nhớ đến những người lính được che chở bởi rừng lá thấp.


Hãy đến trang nhacso này có âm thanh của Thanh Thúy, một "cô nàng", ca "Rừng lá thấp."  Hãy tìm mục số 7 trên danh sách của album này.

Anh Mo ri xơn để lại trong tim nhân dân chúng tôi một hình ảnh vô cùng cao qúy

(Điện của chị Phan Thị Quyên gửi chị Mo-ri-xơn)
(A telegram from Phan Thị Quyên to Mrs. Morrison)

Thông tân xã Giải phóng vừa truyền đi bức điện sau đây của chị Phan Thị Quyên, vợ anh hùng liệt sĩ Nguyễn Văn Trỗi gửi chị An Mo-ri-xơn, vợ anh No-man Mo-ri-xơn:
The Liberation News Service has just send a telegram message from Phan Thị Quyên, wife of the heroic martyr Nguyễn Văn Trỗi, to Ann Morrison, the wife of Norman Morrison:

"Tôi vô cùng xúc động và kính phục được tin anh Mo-ri-xơn đã anh dũng tự thiêu để phản đối cuộc chiến tranh xâm lược của chính phú ̉ Mỹ ở Việt-Nam.  Tôi xin kính cẩn nghiêng mình trước anh linh của anh và xin bày tỏ lòng thương yêu sâu sắc đối với chị.
I am boundlessly moved and feel great admiration at the news that brother Morrison heroically immolated himself to oppose the American government's war of aggression in Vietnam.  I respectfully bow before his transcendence and express my profound love towards you.

Hiến dâng cả cuộc đời mình cho chính nghĩa, anh Mo-ri-xơn để lại trong tim nhân dân chúng tôi một hình ảnh vô cùng cao quý và đẹp đẻ.
In offering his life up to a righteous cause, brother Morrison has left an immeasurably noble and beautiful image in our people's hearts.

Cũng như tôi, chị mất đi người thân yêu nhất trong đời mình, các con thơ chị mất đi người cha yêu quý, nước Mỹ mất đi một công dân ưu tú, nhưng chúng ta vinh dự có người chồng xả thân vi đại nghĩa, con chị hãnh diện có người cha anh hùng mà nhân loại đời đời ca ngợi.
Just like me, you have lost the dearest person in your life, your young children have lost a beloved father, America has lost an outstanding citizen, but we have the honor of having husbands who sacrificed their lives for great causes, your children can be proud of having a heroic father that humanity will praise forever.

Chị Mo-ri-xơn thân yêu,
Dear sister Morrison,

Lời tuyên bố cao thượng của chị về sự hy sinh đẹp đẽ của anh Mo-ri-xơn là lời của người phụ nữ Mỹ chân chính vô cùng xứng đáng với hành động anh hùng của chồng mình.
Your magnanimous statement about brother Morrison's beautiful sacrifice are the words of a true American woman and boundlessly fitting with the heroic actions of your husband.

Ngọn lửa tự thiêu của anh là ngọn lửa đốt chảy bạo tàn, ngọn lửa sáng ngời chính nghĩa, ngọn lửa động viên nhân dân Mỹ vùng lên đông đảo quyết liệt hơn nữa, chặn đứng cuộc chiến tranh xâm lược bẩn thỉu của chính phủ Mỹ ở Việt-Nam.
His flame of self immolation is a flame that burns up brutality, a flame that illuminates righteous causes, a flame that encourages the American people to rise up in masses more resolutely, to bring the American government's dirty war of aggression to a stop.

Chị Mo-ri-xơn,
Sister Morrison,

Anh Mo-ri-xơn của chị và anh Trỗi của tôi đã hy sinh tất cả cho lý tưởng cao quý của minh.  Chúng ta nguyện sẽ xứng đáng với hai anh, sống và chiến đấu như hai anh, cùng với nhân dân chúng ta kiên quyết hoàn thành sự nghiệp của hai anh, chấm dứt cảnh vợ góa con côi, đem lại hòa bình thật sự cho nhân dân hai nước chúng ta.
Your Morrison and my Trỗi have sacrificed have sacrificed everything for their noble ideals.  We swear to be worthy of the two of them, to live and struggle like the two of them, along with our people to resolutely fulfill their calling, bring to an end this situation of widows and orphans, bring a true peace to the people of our two countries.

Siết chặt chị vào lòng và gửi đến các cháu những cái hôn vô cùng âu yếm."
Holding you close to my heart and sending your little ones a boundlessly loving kiss."

nguồn: Quân dội nhân dân 5 tháng 11 1965, 4

Susan Sontag viết trong Nhật kỳ Hà Nội (Trip To Hanoi) hôm 6 tháng 5 năm 1968:

I long for the three-dimensional, textured, "adult" world in which I live in America ... in this two-dimensional world of the ethical fairy tale where I am paying a visit, and in which I do believe. (tr. 215) - [Tôi ước mong đến thế giới hình ba chiều, tinh vi, "thuộc người lớn" như tôi được sống trong ở Mỹ... ở trong thế giới hình hai chiều của chuyện thần kỳ mà tôi đang thăm, mà tôi cũng thấy được tin cậy.]

Ngày 9 tháng 5 bà viết về Morrison:

The Vietnamese people believe that the life of a people, its very will, is nourished and sustained by heroes.  And Norman Morrison really is a hero, in a precise sense. ... [what matters to the Vietnamese] is the moral success of his deed, its completeness as an act of self-transcendence... (p. 236) - Dân Việt tin rằng đời sống của một dân tộc, ý chí thực sự của chúng, được nuôi dưỡng và duy trì bởi các vị anh hùng.  Và Norman Morrison thực sự là một vị anh hùng, theo ý nghía chính xác. ... [Đối với người Việt điều quan trọng là] sự thành công về đạo đức của việc ông, tính chất trọn vẹn của một hành động có tính tự vượt quá...

Norman Morrison không tự coi mình là anh hùng - ông chỉ chống chiến tranh, không ủng hộ chiến tranh nào cả.  Nguyễn Văn Trỗi và Phan Thị Quyên ủng hộ chiến tranh nếu kết quả của cuộc chiến tranh sẽ thực hiện mục đích quốc gia và mục đích chính trị của mình. 

Có lẽ điều khó chịu nhất của đời sống tự do và dân chủ là chính mình và đồng bào mình là những người bỏ phiếu, bầu cử cho một chính phủ làm những hành động mà mình thấy sai, thấy trái đạo đức, và thấy ác liệt nữa.  Nhưng vì chính phủ này cầm quyền theo sự ưng thuận chung thì mình rất dễ cảm thấy ngã lòng, vô lực trước các hành động của chính quyền mình.  Norman Morrison phải tự hỏi - có việc nào mà tôi làm được để làm cho xã hội mình không giết những người vô tội ở một xứ xa lạ?

Morrison tự tử theo cách phải gọi là phô trương - ông muốn được sự chú ý của đồng bào ông, nhất là Bộ trưởng Bộ Quốc Phòng Robert MacNamara (Morrison giống Nguyễn Văn Trỗi về việc muốn làm MacNamara chú ý).  Tôi đồng ý rằng Morrison tự hy sinh vì một lý tưởng cao cả.  Nhưng cuối cùng, ông chết không ảnh hưởng gì đến sự tiến hành của cuộc chiến ấy.  Và các con của Morrison chỉ bị mồ côi cha - vì một lý tưởng cao cả.

Theo Norbert Elias:

People talk with great warmth of the freedom and independence of the individual, and with equal warmth of the freedom and independence of their own nation.  The first ideal arouses the expectation that the individual member of a nation-state, despite his community and interdependence with others, can reach his decisions in an entirely self-sufficient way, without regard to others; the second arouses the expectation--fulfilled particularly in war but often enough in peacetime, too--that the individual should and must subordinate everything belonging to him, even his life, to the survival of the "social whole." [Người ta hay nói một cách nhiệt tình về tự do và độc lập của từng cá nhân, và họ cũng nhiệt tình về tự do và độc lập của đất nước họ.  Lý tưởng thứ nhất này gợi ra điều mong ước rằng một cá nhân của một quốc gia, bất chấp quan hệ công đồng và liên thuộc vào nhau, có thể tự quyết định cho mình một cách hoàn toàn tư lập, không lưu ý đến các kẻ khác; lý tưởng thứ hai gợi ra điều mong ước--được thực hiện thời chiến cũng như nhiều lần thời hoà bình--rằng mỗi cá nhân phải và nên hạ tầm quan trọng của mỗi điều thuộc về mình, kể cả cuộc đời của mình, để "toàn thể xã hội" được tồn tại. - The Civilizing Process: State Formation and Civilization [Quá trình văn minh hóa: Viêc thành lập quốc gia và văn minh], Edmund Jephcott dịch sang tiếng Anh (Basil Blackwell, 1982), tr. 245-6.

Morrison theo lý tưởng thứ nhất; Nguyễn Văn Trỗi và Phan Thị Quyên theo lý tưởng thứ hai.  Morrison được đòi hòa bình trong một xã hội cho phép mình đòi hòa bình.  Những người Việt Nam ở Bắc Việt Nam theo lý tưởng thứ nhất như Morrison sẽ bị phê phán, hay bị tù - một thí dụ là nhóm "Mặt trận hòa bình dân chủ chống chiến tranh."

Một trái tim, một tổ quốc đời đời (One Heart, One Fatherland, Forever) - Bạch Dương (1964)

Như có lửa bốc lên trên mái tóc
Like there were flames in his hair

Và ánh mắt như vì sao vừa mọc,
And the gleam of his eyes was like stars that have just risen

Trong những trang ghi sử sách anh hùng
Upon pages where histories of heroes are written

Anh bước những bước chân vững chắc vô cùng.
You step with a stride that is boundlessly firm.

Tôi nghe thấy xóm nghèo Sài-Gòn tim đập
I saw a poor Saigon neighborhood, heart beating

Những mái tôn như ào và dập dềnh,
Corrugated roofs like a flooding and heaving,

Cả miền Nam, cả nước biết tin anh
All of the South, all the land knows your news

Triệu triệu trái tim dâng thành sóng lớn.
Millions of hearts arise becoming great waves.

Một tim đỏ đương đầu mười họng súng
A red heart at the points of ten guns

Một con người thắng giặc Mỹ tim đen,
Somebody who defeated the black-hearted American enemy

Trong mắt anh, tôi không thấy bóng đêm
In your eyes, I saw no night shadows

Mà chỉ thấy vừng hồng, ánh sáng.
But only see a rosy glow, a light.

Mặc chúng hét đến rát hầu, cổ bỏng
Despite their screaming until their throats smart, their necks blister

Nhưng tay chân, anh thấy đó, chúng run
Yet their arms and legs, you can see it, they tremble

Biết tin anh, chúng thành lũ cô hồn
Learning your news, they become a band of lost souls

Cơ thể đã mọc khối u ác tình!
Their bodies grow a tumor from their evil!

Người như anh chết không bao giờ tim lạnh
Somebody like you who dies never has a cold heart

Một trái tim, một Tổ quốc đời đời
One heart, one Fatherland forever

Nhớ Bác Hồ, nhớ đến lúc tàn hơi
Remember Uncle Hồ, remember till the last breath

Tim cách mạng không bao giờ giá ngắt.
The revolution's heart is never frozen

Yêu giai cấp làm quang vinh giai cấp
Loves our class, glorifying our class

Anh công nhân đã chắp cánh những nhà thơ
A brother worker takes poets to the wing

Nguyễn Văn Trôi... vẫn đang sống từng giờ
Nguyễn Văn Trôi... still lives each hour

Nhựa sống đã xăn gân tay đất Bắc!
A sap of life that has brought muscle to the arms of the North land!

10-64

Bạch Dương

nguồn: Thời mới 1 tháng 11 1964, 4


Một tác phẩm của một nền văn học phép ngoa dụ.  Tên nhân vật (chỉ mới có ở cuối bài) phải nói thật là một cảm hứng lớn cho thanh niên miền Bắc thuở ấy.  Nguyễn Văn Trỗi qua đời vì lệnh hành hình của nước Việt Nam Cộng Hòa.  Có nhiều máy ảnh, máy quay phim để chứng mình hành động này bằng tư liệu.

Thực sự chết là hết, nhưng nếu được kỷ niệm, hình ảnh, tư liệu giữ lại thì một trái tim dừng đập được lâu bền "đời đời."  Tinh hoa người phát tiết ra bằng "lửa bốc" và "vì sao mọc."  Trái tim thì không ngừng đạp lại thành "triệu triệu trái tim" và cơn "sóng lớn."  Tôi thích hình ảnh "những mái tôn như ào và dập dềnh" minh hoạ từng sóng ấy. Do sức tuyên truyền các hình ảnh làn sóng thành thật.  Nhờ sức ấy các hình ảnh của Nguyễn Văn Trỗi đã "sống từng giờ" và có ảnh hưởng đến "nhựa sống đã xăn gân tay đất Bắc."

"Một tim đỏ" - trái tim thành triệu triệu trái tim ở trên - phải đối diện với "mười họng súng."  Nhưng theo nhà thơ thì người cầm súng "run."  Họ run trước hay sau khi bắn súng - hay cả hai lúc?  Như một phim kinh dị lúc mà cố giết nhân vật, sinh vật có ma lực gây bão tố không thể nào có ai ngớt được.  Quân lực Mỹ (giặc Mỹ) sợ cơn bão này khinh khủng - họ "hét đến rát hầu, cổ bỏng," họ "thành lũ cô hôn."  Điều khó hiểu là tại sao họ không đầu hàng luôn trước sức mạnh ma lực ấy?  Chắc vì quân đội Mỹ chẳng bao giờ nghe đến tên hay hình ảnh của Nguyễn Văn Trỗi.  Nói thế không có nghĩa là tên Nguyễn Văn Trỗi không có hiệu lực.  Hàng hàng lớp lớp thanh niên cầm súng vô nam vì người huyền thoại này là yếu tố đáng kể trong cuộc nam tiến ấy.

Một điều thật nữa là "anh công nhân" này đã làm "những nhà thơ" được "chắp cánh." 

Người ở lại Charlie (He Who Stayed Behind At Charlie) - Trần Thiện Thanh (1972)

1.
Anh! Anh! Hỡi anh ở lại Charlie
Brother! Oh you stayed behind at Charlie
Anh! Anh! Hỡi anh giã từ vũ khí.
Brother! Oh you bid farewell to your weapon
Vâng, chính anh là ngôi sao mới
Yes, it's you who are a new star
Một lần này chợt sáng trưng
This once, a sudden dazzle
Là cánh dù đan bằng tiếc thương vô cùng.
A parachute sewn from endless regrets

Này anh! Anh! Hỡi anh ở lại Charlie
Here brother! Oh you stayed behind at Charlie
Anh! Vâng, chính anh là loài chim quí.
Brother! Yes, it's you who are a kind of precious bird
Ôi, cánh chim trùng khơi vạn lý
Oh, a bird on the wing thousands of leagues across the open seas
Một lần dậy cánh bay
Once lifting your wings to fly
Người để cho người nước mắt trên tay.
Someone who bequeaths tears upon their hands.

ĐK:
Ngày anh đi, anh đi
Today you've gone, you've gone
Anh đi từ tổ ấm
You've gone from the warm nest
Anh ơi, địa danh nào thiếu dấu chân anh?
Brother, name the places that lack your footfall
Đợi anh về
Await your return
Chỉ còn trên vầng trán đứa bé thơ tấm khăn sô
Remains upon the forehead of a youngster in morning garb
Bơ vơ người góa phụ cầu được sống trong mơ.
Abandoned, the widow prays to live in dream.

Tou Morong, Đắc Tô, Krek, Snoul
Khe Sanh gió mùa, đêm Hạ Lào thức sâu
Khe Sanh windy noon season, Lower Lào a deep vigil
Anh! Cũng anh vừa ở lại một mình,
Brother! You also have just been left behind alone
Vừa ở lại một mình
Just left behind alone
Charlie, tên vẫn chưa quen người dân thị thành.
Charlie, a name still not yet known by city folk.

2.
Anh! Anh! Nhớ anh trời làm cơn bão
Brother! Remembering you, the skies make a storm
Anh! Anh! Tiếc anh chiều rừng thay áo
Brother! Regretting you, evenings the jungle changes its gown
Ôi! Vết đau nào đưa anh đến
Oh! What painful wound has brought you
Ngàn đời của nhớ thương
Thousands of generations of longing
Hỡi bức chân dung trên công viên buồn.
Hail the portrait upon the sad park.

Xin một lần thôi, một lần thôi
I ask just this once, just this once
Vẫy tay tạ từ Charlie.
To wave goodbye to Charlie.
Xin một lần nữa, một lần nữa
I ask one time more, one time more
Vẫy tay chào buồn anh đi.
To wave sadly as you leave.


Lâu lắm tôi không hiểu rõ nghĩa của Charlie. Hình như lính Cộng Hòa phát âm như "Sắc Ly." Tôi hiểu nhầm rằng Charlie là Victor Charlie (V.C. - nghĩa là Việt Cộng). Thực sự Charlie của bài ca này là một đồi gần Quốc lộ 14, Đắc Tô (khu Kon Tum). Gọi là Charlie vì quân đội Mỹ đặt tên ấy theo cách nói qua vô tuyến điện. Thay thế cho chữ "C" viết ngắn họ nói Charlie để được nghe rõ hai chữ. Chỗ Charlie có vai trò quan trọng chiến lược của hai bên vì nằm gần cái gọi là Ho Chi Minh Trail (Đường Trường Sơn). Năm 1966 cũng là trận địa của Operation Hawthorne và 1967 khu này cũng là trận địa Operation Greeley của quân đội Mỹ.

Đồi Charlie Nguồn: Nhân Trí Dũng - VNCH Cựu thiếu sinh quân Liên lớp đệ IV NK 1965-66 homepage

Người ở lại trên đồi Charlie là một sĩ quan nhảy dù - Đại Tá Nguyễn Đình Bảo. Có một số trang web giải thích rất chi tiết về trận này. Ở lại Charlie có nghĩa là trận khốc liệt quá vậy lúc rút quân thì lính không được rút lại xác của ông Bảo.

Video Youtube sau đây chắc của Trung Tâm Asia sản xuất cũng kể chuyện này (theo cách nhìn của cựu quân nhận quân đội Việt Nam Cộng Hòa). Theo tác giả Phan Nhật Nam thì bài ca "Người ở lại Charlie" viết để "hoài niệm cảm tạ" những người lính dù chết 12 tháng 4 năm 1972. Ông phát biểu: "Hóa ra trong những ngày chúng ta bình yên ở Saigon đã có những người lính chét trên ở Khe Sanh..."



Chính đó là vấn đề - các người ở thành thị thì bị chiến tranh ảnh hưởng không nhiều lắm. Vậy phải có "bức chân dung trên công viên buồn" để giúp mọi người nhớ lại. Phải làm cho Charlie là một tên "quen" của "người dân thị thành." Vai trò của bài ca này là làm cho dân thành thị không quên sự hy sinh của các lính Cộng Hòa.

Bài ca này nhắc đến những địa điểm Kampuchia nghe rất lạ như: Krek, Snoul, Dambe. Chắc là những trận địa lính nhảy dù đã từng đi đánh. Trần Thiện Thanh cũng sử dụng nhiều ẩn dụ cho nhảy dù - ngôi sao, chim quí, bay, trùng khơi, v.v.

Nhật Trường và Thanh Lan ca năm 1972

Nhạc slow rock nghe khá luyến tiếc. Giai điệu có nét fanfare như nhạc quân sự.

Lửa cháy lên rồi! (Flames Have Risen!) - Song Tùng (1965)

Kính tặng Mo-ri-xơn và La-po-tơ, những người con ưu tú của nhân dân Mỹ

Respectfully dedicated to Morrison and LaPorte, outstanding children of the American people

Lửa cháy lên rồi, trước lầu Năm góc!
Flames have risen, before the Pentagon!
Lửa cháy lên rồi, đô thành Nữu-ước!
Flames have risen, New York City!
Lửa Mo-ri-xơn, lửa La-po-tơ,
Morrison's flames, LaPorte's flames
Lửa các anh, lửa rực căm thù,
The flames of you brothers, flames glow in hatred of the enemy,
Lửa tranh đấu, lửa anh hùng vĩ đại!
Flames of struggle, flames of heroic glory!

Ai muốn sống hơn anh: con thơ vợ trẻ.
Who wanted to live more than you: an infant child, a young wife
Ai yêu đời hơn anh: lứa tuổi hai mươi hai?
Who loved life more than you: in your twenties?
-- Phải!
--It must be so!
Nhưng không thể để bọn trùm đế quốc,
But we cannot allow the imperialist gangsters,
Làm ô nhục giống nòi và Tổ quốc
To disgrace the race and the Fatherland
Bắt chục vạn thanh niên đi xâm lược Việt-nam
Force tens, hundreds of thousands of youths to invade Vietnam
Phải bỏ thây nơi rừng rậm, đồi hoang!
Forced to leave their corpses in dense jungles, abandoned hills

-- Không thể được!
-- It cannot be!
Các anh quyết tự mình châm lửa đốt
You both resolved to light yourselves on fire
Khơi bùng lên: ngọn lửa đấu tranh!
Flare up: the flames of struggle!
Ngọn lửa hòa bình!
Flames of peace!
Lửa tình hữu nghị!
Flames of friendship!
Ôi vĩ đại! Những tâm hồn cao quý
Oh it's glorious! Those noble souls
Mạnh vô cùng, là nhân dân Việt-Mỹ!
Endlessly strong, the Vietnam-American people!

Sức mạnh phải đâu bọn tòa Bạch ốc!
Where is your strength, you White House jerks!
Hòa bình phải đâu lũ côn đồ Năm góc!
Where is peace, you pentagon rats!
Đứng dậy cả rồi, nhân dân Mỹ vùng lên,
They're all standing awake, the American people arise!
Tiếng thét căm hờn, run rẩy lũ Giôn-xơn!
Screams of revenge, the Johnson rats tremble

Sức mạnh phải đâu bom tràn mặt đất!
Must strength be bombs that inundate the ground!
Hòa bình phải đâu rải đầy chất độc!
Must peace be sprayed full of poison!
Vùng dậy lâu rồi, 30 triệu Việt-nam,
They've long arisen, 30 million Vietnam.
Cồn-cỏ, Chu-lai, giặc biển kinh hoàng!
Cồn Cỏ, Chu Lai, frightened pirates!

Sức mạnh phải đâu dọa bom nguyên tử!
Must strength be in threatening nuclear bombs!
Hòa bình phải đâu sợ quân quỷ dữ!
Must peace be in fearing the wicked!
Ngọn lửa các anh thúc giục đấu tranh,
Your flames hasten the struggle,
-- Đế quốc đâu có "thiện chí hòa bình"!
-- The imperialist have no "peace and goodwill"!

Giờ phút này đây,
In these moments
Viết những dòng kính phục gửi tới các anh
Writing lines of admiration to send to you both
Đất nước tôi, lửa rừng rực Bắc-Nam
My land, fires gleam North to South
Bao căm hận tràn đầy tận mắt:
How much rancor gushes into ones eyes
-- Ai ném bom phá nhà thương, trường học?
-- Who hurled the bomb destroying the hospital, the school?
-- Ai bơm hơi độc giết hại dân lành?
-- How pumped poison gas to murder the good people?
-- Ai đập tượng chúa, ai phá chùa, đình?
-- Who smashed the Lord's statue, who destroyed pagodas, temples?
-- Ai mổ bụng, moi gan bà già, em bé?
-- Who cut open the stomachs, extracted the livers of old women and children?
-- Ai???
-- Who?
-- Chúng tôi biết, không phải nhân dân Mỹ
-- We know, it's not the American people
Chính bọn trùm đế quốc: Giôn-xơn!
It's those imperialistic gangsters: Johnson!
Nhân dân chúng ta với nhau, chỉ có hữu nghị, không có căm hờn!
Our people together, have only friendship, have no grudges

Mắc-Na-ma-ra, Giôn-xơn!
McNamara, Johnson
Chúng ta căm hờn!
We have grudges!
Đất nước các anh, lửa hận đầy tràn,
In your lands, brothers, fires of hatred overflow
Đất nước chúng tôi, sông núi vùng lên
In our land, rivers and mountains rise up
Từng ngọn cỏ, cành cây cũng đứng lên giết giặc
Each blade of grass, tree branch arises to kill the enemy
Đà-nẵng, Biên-hòa, máu thù đỏ đất.
Đà Nẵng, Biên Hòa, the enemy's blood red on the earth
Sức mạnh là đây, sức mạnh ở ta
Strength is here, strength resides in us
Đế quốc như bóng xế tả.
Empire is like the day's shadows receding

Lửa ngùn ngụt Việt-nam,
Fire curls around Vietnam
Lửa rực Vê-nê-du-ê-la;
Fire glows in Venezuela
Lửa Đô-mi-ních; lửa Công-gô,
Dominican fire; Congo's fire
Lửa khắp nước Mỹ, về giữa thủ đô: Hoa-thịnh-đôn, Nữu-ước.
Fire throughout America, returns to the capital: Washington, New York
Lửa nối lửa, tràn lên bão táp
Fire followint fire, brimming over in a tempest
Quyết đốt lũ đế quốc hung tàn!
Resolve to set fire to the band of brutal imperialists
Thời đại nhân dân, lịch sử giở từng trang.
It's the people's epoch, history turns each page

Hỡi các anh,
Hail brothers,
Những người con ưu tú của nhân dân:
Outstanding children of the people
Nguyễn Văn Trỗi--La-po-tơ--Mo-ri-xơn,
Nguyễn Văn Trỗi--LaPorte--Morrison
Một ngày mai trong chiến thắng huy hoàng
A tomorrow part of a glorious victory
Các anh đứng hiên ngang trên đài kỷ niệm
You stand proudly on the memorial pedestal
Giữa Hoa-thịnh-đôn, Nữu-ước, Sài-Gòn
In Washington, New York, Sài Gòn
Tên các anh, lịch sử chép đầu trang.
Your names, history notes them at the top of its pages.

Hà-nôi, ngày 10-11-1965
Song Tùng

nguồn: Nhân dân 13 tháng 11 1965


Vụ tự thiêu của Norman Morrison có lẽ là vụ nổi tiếng nhất xây ra ở Mỹ. Chắc là do ông tự thiêu phía dưới văn phòng của Robert McNamara ở Pentagon và do ông có vợ có con. Thời chiến tranh Việt-Mỹ đã có hai vụ nữa. Trước Morrison gần 6 tháng bà Alice Herz, 82 tuổi, đã tự thiêu ở thành phố Detroit ngày 26 tháng 3 1965. Rồi một tuần sau Morrison chết thì Roger LaPorte, 22 tuổi, tự thiêu gần cơ quan Liên Hiệp Quốc ở New York ngày 9 tháng 11 1965. Cả ba người đều làm theo gương mẫu của Thích Quảng Đức.

Roger LaPorte (nguồn: thông tấn xã Associated Press, tờ báo New York Times 11 tháng 11 1965)

Roger LaPorte phát biểu rằng đã làm vụ này vì chống chiến tran, "tất cả các chiến tranh." Anh ấy tham gia Catholic Workers Movement (Phong trào Người lao động Công giáo). "He was always pleasant and thoughtful, but he just didn't think in the same terms that other people did. He seemed to attack problems from a different perspective" (Anh luôn luôn dễ thương và hay ngẫm nghĩ, nhưng anh không nghĩ với những quan điểm giống các người khác. Anh hình như bắt tay vào các việc với một cách nhìn khác). Các bạn cũng nhắc rằng các câu chuyện kết thúc với anh ấy nói đến Chúa. Cùng thời các bạn coi anh như một thanh niên bình thường: "He drank, he smoked, he dated, he enjoyed movies" (Anh hay uống bia/rượu, hút thuốc lá, hẹn hò với bạn gái, anh thích coi phim).

Hình như Song Tùng không phải là nhà thơ tên tuổi? Hay là tên bút của ai đó? Bài thơ này ra đời rất nhanh sau khi LaPorte chết. Giống các bài ca, bài thơ về Norman Morrison, nhà thơ cứ tưởng rằng Roger LaPorte tự thiêu vì "căm thù." Gọi là "ngọn lửa hòa bình" thì đúng. Cuối bài thơ bộ ba Morrison, LaPorte và Nguyễn Văn Trỗi song hành lên trang sử. Nhưng hình như LaPorte bị lãng quên - có đường LaPorte nào ở Việt Nam? Cũng có vẻ như ý thức về thời cuộc của LaPorte không cao bằng Morrison.

Chỉ có một người Mỹ tự thiêu vì các chiến tranh Trung Đông là Malachi Ritscher (ngày 3 tháng 11 2006). Một điều tôi mới biết là đã có hơn một chục người Đông Âu tự thiêu vì chính sách của Liên Xô từ năm 1968 đến 1989 (Xem trang này để xem danh sách).

"Các anh đứng hiên ngang trên đài kỷ niệm."

Nguyễn Viết Xuân, cả nước yêu thương (Nguyễn Viết Xuân The Whole Nation Loves You) - Nguyễn Đức Toàn (1965)

Vừa phải - Tình cảm
Moderato - With Affection

Tôi ghé thăm anh dọc đường hành quân,
I paid you a visit along the marching route,
Nghe tiếng chim ca trên đồi anh nằm
Hear birds singing upon the hill where you lay
Trận địa còn đây đất đá sới nhào, cỏ non lại nhú khắp trên chiến hào.
The battleground's still here, soil, stones overturned, fresh grass is spreading over the trenches
Đây Nguyễn Viết Xuân anh còn đó, nghe tiếng anh hô quân thù khiếp sợ.
Nguyễn Viết Xuân, you still there brother, the enemy was terrified at the sound of your shouts
Từng phút từng giây, bọn xâm lược Mỹ đã phải gục xuống chính nơi đây.
Every minute, every moment, the American invaders must have fallen at exactly this place.

Linh hoạt hơn
Livelier

Cả nước mến yêu người anh hùng bất tử. [Cả nước viết tên người anh hùng bất tử.]
The whole nation dearly loves this immortal hero. [The whole nation inscribes the name of this immortal student]
Trong đoàn quân anh dũng ngoan cường.
In this heroic, persistent corps
Tên anh trùng tên núi tên sông.
Your name is synonymous with the mountains, the rivers
Trong những lời thơ sôi sục căm hờn.
In seething, loathing words of poetry
Trong những bài ca thúc giục ta lên đường.
In sounds that urge us to hit the road.
Tiêu diệt bọn xâm lược Mỹ.
And wipe out the American invaders
Ta nguyện làm theo đồng chí Nguyễn Viết Xuân giục ta đi! [Ta nguyện làm như đồng chí Nguyễn Viết Xuân giục ta đi!]
We pledge to follow comrade Nguyễn Viết Xuân who urges us on! / We pledge to do like you comrade Nguyễn Viết Xuân!


nguồn: Tiếng hát Việt Nam (1964-1975) tập II, Hà Nội: Nxb Văn Hóa, 1977. Trong bước ngoạt hai bản thu âm của Quý Dương (Hoàng Mãnh đàn piano) và Bích Liên ca.

Ca từ đoạn đầu có những nét rất hay - nhạc sĩ mô tả nơi trận địa như là đất thiêng liêng. Dù cả đồi như bị phá (đất đá sới nhào) đây vẫn là chỗ đầy sức sống đang hồi sinh (cỏ non). Nhưng hình như một bài ca phong cách này phải phóng đại. Viết "nghe tiếng anh hô quân thù khiếp sợ" thì không ai trên máy bay được nghe gì. Tất nhiên phải làm bé nhỏ quân thù, nhất là quân thù với lực lượng không quân như Mỹ.

Tôi chưa biết tên nhân vật nào khác được một bài ca tưởng niệm là một chiến sĩ nhiều kinh nghiệm như Nguyễn Viết Xuân. Nguyễn Viết Xuân là chính trị viên trong đơn vị vậy ông bị chết chắc là một mất mát lớn. Ca từ không "ghi tên" người anh hùng - làm thế không đủ vì tên anh hùng là một (trùng) với núi sông.

Anh Xuân ơi! tôi nghe rõ lời anh (Brother Xuân, I've Heard Your Words Clearly) - Đỗ Dũng, lời Phan Cung Việt (1965)

Chậm vừa - tha thiết
Moderately slow - With Feeling

Với tên anh vạn chồi xanh đang nhú.
With your name ten thousand green buds are starting to sprout
Đêm mùa xuân sáng muôn ngàn tinh tú
Spring night is brightened by myriad stars
Anh Xuân ơi! Trên Vĩnh Phú quê anh, biết mấy lứa đôi đang hứa hẹn ngày xanh.
Brother Xuân! Up in Vĩnh Phú your home, how many couple are promising a fine day.
Tôi chưa đến quê anh chưa tắm bóng hàng thông, chưa đến đường thôn nép dưới bụi tre nơi sớm chiều anh đã dắt trâu qua.
I've never yet been to your home, never bathed in the shadows of the pines, never come to the hamlet road crouched beneath the bamboo thicket where early and late you led the buffalo past.

Nhịp đi

Anh ra đi năm nào, qua bao chiến dịch.
One day you left, past so many campaigns
Biết mấy chiều nhớ mẹ thương con.
How can know how many evenings he missed his mother and child
Cuộc đời xưa nung nấu chí căm hờn,
That life long ago,
Anh Xuân ơi! Tôi nghe rõ lời anh:
Brother Xuân! I hear your words clearly:
"Hãy nhìn thẳng mặt quân thù, bắn!"
"Look clearly at the enemy's faces, shoot!"
Tiếng anh Trỗi vọng về trên chiến trận.
Brother Trỗi's words echo out upon the battlefield
Gọi lời anh vang mãi đến mai sau
Calling you words echoing forever
Anh Xuân ơi! Tôi nghe rõ lời anh:
Brother Xuân! I hear your words clearly:
"Hãy nhìn thẳng mặt quân thù, bắn!"
"Look clearly at the enemy's faces, shoot!"
Anh Xuân ơi!
Brother Xuân!
Có phải không anh?
Is it true?
Anh đã về trong khúc hát ngân cao.
You've returned in a song vibrating upward.

nguồn: Tiếng hát Việt Nam (1964-1975) tập II (H: Nxb Văn Hóa, 1977).

Nghe ở đây.

Hồng Chuyên trong bài "Tình thời sự và giá trị nghệ thuật của một số ca khúc chống Mỹ," (Những vấn đề âm nhạc và múa #5 (1967)) viết: "...Tôi nghe rõ lời anh của Đỗ Dũng, theo ý kiến riêng của tôi, thì không gây được cho ta một xót thương về sự hy sinh quên mình, mà trái lại tạo nêu một cảm giấc buồn..."

Tôi chưa hiểu tại sao bài ca này bị coi là "buồn." Vì nhắc đến các hình ảnh quê Nguyễn Viết Xuân? Vì "nhớ mẹ thương con"? Tôi nghĩ rằng thiếu sót của bài ca này là hai tác giả muốn làm một khúc ca kiểu Nguyễn Văn Trỗi nhưng lại chọn một anh hùng miền Bắc. "Tôi nghe rõ lời anh" khác với "Hãy nhớ lấy lời tôi" hay "lời anh vọng mãi ngàn năm." Chỉ có việc là Nguyễn Viết Xuân có khẩu hiệu khác (theo wikipedia là "Nhằm thẳng quân thù, bắn.") Giống bài "Lời anh vọng mãi ngàn năm" bài ca này cũng có nhịp điệu "Vừa phải - tha thiết."

Nguyễn Viết Xuân chết 18 tháng 11 1964, vài tháng sau Nguyễn Văn Trỗi. Khác với nhiều nhân vật được một bài ca tưởng niệm Nguyễn Viết Xuân là một người thuộc Quân đội Nhân dân Việt Nam. Ca từ của khúc hát này không kể gì về chiến công của người lính này.

Lê Thị Hồng Gấm - Chí Thanh (Trí Thanh?) (1971?)

À a hoa rừng nở trắng sông quê
Ah, forest flower blooms white at the river back home
Sông Cửu Long hát về biển rộng
The Mekong sings of the wide seas
Mang ớ lại dòng nước mênh mông
Bringing a vast current
Phù sa tháng năm bồi thêm sắt son
The alluvium of years and months banking upwards ever more faithfully
Đương chờ hôm đánh giặc
Awaiting the day to fight the enemy
Đẹp tình người con gái quê hương ơi
Fine affection for a girl of our home
Lê Thị Hồng Gấm sáng ngời
The brilliance of Lê Thị Hồng Gấm

Bước chân đi giữa oán hờn
Stepping out in resentment
Tuyến giao liên qua bao bốt đồn
On the line making contact past many posts
Bao ngày đêm vượt hiểm nguy
So many nights and days overcoming perils
Vững vàng từng bước đi
Confident in each step
Những ngọn giữa đứng trên đất nhuộm hồng
Peaks in between standing upon crimson cloaked earth
Nướng trong lửa đạn
Wasted in fire and bullets
Ngày ngày hương bom
Day after day the stench of bombs
Tình mẹ và lòng cha nuôi chí anh hùng
A mother's love and a father's feelings nourish her heroic will
Cho trái tim này luôn đỏ thắm
So that this heart is always brilliant red
Như bóng cờ Tổ quốc phơi phới trên quê hương
Like the Fatherland's flag flapping above our home
Sáng ngời bao chiến công người anh hùng
Brilliant in her many heroic feats of battle

À a hương dừa tỏa ngắt khắp nơi
Ah, coconut fragrance spreads everywhere
Làng xóm thương nhớ người anh hùng
Hamlets and villages fondly remember a hero
Tuổi xuân đời giăng cánh tung bay
In the spring of life spreading wings to hurl into flight
Lòng say chiến công diệt loài cướp nước cùng bà con đánh giặc
A heart passionate for feats of arms, wiping out the plunderers of our country, with our kin fighting the enemy
Đẹp người con gái quê hương ta tiến về phía trước sáng ngời
It's fine, a girl from our home advancing in front before the brilliance

Dáng hiên ngang giữa chiến trường
A proud figure in the middle of the battlefield
Súng hiên ngang nhắm quân thù nhả đạn
A proud gun aimed at the enemy troops, spitting bullets
Giữ vẹn trọn lòng sắt son
Keep that faithful heart intact
Bắt quân thù đền máu xương
Make the enemy troops pay the price in blood and bones
Lửa đạn bừng cháy thiểu đốt loài bạo tàn
Fire and bullets flare, engulf the brutes in flames
Chỉ có đất mẹ đẹp những chiến công
It's just the motherland with these feats of arms
Tình Đảng và lòng dân năm tháng vun bồi
The Party's love and the people's hearts, over years and months pile upwards
Cho trái tim người luôn đỏ thắm
So people's hearts are always brilliant red
Lê Thị Hồng Gấm sông nước quê hương ta
Lê Thị Hồng Gấm, river waters of our home
Hát bài ca nhớ thương người anh hùng.
Sing a song in fond memory of a hero.


Theo trang web nhaccachmang.net thì tên nhạc sĩ sáng tác bài ca này là "Chí Thanh." Tôi nghĩ chắc phải nói là nhạc sĩ Trí Thanh thì mới đúng (nhưng cũng có một nhạc sĩ không nổi tiếng lắm tên là Phan Chí Thanh).

Tôi (với bà xã tôi) chép ca từ qua một bản thu thanh của ca sĩ Mộng Tước hát. Lắm lần các dấu trong ca từ này đi ngược với giai điệu và tôi thấy cách phát âm không rõ. Như vậy rất có thể tôi có chép một số ca từ chưa đúng.

Ca khúc này có một hình ảnh hay là mô tả nhân vật như thuộc về phong cảnh ngàn đời của vùng ấy - "phù sa tháng năm," "sông nước quê ta." Nghĩa là đất và nước xứ luôn luôn nuôi các anh hùng kiểu Lê Thị Hồng Gấm.

Bài ca này cũng mô tả gian nguy của chiến trường - "... đứng trên đất nhuộm hồng / Nướng trong lửa đạn / Ngày ngày hương bom."

Tôi sẽ ca mãi đời anh (I'll Sing of Your Life Always) - Huy Du (1964)‏

Chậm - Bao la - Thắm thiết
Slowly - Vast - Intimate

Có những bài ca vang bốn phương
There are songs that resound in all directions
Đang lắng sâu trong mọi tâm hồn.
Settling deeply in every soul.
Có những lời ca sao thắm thiết.
There are lyrics so intimate
Hát ca vang một tâm hồn bất diệt là Nguyễn Văn Trôi.
They sing out, resound an undying soul, Nguyễn Văn Trôi.
A a à á.

Một sớm mùa thu
An autumn morning
Đau thương và căm thù.
In pain and hate
Giữa khám Chí Hòa vang đội một bài ca.
Midst the Chí Hòa jail a song resounded.
Tiếng anh Trôi vọng xa:
Brother Trôi's voice echoed far:
"Hãy nhớ lấy lời tôi."
"Remember my words."
Tiếng nói người anh hùng
The voice of a hero
Quê hương ở Thành đồng.
Home village of a Bulwark
Là bài ca chiến thắng.
Is a victory song.
Như biển Đông dậy sóng,
Like the East seas rising waves,
Dào dạt cùng năm tháng.
Overflowing with the years and months.
Giữa quê hương tươi đẹp anh hùng ngàn tiếng hát ca.
Midst the lovely, cheerful heroic homeland there are thousands of voices in song.

Hơi nhanh hơn - khỏe
A little faster - strongly

Tôi sẽ ca mãi đời anh.
I'll sing of your life always.
Anh Nguyễn Văn Trôi là lẽ sống cuộc đời.
Brother Nguyễn Văn Trôi, you're the life's.
Bài ca tuổi xanh
A youthful song
Là tiếng lòng anh
Is the sound of your heart
Là khúc hát của người chiến thắng.
Is the victors' song.
Anh vẫn đang sống trong lòng quê hương.
You're still alive in the homeland's heart.
Anh đã đi khắp, luôn ngàn đại dương.
You've gone everywhere, right off to thousands of vast seas.
A! Tôi sẽ hát ca tới muôn đời người anh hùng.
Ah! I'll sing to tens of thousands of heroic generations.
Đem tình yêu quê hương và lẽ sống.
Bringing love of the homeland and an ideal of life.
Hiến dâng cho cuộc đời.
Offering it up to life.

A tempo

Tôi hát bài ca Nguyễn Văn Trôi trong trái tim thấy lòng sôi nỗi.
I sing a song of Nguyễn Văn Trôi, in my heart I feel excited.
Tôi cất lời ca bao thắm thiết.
I raise up such intimate lyrics.
Mãi không quên một tâm hồn bất diệt là Nguyễn Văn Trôi.
Always, never forgetting an undying soul, Nguyễn Văn Trôi.

nguồn: Huy Du, đời và nhạc (Viện Âm nhạc, 2004).


Một điều đáng khen là nhạc sĩ Huy Du giữ tên nhầm Nguyễn Văn Trôi, không ép ca từ Trôi thành Trỗi. Một điều đáng chú ý nữa là giai điệu ca khúc hoàn toàn thuộc điệu thức ngũ cung - G#-B-C#-D#-F#. (Chỉ có một nốt ngoại lệ là nốt A với chữ "sống" [là lẽ sống cuộc đời] - nhưng lúc trình diễn, ca sĩ Mai Khanh bỏ nốt A này.]

Có một mô típ hợp âm thứ được lặp lại là G#-B-D#-G#-C# với ca từ:

Có những bài ca vang...
Có những lời ca sao...
Tôi hát bài ca Nguyễn Văn...
Tôi cất lời ca bao...

Mô típ mô típ được phát triển thành G#-B-G#-B-D#-G#-B-C#

Tôi sẽ ca mãi đời anh. Anh Nguyễn...

và G#-B-D#-G#-B-C#

tiếng lòng anh Là khúc...

Ca từ của mô típ biến đổi từ chữ "có" [sự hiện có] đến sở hữu, một cái gì đó ("bài ca anh" và "đời anh") thuộc về "tôi." Một cá nhân trong một bài ca chung bao la.

Giai điệu Huy Du cũng có những nét "sóng" lên và xuống như sôi động rồi thong thả:

lên: Như biển Đông dậy sóng / Dào dạt cùng năm tháng... [G# lên quãng tám đến G#]
xuống: Giữa quê hương tươi đẹp anh hùng ... [F# xuống quảng 10 đến D#]

lên: tình yêu quê hương và lẽ sống... [D# lên quãng tám đến D#]
xuống: Hiến dâng cho cuộc ... [F# xuống quãng tám đến F#]

lên: lời ca bao thắm tiết. Mãi... [D# lên quãng 10 đến F#]
xuống: Mãi không quên một tâm hồn bất diệt... [F# xuống quãng 11 đến C#]
lên: diệt là Nguyễn Văn Trôi. [C# lên quãng 11 đến F#]

Nét sóng trong giai điệu cũng hợp với những hình ảnh "biển động" và "đại dương."

Mai Khanh cũng có lúc hát cac nốt B hát non [cao] một tí (theo ngũ cung truyền thống) lắm lần với chữ Trôi với kết quả làm cho thêm xúc động.

bốn phương
là Nguyễn Văn Trôi...
Anh Nguyễn Văn Trôi là lẽ sống...
bài ca Nguyễn Văn Trôi...

Trong trường hợp - "ngàn tiếng hát ca" lúc mà hát non thì trái với các hòa âm vì nốt B không còn là nốt giữa trong một hợp âm thứ (G#-B-D#) mà thành nốt gốc của một hợp âm trưởng (B-D#-F#).

Những cánh chim Hồng Gấm (Hồng Gấm's Birds on the Wing) - Phạm Tuyên (1971)

Trong sáng - Hơi nhanh -- Tuyết Nhung + Thu Phương ca
Clearly, brightly - A little quickly

Đi chiến trường giữa mùa hoa, đẹp thay đất nước ta.
Going to the front in a season of flowers, it's so lovely our land
Trái tim thiết tha nồng cháy chúng ta đi giữ lấy quê nhà.
Fervid hearts we're off to take our homes.
Khi còn một tên xâm lăng chúng ta còn đi!
If a single invader remains we'll keep going!
Lướt qua đạn bom gian nguy ta quyết bền chí!
Eluding the danger of bombs and bullets we're determined to persist!

Dâng tuổi xuân cho đất nước quê hương.
We offer the prime of our youth to our country, our homeland.
Tấm gương Hồng Gấm kiên trung trong sáng yêu thương.
Hồng Gấm's example of loyalty, purity and love.
Ta như cánh chim tung bay
We're like birds on the wing hurling into flight
Vượt qua giông tố ngàn trùng và mỗi chúng ta hãy là một Hồng Gấm anh hùng. (Vượt qua giông tố mịt mùng...)
Surpassing the far-off tempest and every one of us will be a heroic Hồng Gấm. (Surpassing the dark tempest...)

Ổi Tổ quốc ta thiết tha mến yêu.
Oh Fatherland, we fervently love you.
Khắc ghi lời thề ước trong tim sớm sớm chiều chiều. (Khắc ghi lời Bác trong tim...)
Inscribe a pledge upon our hearts, morning and night. (Inscribe Uncle's words upon our hearts)
Niềm hạnh phúc trong đấu tranh.
Happiness in our fight
Nở hoa muôn sắc điệu kỳ.
Blossoms into flowers of countless, marvelous hues
Đường dài tiến quân rộn ràng có Hồng Gấm cùng đi!
On the long road the bustling army that advance has Hồng Gấm coming along!

Đất nước đẹp như bài ca lòng ta yêu thiết tha.
Our country's beautiful as a song, our hearts love fervidly
Nếu quân xâm lăng liều tới sẽ có Hồng Gấm trong muôn nhà.
If the invaders risk coming there will be a Hồng Gấm in countless homes
Viên đạn diệt quân xâm lăng nhắc tới Hồng Gấm. (Viên đạn diệt Mỹ hôm nay...)
The bullets annihilating the invaders recall Hồng Gấm. (The bullets annihilating Americans today...)
Viên gạch dựng xây tương lai nhớ mãi Hồng Gấm.
Bricks to build the future, always remember Hồng Gấm.


Nguồn ca từ này là quyển Tuyển tập ca khúc 50 năm miền nam ca hát (TPHCM: Nxb Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh, 2003). Tuyết Nhung và Thu Phương hát những ca từ hơi khác mà tôi cho vào các dấu ngoặc sau. Tôi nghĩ rằng cả hai bộ ca từ đều đúng. Lúc bấy giờ Phạm Tuyên đã thuộc ban biên tạp của Đài Tiếng Nói Việt Nam như vậy có điều kiện hưởng dẫn phong cách biểu diễn tác phẩm của ông.

Chắc ca từ trong bản thu thanh ở đây là ca từ cũ mà thuộc về thời cuộc nhiều hơn. Hồ Chí Minh mới qua đời thì nhắc đến "Bác." "Diệt quân xâm lăng" viết là một ý chung chung hơn "diệt Mỹ." Sử dụng ca từ "xâm lăng" tạo điều kiện hát ca khúc này trong những trường hợp khác (thí dụ năm 1979).

Và phong cách biểu diễn ca khúc này thật là hay (đối với gu của tôi). Giai điệu có chất dân gian, nhịp điệu có những nét đảo phách hấp dẫn người nghe. Ca từ cũng có chất thơ vần. Nếu nhân vật trong bài ca "Lê Thị Hồng Gấm người chiến kiên cường" là siêu nhân thì trong bài ca này con người Hồng Gấm là như mọi người. Mọi người nhận cái đẹp của đất nước, sẵn sàng bảo vệ / lấy quê nhà, có lòng bền chí. Đó là ao ước trong ca khúc này -- "mỗi chúng ta hãy là một Hồng Gấm anh hùng." Hình ảnh "Nếu quân xâm lăng liều tới sẽ có Hồng Gấm trong muôn nhà" cũng biểu hiện tính đoàn kết này.

Nghe những ca từ "Ta như cánh chim tung bay" tôi thấy rất khó không nghĩ đến thân phận của chiến tranh. Chụm từ này nghe rất vui tươi, là lý tưởng của tuổi thanh xuân. Các thanh niên là niềm hy vọng cho ngày mai, nhưng thời chiến tranh nhiều chim bay đi mà không về. Như vậy những người thân còn sống phải tìm ý nghĩa trong những mất mát nghiêm trọng của chiến tranh. Trong ca từ ông Phạm Tuyên có hai hình ảnh "viên" song song là "viên đạn" và "viên gạch." Một viên gây tiệt hại, một viên là xây lại / làm lành. Ý của nhạc sĩ rất hay là trong việc tưởng niệm ông tìm đến một ý nghĩa vươt qua chiến tranh.