văn minh đô thị

Thực hiện nếp sống văn minh, hãy dành lối cho người đi bộ

Người đi bộ được một lan 2 mét.

Ảnh chụp ở Đà Nẵng cuối tháng 7 2015.

Phạm Quỳnh trên bàn mổ (Phạm Quỳnh On The Operating Table) - Văn Tân (1946)

Để bạn đọc khỏi có một nhận định sai lầm về thái độ Phạm Quỳnh, khi tên Việt gian số 1 này bị diện ra trường bắc, trước hết tôi phải nói rằng ông Hồng Lam trong "Hà-nội mới" đã lầm khi ông viết: "Khi ra pháp trường, Phạm Quỳnh đã tuyên bố: tôi vẫn tin tưởng rằng nước Việt Nam phải có một nước như nước Pháp diu dắt thì mới có thể đi tới văn minh và độc lập."

Sự thực, Phạm Quỳnh trước khi nhận mấy viên đạn kết liễu cái đời phản quốc, đã co rúm người lại không nói được một câu nào.

Theo cho chúng tôi biết, trong những ngày bị giam, một vài lần Quỳnh có nói với những người ở bên cạnh y rằng: "Tôi vẫn tưởng rằng phải có nước Pháp thì nước Việt-Nam mới tiến tới độc lập được.  Tôi thật không ngờ nước Việt Nam lại có ngày nay."

nguồn: Cứu Quốc 18 tháng 7 1946, 1+4.


Tôi tiếc rằng tôi chưa kiếm được bài viết của Hồng Lam trong báo Hà Nội Mới tháng 7 1946.  Việc Phạm Quỳnh bị ám sát là một mất mát lớn cho văn hóa Việt Nam.  Văn hóa Việt Nam bị yếu kém hơn vì ông chết sớm một cách vô lý.

Lúc bấy giờ kẻ nào bị coi là "tên Việt gian" rất có thể bị án tử hình.  Việt gian có nghĩa là thân với thực dân, tức là thân với Pháp.  Theo bài báo này của báo chính thức của Mặt trận Việt Minh thì Phạm Quỳnh là "tên Việt gian" số 1.

Tôi nghĩ rằng người ta không nhầm khi đưa tin rằng Phạm Quỳnh đã nói ở pháp trường: "tôi vẫn tin tưởng rằng nước Việt Nam phải có một nước như nước Pháp diu dắt thì mới có thể đi tới văn minh và độc lập."  Phạm Quỳnh nói những lời tiên tri.  Nếu không phải là Pháp thì phải có một nước khác thay thế.  Tôi cũng nghĩ là nếu như Phạm Quỳnh thực sự nói "Tôi thật không ngờ nước Việt Nam lại có ngày nay" thì ông nói một cách mỉa mai.

trích Civilization and Its Discontents của Sigmund Freud

The existence of this tendency to aggression which we can detect in ourselves and rightly presume to be present in others is the factor that disturbs our relations with our neighbours and makes it necessary for culture to institute its high demands. Civilized society is perpetually menaced with disintegration through this primary hostility of men towards one another. Their interests in their common work would not hold them together; the passions of instinct are stronger than reasoned interests. Culture has to call up every possible reinforcement in order to erect barriers against the aggressive instincts of men and hold their manifestations in check by reaction-formations in men's minds... Civilization expects to prevent the worst atrocities of brutal violence by taking upon itself the right to employ violence against criminals, but the law is not able to lay hands on the more discreet and subtle forms in which human aggressions are expressed. The time comes when every one of us has to abandon the illusory anticipations with which in our youth we regarded our fellow-men, and when we realize how much hardship and suffering we have been caused in life through their ill-will.

Sự hiện hữu của khuynh hướng gây hấn mà chúng ta có thể phát hiện trong mình và cho đúng là có mặt trong người khác là cái yếu tố mà làm náo động các mối quan hệ với người đồng loại và làm cần thiết một nền văn hóa để tiến hành các nhu cầu cao.  Xã hội văn minh luôn luôn bị dọa bởi sự giải thể qua sự thù địch căn bản của con người với nhau.  Lợi ích của công việc chung không đủ để kìm được được cùng nhau; sự đam mê của bản năng mãnh liệt hơn lợi đã được cân nhắc kỹ.  Văn hóa phải gọi lên tất cả mọi tăng cường để xây lên các hàng rào chống bản năng công kích của con người và để được kìm các biểu lộ nhờ các hình thành-phản ứng lại trong tâm trí con người... Một nền văn minh mong sẽ được ngăn cản các việc tàn ác nhất của bảo lực tàn bạo vì sẽ tự lấy quyền để áp dụng bảo lực với các phạm nhân, nhưng các luật pháp không được lấy quyền với các hiện tượng riêng biệt và tinh vi lúc nào sự gây hấn của con người được biểu lộ.  Có một lúc mà mỗi người chúng ta phải rời bỏ các mong đợi ảo vọng mà chúng ta lúc trẻ cứ nhìn đồng bào mình, và khi nào chúng ta nhận ra bao nhiêu khó khăn và đau khổ mà chúng ta gây ra trong đời nhờ ác ý của họ.

 The Communists believe they have found a way of delivering us from this evil. Man is wholeheartedly good and friendly to his neighbour, they say, but the system of private property has corrupted his nature. The possession of private property gives power to the individual and thence the temptation arises to ill-treat his neighbour; the man who is excluded from the possession of property is obliged to rebel in hostility against the oppressor. If private property were abolished, all valuables held in common and all allowed to share in the enjoyment of them, ill-will and enmity would disappear from among men. Since all needs would be satisfied, none would have any reason to regard another as an enemy; all would willingly undertake the work which is necessary. I have no concern with any economic criticisms of the communistic system; I cannot enquire into whether the abolition of private property is advantageous and expedient. But I am able to recognize that psychologically it is founded on an untenable illusion. By abolishing private property one deprives the human love of aggression of one of its instruments, a strong one undoubtedly, but assuredly not the strongest. ... This instinct did not arise as the result of property; it reigned almost supreme in primitive times when possessions were still extremely scanty...

Người Cộng sản tin rằng họ đã tìm lối để giải thoát mỗi chúng ta thoát khỏi cái ác.  Theo họ, con người vốn là hoàn toàn tốt và thân mật, nhưng hệ thống quyền sở hữu cá nhân dành quyền cho cá nhân vậy sự cám dỗ hành hạ đồng loại nảy sinh ra; con người không được cho quyền sở hữu phải đối kháng chống kẻ đàn áp. Nếu tất cả quyền sở hữu được hủy bỏ, tất cả đồ quý giá được giữ chung và mỗi người đều được hưởng chúng, tính ác ý và căm thù sẽ biến hẳn trong đời người.  Vì mỗi nhu cầu sẽ được thỏa mẫn, không ai sẽ có lý do để coi kẻ khác như là kẻ thù; tất cả mọi người sẽ vui lòng làm mỗi việc cần thiết.  Tôi không có lợi gì với bất cứ lời phê bình mặt kinh tế của hệ thống cộng sản chủ nghĩa; tôi không thể hỏi nếu việc hủy bỏ quyền sở hữu cá nhân có phải thuận lợi hay thích hợp.  Nhưng tôi không có khả năng xác nhận rằng về mặt tâm lý ý đó được xây trên một ảo tưởng không bảo vệ được. Khi hủy bỏ quyền sở hữu cá nhân, người ta tước đoạt tính ham mê gây hấn của con người một trong những công cụ chính, tất nhiên một công cụ mãnh liệt, nhưng nhất định chứ phải là mãnh liệt nhất. ... Bản năng này không nảy sinh ra nhờ quyền sở hữu; nó bao trùm gần như nó cao nhất thời đại nguyên thủy, thời mà các vật sở hữu còn rất thiếu...

Sigmund Freud, Civilization and Its Discontents, translated and edited by James Strachey (New York: W.W. Norton & Company, 1961), tr. 69-71.


Bản chất của loài người là "sự đam mê của bản năng mãnh liệt hơn lợi đã được cân nhắc kỹ."  Và "Bản năng này không nảy sinh ra nhờ quyền sở hữu."  Vậy con người và xã hội không thể hoàn toàn hoàn thiện mình.  Lắm lần con người không theo lẽ phải và sống một cách trái với lợi ích của mình. "Lợi ích của công việc chung không đủ để kìm được được cùng nhau."

Nhớ rừng (Missing The Jungle) - Thế Lữ (1935)

 

Hoàng hổ (nguồn Wikipedia)

 
(Lời con Hổ ở vườn Bách Thú)
(Words of the Tiger at the Zoological garden)

Gậm một khối căm hờn trong cũi sắt,
Bearing a massive grudge inside an iron cage
Ta nằm dài, trông ngày tháng dần qua.
I lay outstretched, watching days and months pass.
Khinh lũ người kia ngạo mạn, ngẩn ngơ,
Contemptuous of the mob out there, haughty, dim-witted
Giương mắt bé riễu oai linh rừng thẳm.
Who raise their beady eyes mocking the sacred jungle.
Nay bị xa cơ, nhục nhằn, tù hãm, 
Now fallen on hard times, I'm humiliated, confined
Để làm một trò lạ mắt, thứ đồ chơi.
Left to be an oddity, a plaything
Chịu ngang bầy cùng bọn gấu dở hơi,
Enduring display next to those half-witted bears,
Với cặp báo chuồng bên vô tư lự.
With a pair of panthers in the next cage, untroubled

Ta sống mãi trong tình thương, nỗi nhớ,
I live all the time in pity, longing
Thủa tung hoành, hống hách những ngày xưa.
Once I ruled the roost, commanded it all long ago.
Nhớ cõi sơn lâm, bóng cả, cây già,
Longing for the verdant mountains, deep shadows, old trees
Với tiếng gió gào ngàn, với giọng nguồn hét núi.
With wind wailing through the woods, headwaters raging in the mountains
Với khi thét khúc trường ca dữ dội,
And the times I roared a fearsome epic poem,
Ta bước chân lên dõng dạc, đường hoàng,
Feet that stepped upward, self-assured, majestic
Lượn tấm thân như sóng cuộn nhịp nhàng,
Glided my body like a rhythmic, rippling wave
Vờn những âm thầm, lá dài, cỏ sắc.
Capered in silence, long leaves, sharp grasses
Trong hang tối, mắt thần khi đã quắc,
In dark caves, my numinous eyes, when they glowered,
Là khiến cho mọi vật đều im hơi,
Made every creature catch their breath,
Ta biết ta chúa tể của muôn loài
I know I'm the ruler of every beast
Trong chốn cỏ hoa không tên, không tuổi.
In an nameless grassy flowered realm.

Nào đâu những đêm vàng bên bờ suối,
Where have they gone, the golden nights at stream side,
Ta say mồi đứng uống ánh trăng tan?
When I ravenously devoured my prey, stood drinking in the waning moon?
Đâu những ngày mưa chuyển bốn phương ngàn,
Where are the rainy days shaking all points of the jungle,
Ta lặng ngắm giang sơn ta đổi mới?
I quietly watched my mountains and rivers restored?
Đâu những buổi bình minh cây xanh nắng gội,
Where are those dawns, green foliage rinsed in a sunny glow,
Tiếng chim ca giấc ngủ ta tưng bừng?
Birdsongs that awoke me, jubilant
Đâu những chiều lênh láng máu sau rừng.
Where are those afternoons smeared blood behind the woods.
Ta đợi tắt mảnh mặt trời gay gắt
I awaited the extinguishing of the blazing sun
Để ta chiếm lấy phần tối tăm bí mật?
So I could seize a share of secret darkness
Than ôi! Thời oanh liệt nay còn đâu? 
Alas! Where has this time of glory gone?

Nay ta ôm nỗi hận ngàn thâu,
Now I cling to an unremitting anger
Ghét những cảnh không đời nào thay đổi.
Hate these immutable surroundings.
Những cảnh sửa sang, tầm thường, giả dối:
These rigged, ordinary, false surroundings:
Hoa chăm, cỏ sén, lối phẳng, cây trồng
Tended flowers, cut grass, level paths, potted plants;
Giải nước đen giả suối, chẳng thông giòng
A ribbon of black water, fake streams, without circulation
Lẩn lút bên những mò gò thấp kém;
Skulking by low hillocks;
Dăm vừng lá hiền lành, không bí hiểm.
Wee sesame bushes, gentle leaves, no mystery 
Cũng học đòi bắt chước vẻ hoang vu,
A studied imitation of wild uncultivation,
Của chốn ngàn năm cao cả, âm u.
Of a timeless place, lofty, gloomy. 

Hỡi cảnh oai linh, nước non hùng vĩ!
Hail sacred scenes, imposing waters and mountains!
Là nơi giống hầm thiêng ta ngự trị.
As a species of holy tiger I reigned.
Là nơi thênh thang ta vùng vẫy ngày xưa,
In a vast setting where I grappled long ago,
Nơi ta chẳng còn mong được thấy bao giờ!
A setting I cannot expect to ever see again,
Có biết chăng trong những ngày ngao ngán,
Can it be known during these days of disappointment,
Ta đang theo giấc mộng ngàn to lớn
That I'm following a boundless, far off dream
Để hồn ta phảng phất được gần ngươi.
So my soul will hover near my inferiors.
Hỡi cảnh rừng ghê gớm của ta ơi!
Oh my terrible jungle!


nguồn: Phong Hóa 135 8 février 1935, 9.


Ông hổ này mới nhớ rừng lúc mà mất rừng.  Ý thức con hổ ở rừng là như thế.  Ông hổ này cũng ngạo mạn tưởng rằng rừng này là địa hạt của riêng mình.  Hùng cường như thế thì mỗi thú vật phải cúi xuống trước mình. Làm sao mà bị lật đổ vậy?

Thế Lữ viết đến một "thời oanh liệt" của con hổ này.  Một con hổ chỉ có thời gian của mình.  Còn nữa, con hổ là một thú vật đơn độc.  Trong một thời gian (oanh liệt nào đó) riêng một con hổ một mình thống trị một vùng.  Các con hổ đánh dấu lãnh thổ của mình.  Mặc dù thống trị được lãnh thổ nhưng con hổ cũng không có bạn nào cả.  Trong lãnh thổ này, con hổ không trình bày mình một cách hiển nhiên.

Con hổ là một tinh thần của rừng thiêng.  Đặng Tiến nhận xét rằng theo dân gian "rừng thiêng" và "hùm thiêng" như một ("Việc đồng hóa cọp với cây cối cũng dễ hiểu : cọp là hình ảnh bí hiểm của rừng núi, hòa mình với cỏ cây, xuất hiện bất thường về đêm, có nhiều linh khiếu, khiến con người đồng hóa rừng thiêng với hùm thiêng." xem bài "Vì sao hổ lại được gọi là Ông Ba Mươi?")  Con hổ thuộc cõi "bí hiểm" - một chỗ không có lịch sử, không có đồng hồ, chỉ có ngày và đêm theo nhau: một "chốn cỏ hoa không tên, không tuổi."

Thế Lữ viết: "Đâu những ngày mưa chuyển bốn phương ngàn, / Ta lặng ngắm giang sơn ta đổi mới?"

Tôi nghĩ rằng "đổi mới" này không phải là đổi mới NVL (theo Từ điển tiếng Việt (Trung tâm từ điển ngôn ngữ,1992) nghĩa là "Thay đổi cho khác hẳn với trước, tiến bộ hơn, khắc phục tình trạng lạc hậu, trì trệ và đáp ứng yêu cầu của sự phát triển").  Thời "Nhớ rừng" hình như "đổi mới" chữ chưa thông dụng.  Huình Tịnh Paulus Của Đại Nam quấc âm tự vị (Rey, Curiol & Cie., 1895) không có chữ này.  Các từ điển miền Nam không có chữ này (xem Việt Nam tân từ điển minh họa (Khai Trí, 1967), Việt Nam từ điển (Khai Trí, 1970) và Vietnamese-English Dictionary của Nguyễn Đình Hòa (C.E. Tuttle Co., 1966)).  Ở ngoài Bắc sau 1945 chữ "mới" có nghĩa đặc biệt chưa từng có.  Theo Huình Tịnh Paulus Của thì chữ "đổi" có nghĩa là "Trao một vật là lấy vất khác; thay cái khác, làm thế khác ..."  Vậy trong đôi câu ở trên, hình như đổi mới là tình hình sau khi mưa đổ rửa rừng núi. 

Song một thú vật đơn độc như thế không kế thừa gì, không phát triển gì, không đoàn kết với ai cả.  Vậy "lũ" người có khả năng bắt mình, có khả năng làm cho mình bị giam, bị đày trong "cũi sắt."

Rừng thẳm là một cõi âm, cõi huyền bí, một cõi "tối tăm bí mật."  "Cõi" của "lũ người" thì "sửa sang, tầm thường, giả dối." Song cõi ấy có kế hoạch, và loài người có khả năng để được làm cho kẻ địch của họ được bình định.  Loài người thuộc vào cõi dương.

Như thế thì trong bài thơ này, thi sĩ Thế Lữ có tự xếp mình (và xếp dân tộc Việt) về phía "lũ" hay phía hổ?  Lũ người thì thuộc bên thắng cuộc, hổ thì bên thua cuộc.  Sẽ vĩnh viễn như thế.  Như thế con hổ là hình ảnh rất lãng mạn và hoài cổ.  Làm "chúa tể của muôn loại" con hổ rất đáng phục và đáng khiếp sợ chứ? 

Song con hổ này có nhiều tật xấu như tính kiêu căng, vô kỷ luật, và phẫn nộ. Ông hổ này bị liệt vì "nỗi hận ngàn thâu" này.  Sinh vật lộng lẫy này bị thua nặng vì sự khôn ngoan phụ thuộc vào nền văn minh của loài người.  Con hổ miêu tả "những cảnh sửa sang, tầm thường, giả dối: / Hoa chăm, cỏ sén, lối phẳng, cây trồng."  Như thế sự giả tạo là kết quả của xã hội loài người.  Có phải là thông điệp của ông hổ (và của Thế Lữ?) là sự thanh cao của thiên nhiên và sự giả vờ của văn minh loài người?

Song, ngược lại, có phải Thế Lữ tự xếp mình với các "người ngạo mạn, ngẩn ngơ"?  Bị bắt và pho bay ở sở thú thì con hổ không còn đáng phục và các lời khoe khảng và đe dạo hiện nay nghe rất trống rỗng.  Con hổ huy hoàng này đã lỗi thời.  Có phải con hổ là triều đình - nói chính xác là triều đình Huế lúc bấy giờ?  Các vua chúa An Nam và hệ thống quan lại được pho bày như con hổ trong cũi sắt.  Song tôi nghĩ rằng cho rằng con hổ là truyền thống cung đình thì không đủ.  Con hổ tiêu biểu cho cả một dân tộc sống không thực tế - một xã hội vừa tự hào, khoe khoảng mà thiếu sức mạnh, vừa mê tín, lạc hậu.  Chữ "ngươi" được áp dụng để chỉ người hàng dưới.  Nhưng ai ở hàng dưới?

Giáo sư nhà tâm lý học Jerome S. Bruner đã viết về hai loại cốt truyền huyền thoại khác nhau chủ yếu kể về sự ngây thơ, và về sự khôn ngoan.  Nói đơn giản thì con hổ biểu lộ sư ngây thơ và lũ người biểu lộ sự khôn ngoan.  Ông Bruner viết:

... the demise of the myths of creation and their replacement by a scientific cosmogony that for all its formal beauty lacks metaphoric force, the theme of creating becomes internalized, creating anguish rather than as in the externalized myths, providing a basis for psychic relief and sharing [On Knowing; Essays for the Left Hand (Belknap Press of Harvard University Press, 1962, tr. 42 - việc cốt tích huyền thoại qua đời và được thay thế bằng vũ trụ quan khoa học, mặc dù có vẻ đẹp hình thức nhưng thiếu sự thuyết phục ẩn dụ, thế cái chủ đề sáng tạo bị chủ quan hóa và gây ra đau khổ, ngược với các huyền thoại khách quan hóa mà cung cấp một nền tảng cho sự khuây khỏa và chia sẻ siêu linh.]

Tôi muốn đặt một câu hỏi - có phải việc bị bắt và bị giam là tốt cho con hổ?  Con hổ vào sở thú là như được cứu thế.  Con hổ không có khả năng tự điều khiển mình.  Cái tính cách kiêu căng, vô kỷ luật, và phẫn nộ rất hại cho mỗi thú vật, và cũng rất hại cho chính con hổ.  Vào cõi văn minh thì mỗi thứ được lo cho.  Có tổ chức biết thế nào là tốt cho mình, thế nào là hại cho mình.  Tổ chức tập thể điều chỉnh và quản lý cái riêng tư.  Tính cá nhân phải cùi xuống và nhận luật lệ của tập thể.  Vậy quần chúng tập thể (theo sự lãnh đạo của những người chuyên môn) bắt giam một cá nhân mạnh mẻ mà có sức lôi cuốn.  Lý luận khai hóa thắng và sức mạnh lãng mạn thua.

1884-1945 / 1946-1957

Năm 1946-1957 được vẽ to và có cờ sao vàng phấp phới ở trên như mặt trời.  Trong cảnh này có đồng người bận rộn làm việc.

Có cảng, có nhà máy - rất khác với giai đoàn 1884-1945 là thời Pháp thuộc.  Song cảnh này bị vẽ giả. Các cảng và nhà máy ở Việt Nam năm 1957 là do Pháp quy hoạch và thực hiện.  Có lẽ lúc Pháp rút khỏi Việt Nam thì các công trình này mới thành một niềm tự hào cho dân Việt.  Cảnh này ở trên thực sự thuộc về giai đoạn 1884-1945.  Cấu trúc hạ tầng như các nhà máy, xe cộ, tàu thủy là thắng lợi phẩm, không phải của người Việt thực hiện.

Cảnh 1884-1945 vẽ nhỏ chỉ có dân nghèo đói xác xơ với ông Tây và ông quan vui cười.  Thực ra trước 1945 nạn đói cũng có, trước 1884 cũng có, sau 1954 cũng có.

Cô nông dân nhanh nhẹn, vui tươi chỉ có trước 1884 và sau 1946?

Sự biết chữ là một thành công lớn của giai đoạn sau 1945.  Nhưng người Tây không giới thiệu chữ La ma thì chắc việc xóa nạn mù chữ khó thực hiện.  Đọc sách là một cách tốt để giải trí và cải tiến mình.  Trẻ em Việt Nam còn hăng hái đọc sách không?

Giáo sư Keith Taylor viết:

French colonial rule cannot be judged as more virulent and corrupt than the regimes that had governed the Vietnamese in earlier ages. It was based, as all regimes in the past had been, upon the power to coerce and the corruptions of human nature. But it was also based upon the ideal of helping the Vietnamese to overcome the backwardness that had enabled the French invaders to prevail. / Việc cai trị thực dân Pháp không thể nào đánh giá độc địa và đồi bại hơn các chế độ khác thống trị người Việt thời xưa.  Nó căn cứ vào, như các chế độ thời xưa, sức lực để ép buộc và tính đồi bại của nhân tính. Nhưng nó cũng căn cứ vào niềm lý tưởng giúp đỡ người Việt vượt qua sự lạc hậu đã cho kẻ xâm lược Pháp thắng thế. (History of the Vietnamese.  Cambridge University Press, 2013, tr. 467-8).

nguồn các tranh vẽ: Thời mới 2 tháng 9 1957, 1

Cấm hàng rong (No Mobile Vendors) - Đặng Nhân (1965)

Tranh: Đặng Nhân

Nguồn: Thủ đô Hà Nội 12 tháng 1 1965, tr. 3

-- Hôm nay tôi phụ trách trật tự... mợ có cần mua gì ở mấy hàng rong kia thì mua luôn đi để tôi còn đuổi họ...

-- Today I'm in charge of order... if you need to buy anything over there then buy it so I can chase them off...


Người đàn ông này chắc thuộc đội trật tự phường, hay ủy ban nhân dân phường.  "Mợ" là người vợ của ông.  Bên kia đường có hai người bán hàng rong.

Tranh này nhìn với con mắt hiện nay cũng là một trường hợp "Plus ça change, plus c'est la même chose."


Nguồn ảnh: Việt Giải Trí

Hiện nay thì chú trật tự trông oai hơn - có đông phục và những thiết bị hiện đại như xe máy và loa cầm tay.  Hồi xưa chú trật tự trong tranh đi dép, quàng khăn kẻ sọc (như du kích miền Nam), đeo băng đỏ ở tay.  Quần bị ngắn một tí nữa.  Thật ra chú trật tự trong tranh trông cũng cường hào.  Một điều đặc biệt của năm xưa là vợ chú trật tự đi chân đất.

Thực ra gánh hàng rong không thay đổi gì mấy.



Thời Pháp thuộc (nguồn: Tuần Việt Nam).  Chắc họ cũng bị công an thực dân đuổi.


Hay hiện nay (nguồn: Tiền Phong)

Như tôi viết trong bài về "Công an 'kèm riêt'" vấn đề này hồi xưa thuộc về tư tưởng nhưng hiện nay thì thuộc về văn minh.

Nhưng có một cái nữa không thay đổi.  Cách áp dụng pháp luật ở trên rất tùy tiện.  Chú trật tự nghĩ đến sự tiện lợi của gia đình mình trước khi nghĩ đến pháp luật.  Chú kia không có ý thức nào về lợi chung của xã hội, hay thân phận người bán hàng rong.  Chú kia là người phụ trách, là người có quyền để đuổi họ hay không đuổi họ tùy ý mình.

Ông để xe đạp, xe máy trên hè phố

Ông nào đấy?  Nhưng ông đừng kinh doanh, vứt rác nhé.

Văn minh (Civilization) - Hà Thượng Nhân (1963)

Cô đẹp làm sao, đẹp lạ lùng,
You're so beautiful, miss, astonishingly so
Môi cong, mày xếch, tóc lung tung.
Lips that curve, brows raised, hair in a mess
Cô đi, cái đít cô ngoe nguẩy
As you move, your ass wagging along
"Thằng nhỏ" nhìn cô cứ sượng sùng.
"The little fellow" sees you and keeps being downcast

Trời cho của quý để riêng xem,
The heavens endow something precious to see alone
Cô cứ phô phang chúng bạn thèm.
You keep showing your stuff, all of us want some
Manh áo nylon bằng giấy bóng,
Nylon blouse made of cellophane
Gió đùa, bức vẽ tối lem nhem.
The playful wind, a dark blurry sketch

Cô khinh thiên hạ rõ ra trò!
You despise everyone, quite so!
Này "mẹ" này trông chẳng có "co"
So that "mother" looks like she's got no "curves"
Nào áo "mẹ" may không đúng "mốt",
Or that "mother's" blouse is not the "mode",
Nào mày "mẹ" kẻ vẫn chưa to.
Or that damn "mother's" still not that big

Chiều tối "lên khung" phấn nước hoa
Evenings, nights "in her Sunday best" powder and perfume
Cô đem "triển lãm" bộ da ngà.
She takes to "exhibiting" her vestments of ivory skin
Nhiều anh trai trẻ cao bồi dở,
A lot of young fellows, clumsy cowboys,
Khen ngực, khen mông khá đậm đà.
Praise her chest, praise her butt - quite charming.

Ấy thế cô về cô vẩn vơ,
And so she returns, she hangs around
-- Tiếc rằng có chẳng học làm thơ!
-- It's a shame she hasn't learned to write poetry
Bài trường xếp trả cho thầy giáo,
A long poem arranged to hand in to the professor
Cô chép bài: "Em vẫn đợi chờ" (1)
She copies by hand: "I still wait"

Lắm bữa xin tiền nộp giáo sư!
Many days bumming money to pay the professor
(Chả cô vốn vẫn học trường tư)
(Like she still studies at a private school)
Có tiền cô lại đi trả thắt,
If she's got money she'll go and spend it all
Thế mới văn minh, thế mới cừ,
Now that's civilized, that's cool,

Có hôm gặp "kép" "chõm" xi nê
One day she met an "actor" "sneaking" in the cinema
Tan hát nhưng cô vẫn chửa về.
The show's done but she hasn't left
Đào kép ôm nhau trông rõ quá,
Actors and actresses hug, it's really clear to see
Mới mường tượng tới đã đam mê.
Just thinking of it she's enraptured

Ngày nọ tôi đi chợ Bến Thành,
The other day I went to the Bến Thành market
Nhân khi nhàn rỗi dạo loanh quanh.
A little time on my hands I took a stroll
Gặp cô uyển chuyển ung dung bước,
I met her stepping along, lissome, relaxed
Bên cạnh chầu dià có mấy anh.
At her side, waiting on hand a foot were a few lads

Theo sau, ai giống cụ nhà ta?
Following afterward wasn't that someone who liked just like our grandpa?
Thương hại đường đông, tuổi lại già!
I felt sorry seeing him on the crowded road at such an old age!
Lễ mễ tay ôm, tay xách rổ,
Clutched to his chest he struggled to carry, his hands bore her basket
Thấy tôi cụ gọi: "ới ông Hà!"
Seeing me he called: "Oh, it's you Mr. Hà!"

Tôi bảo: "Trông cô khỏe thật tình"
I said: "She looks really healthy"
Cụ cười: "Chúng nó mới, văn minh,
He laughed: "They're all new, and civilized,
Ai đi xách rổ! Trông quê lắm!"
Who would carry a basket! She'd look like a bumpkin!
Chúng bạn cười chê, tổ bực mình."
Her friends would scoff and be annoyed.

A thì ra vậy đấy bà con!
And so you have it my friends
Gái mới hơn người bởi phấn son,
The new girl is better than others because of her makeup
Chứ việc cơm canh trong xó bếp,
And not in the making of meals in some kitchen corner,
Mặc đời, cô chỉ biết ăn ngon.
Who cares? she's one who only knows how to eat well.

Ôi chao ôi gái kiểu minh tinh!
Alas for the girl who's like a star
Tiến bộ gì đây? -- Tiến bộ tình!
Is she advanced? -- Advanced in love!
Để mẹ già theo làm đứa ở
Let my old lady go with her and help out
Cũng đòi vác mặt thuyết văn mình
And also request the honor of this civilizing doctrine


nguồn: Tự Do 13 tháng 4 1963, trang 2

(1) ca từ trong ca khúc "Bóng đêm" củ Anh Bằng và Lê Dinh

Thi sĩ Hà Thượng Nhân (1920-2011) mới qua đời cách đây vài tháng. Ông là người Thanh Hóa di cư vào Nam. Hết chiến tranh bị học tập cải tạo rồi sang định cư ở Mỹ đến cuối đời. Ông sản xuất rất nhiều bài thơ - xem báo Tự Do tuần nào ông cũng cho ra dăm ba bài thơ. Bài thơ châm biếm này viết cách đây gần 50 năm cũng có nghĩa hiện đại. Đọc trang văn hóa của các tờ báo Việt Nam hiện nay tôi cũng thấy rằng văn minh không thay đổi bao nhiêu trong vòng 50 năm này.

Quê hương là mặt đất (My homeland is the earth) - Trịnh Xuân Thuận (2011)

Quê hương là mặt đất

Với tôi, cảm tưởng về quê hương là mặt đất này - mặt đất thân thương, đầy đủ buồn vui - chứ không dừng lại ở một đất nước, tỉnh, huyện nào bất kỳ. Cứ mỗi lần nhìn lại bức ảnh chụp Trái đất vào năm 1969 từ Mặt trăng là lòng tôi xúc động. Tôi nhìn, tôi sống trong thiên nhiên và vũ trụ. Tôi cảm tưởng tôi không thuộc về một nước nào cụ thể cả.

Hỏi tôi về lời khuyên cho người trẻ làm khoa học? Tôi không phải dạng người muốn đứng trên mọi người để chỉ dạy. Buộc tôi phải khuyên thì cho tôi tâm sự với nhau chân thành như: có lẽ nên lao vào lĩnh vực mình yêu thích bằng sự trong sáng; làm hết mình, đừng toan tính hay mưu cầu quá nhiều thứ trên cuộc đời này, và ở đó luôn phải nghĩ đến cái tinh thần mặc khải cao cả của Phật giáo, cái đức độ với tha nhân, đồng loại và các loài khác nữa trong công việc của mình.

Mình hạnh phúc thì cũng để cho người khác hạnh phúc; yêu hạnh phúc của mình thì cũng tôn trọng hạnh phúc của người.

GS - TRỊNH XUÂN THUẬN - N.H.T. ghi

nguồn: "Hãy ngước mắt nhìn bầu trời," Thu Hà phỏng vấn Trịnh Xuân Thuận, Tuổi Trẻ online (7 tháng 12 2011).

My homeland is the earth

For me, my perception of a homeland is the earth - beloved earth full of sadness and happiness - it doesn't end with any country, province, or district. Every time I look at the photograph of Earth taken in 1969 from the Moon I feel moved. I see that I live in nature and the universe. I perceive that I don't belong to any specific country at all.

You ask me for advice for young scientists? I'm not somebody who wants to stand above everyone to give instructions. If you force me to give advice then allow me to sincerely confide: perhaps you need to throw yourself into a field that you love most purely; work with all your heart, don't calculate or scheme about too many things in this life, and it's there that you must think of the elevated spiritual revelation of Buddhist, be virtuous and generous with others, our fellow creatures and other species as well, in our work.

If we're happy then we allow others to be happy; if we love our happiness then we respect the happiness of others.


Như thế là một con người văn minh.

văn minh xe buýt

Nguồn: "Những chuyến “buýt du” buồn bã (Phần I)" Vietimes 12 tháng 11 2007

Tôi biết rằng "văn minh xe buýt" là một khẩu hiệu của HanoiBus. Nhưng dù thế nữa khi nào nên xe buýt tôi cảm thấy nhẹ cả người. Đi taxi thì hơi sang - đi xe ôm thì cũng sợ (dù mình cứ đi). Đi xe buýt mình nhìn ra giao thông từ trên nhưng không phải tham gia.

Đây là một chuyến đi trên tuyến số 9, chắc gần đường Điện Biên Phủ hôm 29 tháng 10 2007.



Đây là một chuyến đi trên tuyến 23 ở đường Giảng Võ rẽ vào phố Cát Linh hôm 21 tháng 11 2007.

Mặc dù tôi là một "fan" của phương tiện công cộng như xe buýt, nhưng xe buýt Hà Nội không được tiện cho mấy. Thứ nhất nhặt được thông tin tìm đúng tuyến cho mình không dễ - các tuyến đi loanh quanh - rồi các trạm xe buýt cũng xa cách nhau.

Nhưng quan niệm của tôi vẫn là văn minh xe buýt muôn năm!!!

Jason Gibbs soạn 1 tháng 12 2007

-+ -+ -+ -+ -+ -+ -+ -+ -+ -+ -+ -+ -+ -+ -+

Một chuyến tàu điện ở San Francisco trên phố West Portal.



8 tháng 9 2007

Chương trình của Tú Mỡ

Chương trình của Tú Mỡ - Tú Mỡ

Tớ nghĩ nát óc mấy hôm ròng rã,
Được bản chương trình khá hay hay.
Nếu may ra, tớ trúng cử phen này
Xin cả quyết dúng tay làm việc.
-- Tớ sẽ yêu cầu lấp quách Hồ Gươm xanh biếc
Nước đục ngầu đã trái vệ sinh.
Lại làm mồ cho biết bay nữ tú, nam thanh
Đem kết liễu cái đời tình cay đắng...
Cái hố ấy, khi đã thành đất phẳng,
Tớ sẽ xin dựng một trường "Cao-đẳng Đăng-xinh."
Rước những ông du học tài tình,
Dạy những món văn minh nghệ thuật.
Cho dân ta biết thế nào là "sa-lếch-tôn," là
"Van-sờ," là "tăng-gô," là "phốc-tuốt."

Học lấy nghề nhảy nhót cho ngoan
Rún rẩy cho ăn nhịp cung đàn
Ấy là triệu chứng dân an, quốc thái...
Đã hãy vậy, cái chương vĩ đại.

Nhưng, muốn thi hành tất phải có nhiều xu.
Kinh tế này các bạn hẳn lo,
Nó sẽ bị xé, quăng sọt giấy.
Thưa rằng: tớ đã nghĩ, rồi đâu có đấy,
Có lo gì cái vật ấy mà lo.
Muốn xây cho công quỹ món tiền to.
Tớ sẽ xin nhà nước đặt cho thuế mới.
Bổ cho các đàn bà, con gái
Đóng công sưu hai đồng rưỡi đồng niên,
Chị em hô "nam nữ bình quyền"
Ắt hẳn được phỉ nguyền ao ước!
Thật là bản chương trình lợi dân, ích nước,
Tớ sẽ thi hành kỳ được mới nghe.
Đơn thỉnh cầu, tớ sẽ đặt thành vè,
Cho ai nấy dễ nghe và dễ nhớ,
Hỡi các cử tri! Nên bầu cho tớ,
Ơn tác thành, Tú Mỡ dám đâu quên.
Nếu phen nầy trúng cử nghị viên,
Hứa: Sẽ thết anh em chầu ... phở...


Tú Mỡ's Platform (Jason Gibbs dịch)

I've been racking my brain for quite a few days,
To come up with a platform that's rather fine.
If I'm lucky enough to get elected this round
Then let me roll up my sleeves and get to work.
-- I'll ask that the emerald green Sword Lake be filled in
Its slimy waters are unhygeinic
And have become the grave to countless young lads and fair lasses
Who have brought their lives of painful love to an end...
Upon this pit, once it's become smooth earth
I'll ask to build a Dancing College
Welcoming those gifted men who have studied abroad,
To teach civilized and artistic subjects
So our people will know what's truly the Charleston,
Waltz, tango and foxtrot.

Learn this bobbing until you're deft
Swing and sway to the music's rhythm
Such is the omen of a safe people, a peaceful land...
Let it happen, this great platform.

But, to carry it out we'll need alot of coin.
This economy apparently worries you friends
It will be torn, crumpled, and tossed into the trashcan
But sirs: I've thought, how could this happen?
Why worry about this thing?
Because if you want to fill the public coffers
I'll ask the government to levy a new tax.
Allot to all women and girls
The payment of an annual levy of two and a half piastres,
You sisters cry out for "equality of the sexes"
Surely you'll be satisfied when you get your wish!
This is truly a program beneficial to the people and to the nation,
I'll carry it out until you've heard.
I'll turn this solicitation into a ditty,
So anyone who hears it will remember it,
Hey voters! Vote for me,
Thanks to his good upbringing, Tú Mỡ won't dare forget.
If this round I'm elected to the board,
A promise: I'll treat you all to a round ... of noodle soup...