Mình về thành phố đây rồi, chốn ăn, chốn vui lạ mặt người.
I'm back in the city, places to eat, entertainment with strangers. Cho bỏ gian lao ngần này phép rong chơi, rủ phong sương đầy áo mà lòng nghe ước muốn lên cao.
To throw off all the rigors, on leave wandering, inviting wind and dew on my shirt, but my heart feels like it wants to rise above Đi lính xa đánh giặc từng giờ viết trăm lá thư để hẹn hò, cho buổi hôm nay đời chỉ có ta thôi, tiếng yêu chưa lần nói mà đường yêu chân bước vào rồi!
Being a faraway soldier fighting the enemy every hour, writing a hundred letters to vow, so that today life just has us alone, the word love unsaid but love's road has already been trod upon!
Kín vai sương tóc lệch đường ngôi đã cho nhau, vì nhau mà tới đợi đêm này đợi đã bao đêm từ khi chiến đấu mọi miền, anh mơ yên lành lần hiện diện trên mắt môi em.
Disheveled dewy hair parted given to us, for us awaiting this night waiting so many nights since the war in every region, I dream for everything to be alright on your lips and eyes.
Mình trở lại với đơn vị bén hơi chuyến đi hẹn ngày về.
I return to my unit, accustomed to the journey, promising one day to return.
Nhưng kẻ phương xa đời còn thú vui xa, những đêm ngang tầm súng vào nửa khuya nhung nhớ ngập lòng.
But for those far away, life still has distant pleasures, nights with level with guns in the middle of the night, longing floods my heart.
nguồn: Trúc Phương, "Người xa về thành phố" (Saigon: Thùy Dương Nhạc Tuyển, 1969).
Question - Our young friends like your songs, probably you understand why?
Answer - I've asked a few young friends who like my music, so I know that. I compose, take inspiration exactly in my own joys and sadness, worries, thoughts, or I'm moved by the feelings of people of my age. I try to find a way to be sincere when I compose, and my music always bears a small resemblance to traditional music. And I think we should only borrow the technique of the West, but the sentiments must be of the Vietnamese of our generation, and if one is to correctly depict this and wants to be able to move listeners -- Vietnamese people -- then one can't omit the musical legacy that we Vietnamese have heard for thousands of years, that is deeply rooted in our subconscious... Therefore, Modern music is able to thrive in the post-war period, and it's been since composers have brought the familiar sounds of work-songs, recitations of our folk into their compositions in a manner that it must be said is skillful.
nguồn: "Bách-Khoa phỏng vấn giới nhạc sĩ - XIII: Trúc Phương," Bách Khoa 163 (15 tháng 10 1963), tr. 103.
Lắm trí thức Việt Nam lo đến chuyện "dân tộc tính" trong nhạc Việt. Hình như chỉ có nhạc sĩ Trúc Phương giải thích một cách trực tiếp và đơn giản. Mượn kỹ thuật Tây phương, lấy vốn âm nhạc quen thuộc, viết lời phản ánh cảm tình của người xung quanh mình.
Cảm nghĩ của Trúc Phương không cách xa ý của Nguyễn Văn Thinh phát biểu về "quốc nhạc" là "nghệ thuật cấu tạo âm thanh để diễn tả tình cảm, chí hướng của dân tộc." Song hình như ông Thinh tin rằng "tình cảm, chí hướng" đó luôn luôn sẵn có. Trúc Phương thì biết rằng mình phải đi "thực tế" - nghĩa là tìm hiểu đến tình cảnh của con người xung quanh mình, tức những người ("bạn trẻ") sẽ đón nghe các tác phẩm của mình. Trúc Phương cũng tâm sự:
Từ chỗ được tự do sáng tác đến chỗ sáng tác theo một vài đường lối, người nghệ sĩ nào lúc đầu lại chẳng thấy khó chịu, lúng túng vì cảm thấy mình bị ràng buộc. Nhưng mà trong giai đoạn đặc biệt, thì chúng tôi phải chịu và lại lâu rồi chắc cũng sẽ quen đi, nhưng lúc đầu thì thật là lúng túng bực bội (tr. 104).
Nếu toàn bộ tác phẩm của Trúc Phương có một thiếu sót, thiếu sót đó thuộc vào thời cuộc. Cái "vui buồn, lo nghĩ" của thế hệ ông dựa vào một "giai đoạn đặc biệt" nghĩa là dựa vào một cuộc nội chiến kéo 30 năm.
Toàn thể các nhạc phẩm của Trúc Phương bị cấm phổ biên ở Việt Nam 17 năm từ 1975 đến 1992. Đến bây giờ chưa đến một nửa các tác phẩm Trúc Phương được cấp phép. Cuối đời người nhạc sĩ này sống trong cảnh nghèo khó. Nhưng các ca khúc của ông có một sức sống rất đáng lưu ý.
bolero 1)Mình gặp nhau như lúc mới quen ban đầu cớ sao anh ngập ngùng, nhà tôi đơn côi mời anh ở lại kể chuyện tha hương chưa lần phai nhớ thương,
We met just like newly acquainted, why were you so hesitant, my lonely house invited you to stay to tell of your foreign travels, longing not yet faded Mang tâm sự từ thuở thiếu đôi tay mềm biết nơi đâu mà tìm, nhiều khi ưu tư tựa song cửa nhỏ, nhìn ngoài mưa tuôn sao nghe lạnh vào hồn,
Bearing confidences from a time absent a pair of soft hands, where to find them, often distressed leaning on the small double windows, looking outside at the pouring rain feeling cold down to my soul,
Mấy năm cách biệt chỉ vui đêm này trút vơi tâm tình của hai chúng mình, một lần trong đời anh nói thương tôi tiếng ngọt trên đầu môi
During these past few years I've only know happiness tonight, pouring out a part of both of our affections, the one time you spoke of loving me, sweet sounds on the tip of your lips
Này bạn đêm nay hỡi nếu mai đi rồi nhớ mang theo nụ cười, còn tôi đêm mơ, còn tôi đợi chờ thì dù xa xôi tôi vẫn là của người.
Say, tonight's friend, if tomorrow you have gone, remember to bring a smile along, and I have night's dreams, and I'll wait though you're far, I'm still yours.
2) Thời gian trôi nhanh quá nói chưa hết lời nắng mai lên cửa ngoài, tàn đêm tâm tư, tàn đêm hẹn hò và tàn một đêm cho tình yêu chúng ta,
Time flows too quickly, not all has been said, tomorrow's light rises above the door outside finishing a night of deep feelings, a night of promises and a night for our love, Tôi không buồn vì rằng biết nhau khi đời gió mưa đã nhiều rồi, tình yêu riêng tôi, tình yêu của người nhường tình quê hương hai mươi tuổi cười buồn,
I'm not sad because we knew each other when life's wind and rain were great, my own love, your love yields to love of our homeland, twenty years old sadly smiling,
Những đêm sương đổ đạn bay khói phủ những khi xua giặc bỏ quên giấc ngủ, dù nhiều gian khổ câu nói thương ai vẫn ngọt trên đầu môi
Nights of spilling mist, flying bullets enveloped in smoke, while driving back the enemy you lose track of sleep, though often in hardship, someone's words of love are still at the tip of your lips
Này người đi xa hỡi trót thương nhau rồi chỉ xin anh một điều; tìm trong tương lai, bằng tay diệt thù, tìm về đêm xưa trong giấc ngủ đợi chờ.
Now, you've gone far away, we fulfilled our love, I ask only one thing of you; looking to the future, with those hands that crush the enemy, look back on that night long again in the sleep that awaits.
Tôi nghĩ là bản âm ở trên là lần đầu tiên bài ca "Đêm tâm sự" được thu thanh. Bài ca này có hai bộ lời - và Thanh Thúy hát cả hai. Hiện nay các ca sĩ chỉ hát bộ lời thứ nhất. Tôi nghĩ rằng khi hát bộ lời thứ nhất bài "Đêm tâm sự" không thành vấn đề ở Việt Nam. Nhưng bài ca chưa chính thức cấp phép phổ biên ở Việt Nam. (Dù sao đi nữa hình như Quang Lê đã hát "Đêm tâm sự" trên sân khấu tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia ngày 8 tháng 3 2016 trong chương trình của Lệ Quyên).
Tôi có cảm nghĩ là nhạc bolero Việt rất phù hợp với ban đêm, với thức khuya. Sự huyền bí cũng xuất hiện trong bóng tối. Còn nữa ban ngày đông đúc, bận rộn, ồn ào - không phải là lúc để tâm sự. Nhất là nếu việc tâm sự không được tiện lợi. Có lẽ hai người khó gặp nhau vì sợ dư luận hay vì gia đình cấm đoán?
"Nhà tôi đơn côi." Tôi - ngôi thứ nhất - trong bài ca là em (dù không dám tự xưng mình là em) là một người phụ nữ. Một người phụ nữ không được hướng một tổ ấm hạnh phúc. Không biết vì lý do nào. Cô là một người nông thôn nghèo ra tỉnh kiếm sống (để nuôi gia đình ở quê?). Có lẽ cô là một người miền Bắc di cư vào Nam một mình? Tôi cứ nghĩ rất có thể cô là một người giang hồ hay là một người xếp ngoài xã hội lịch sự (có lẽ vì thành kiến của xã hội ấy). Còn thế nào nữa, thời chiến thì chàng trai hiếm hơn thời hòa bình. Cô sống một mình. Còn chắc cô là người tị nạn.
Trong đời cô đơn này cô gặp một chàng trai. Đàn ông này được "mời" vào nhà của cô và "anh ở lại kể chuyện tha hương." Người anh này cũng bị tỵ nạn - tha hương cũng có nghĩa là không được hưởng tổ ấm gia đình hạnh phúc. Nhưng anh có trách nhiệm, có bổn phận. Vì vậy anh không được ở lại lâu với cô này. (Hay đây là cớ của anh ấy. Lời ca này cho người nghe biết rất ít về động cơ của người đàn ông này. Bài ca này toàn là suy nghĩ và niềm hy vọng của cô con gái này).
Cái hay của bài ca này (và bài ca này thật hay) là hai bên nam và nữ đều tìm được một niềm an ủi trong lời ca. Một cuộc gặp gỡ giữa hai người tình có cái gì nào đó phải gọi là thiêng liêng. Được gặp nhau chỉ một lần thôi thì càng thiêng liêng. Một cuộc gặp gỡ "tâm sự" có nghĩa là hai người hiểu biết nhau (hay tưởng là hiểu biết nhau). Và chắc đây cũng là một cuộc gặp gỡ thân thể - các bài này rất lưỡng nghĩa. "Đôi tay mềm" chỉ được nhìn và khâm phục? "Đầu môi" chỉ đem lời ngọt?
Câu chuyện này theo mẫu hoa với bướm như nhiều câu chuyện khác. Hoa đợi mong, bướm bay đi. Nhưng bông hoa luôn luôn gửi ý đẹp cho con bướm. Con bướm được tặng "nụ cười." Bông hoa được "đêm mơ." "Đêm mơ" này là đủ để nuôi sự "đợi chờ." Bộ lời thứ nhất kết thức như thế.
Rất có thể bộ lời thứ hai phải được sáng tác để bài ca này được dễ phổ biến thời chiến? Nhưng cắt những lời ca này thì bài ca thiếu rất nhiều ý nghĩa. "Thời gian trôi nhanh quá nói chưa hết lời." Đợi chờ đâu có gì dễ dàng. Tâm sự một đêm sao đủ? Hai người bắt phải xa cách nhau, nhưng họ xa cách nhau vì một lý do rất đàng hoàng. "Tình yêu của người nhường tình quê hương." Hai người phải tự an ủi nhau như thế.
"Hai mươi tuổi cười buồn." Tôi nghĩ rằng năm từ này nặng nghĩa nhất trong bài ca này. Như tôi nói ở trên, hai người này đều bị tị nạn. Không có gì phí hơn chiến tranh. Nó phá các ước mơ và hy vọng của tuổi trẻ. Những tuổi hai mươi là ngưỡng cửa của cuộc đời. Đây là thời gian để học hành, lập nghiệp, lập gia đình. Trong một thời phi lý như chiến tranh thì phải "cười buồn" mà thôi.
Nhưng bản chất con người là luôn tìm cái lý đằng sau cái phi lý. Hai người hai "tìm trong tương lai." Dù thế nào, tương lai ấy chỉ được đến "bằng tay diệt thù." Trong bài ca này, kẻ thù cụ thể là lính của Mặt trận hay là bộ đội miền Bắc - là đồng hương của mình. Thời cuộc bắt phải như thế. Tuy nhiên cái cụ thể của bài ca này không còn ý nghĩa đối với nhiều người nghe bài ca này hiện nay. Người sống trong "đạn bay khói phủ" là bất cứ chàng trai theo bổn phận bảo vệ quê hương.
Bản phối của Thanh Thúy ca "Đêm tâm sự" tuyệt hay. Có khúc dạo đầu với bốn ô nhịp đàn ghi ta đánh hợp âm rải với trống bongo và maracas đánh nhịp bolero rồi đốt nhiên Thanh Thúy hát nhịp lấy đà thì có thêm đàn bass. Tiếng sáo cũng thổi theo như nhạc Cuba. Lúc hát "nghe lạnh vào hồn" thì đàn piano nhẹ xuất hiện. Vào điệp khúc thì có tiếng đàn gõ guiro mỗi hai nhịp. Vào phiên khúc thứ hai thì mới có đối đề (countermelody) của phong cầm. Chỉ có số ít nhạc khí sống này gây nên một không khí thật hay.
Xin chân thành cảm tạ những người bạn, những người tình đã cho tôi nửa đời thê thảm để viết thành ca khúc nầy với nhiều nước mắt... My sincere thanks to my friends, lovers who have give me a dismal half a life to write this song with many tears...
BOLERO
Đường thương đau đày ải nhân gian ai chưa qua chưa phải là người
Pain's road mistreats we mortals, whoever hasn't experienced this isn't yet human Trông thói đời cười ra nước mắt
Looking at life's ways, laughter turns to tears Xưa trắng tay gọi tên bằng hữu giờ giàu sang quên kẻ tâm giao còn gian dối cho nhau
Before with empty hands I could call on my friends, when they're well off they forget their bosom buddy and betray each other Người yêu ta rồi cũng xa ta nên chung thân ta giận cuộc đời
Those who love us become distant to us, forever we're at life Đôi mắt nào từng đêm buốt giá bên chiếu chăn tình xa nhịp thở tiền đổi thay khi rủ cơn mê để chua xót trên lối về
What pair of eyes in biting cold in bed each night, love far away, breath's pulse, having money changes you, urges on passion so I feel bitter the whole way home
Rượu trần ai gội niềm cay đắng
Hard whiskey, who washes away the bitterness Những suy tư in đậm đường hằn.
Thoughts deeply imprinted in my lines Mình còn ai đâu để vui
Who do I have to cheer me up Khi trót sa vũng lầy nhân thế.
When I've come to the end of mud and ooze of human life Cỏ ưu tư muộn phiền lên xám môi.
Afflicted, grieved grass rises, browning the lips.
Bạn quên ta tình cũng quên ta nên trắng đêm thui thủi một mình.
Friends forget us, love as well, so in the moon's light we remain in utter darkness Soi bóng đời bằng gương vỡ nát nghe xót xa ngùi lên tròng mắt đoạn buồn xa ta đã đi qua ngày vui tới ta vẫn chờ.
Life's reflection in a broken mirror, feeling pain arise in my pupils, the sad patch has passed, the coming happiness I still await.
nguồn: Ai cho tôi tình yêu: 43 tình khúc Trúc Phương(Westminster, CA: Hồng Lĩnh, 1992)
Hương Lan ca trên Dĩa Hát Việt Nam 3649-50 với ban nhạc Nghiêm Phú Phi
Hình như Hương Lan (tức bé Hương Lan, lúc bấy giờ mới lên 14 tuổi) là ca sĩ đầu tiên hát bài ca "Thói đời." Bài ca này cũng do Việt Nam Nhạc Tuyển năm 1970. (Cùng thời Minh Phụng và Mỹ Châu thâu tân cổ giao duyên cho Hãng Dĩa Việt Nam M6938).
Tôi nghĩ rằng rất ít bài ca Việt được viết theo sự thật. Cái sự thật chính là đời không bao giờ được công bằng, lắm lần mình gặp sự dối trá, sự lừa gạt. Nhất trong giới hạ lưu, giới bụi đời.
Người kể chuyện trong bài ca này cũng từng quen biết cao sang, nhưng khi hoàn cảnh thay đổi cảm thấy như bị bạn bè bỏ quên.
Ngày xưa kẻ nghèo hát xẩm ở ngoài Bắc hay hát bài ca này trên tàu hỏa. Những người trẻ trên tàu rất thích nghe và hát theo. Đây thực sự là nhạc của giai cấp vô sản hay mất sản. Đây cũng là bài ca của kẻ chán đời (ai mà chẳng có những lúc chán đời?)
Giai điệu bài ca chủ yếu theo hợp âm C thứ - tức C, Eb, G (nốt theo bản nhạc). Thỉnh thoảng có các nốt F và Bb xen kẽ thành nhóm ngũ cung C, Eb, F, G, Bb. Nốt Ab xuất cuối phiên khúc đầu với lời "cho" (gian dối cho nhau). Hợp âm Ab trưởng chính là hợp âm mà Nghiêm Phú Phi chọn cho ô nhịp 4 (vào ô nhịp 12 tiếp theo) lúc mà có quãng xuống lớn nhất là quãng 8 giữa hai từ "thói đời." Nốt D cũng xuất hiện là nốt dựa ngắn khi kết thức phiên khúc 2 với chữ về (trên bước về) và phiên khúc 3 với chữ chờ (ta vẫn chờ).
Nốt Eb là cao điểm của bài xuất hiện lần đầu với chữ "thói" (lúc sắp có quãng 8 xuống và hợp âm Ab trưởng). Nốt Eb xuất hiện lần thứ hai với chữ "mắt" (đôi mắt nào). Theo tôi nghĩ đây là để nhấn mạnh vai trò của người tình bội phản. Eb cũng xuất một cách tương tự với chữ "bóng" (soi bóng đời). Đây là lúc ôn lại đời mình trong đoạn kết của bài ca. Nốt Eb cao này cũng có mặt trong đoạn điệp khúc lần đầu với chữ "đắng" lần thứ hai với hai chữ "những suy" (những suy tư in đậm đường) để nhấn mạnh sự ảnh hưởng của "thói đời" trên thân thể và hình dạng của mình.
Khi phối khi Nghiêm Phú Phi áp dụng một số hợp âm như C thứ, Ab trưởng và G thứ. Cũng có một hợp âm D thứ đi qua ở ô nhịp 9 (chữ "nhau" ở cuối phiên khúc 1). Nhưng thật ra nếu bản phối chỉ có hợp âm C thứ trong toàn bài ca này thì sẽ không trái với giai điệu này. Đổi hợp âm chỉ làm thêm màu sắc.
Các đọan nhạc bắt đầu với một đoạn "rao" trước khi đến cái nhịp đầu chính - "Đường thương đau đài ải nhân gian," "Người yêu ta rồi cũng xa ta," "Rượu trần ai gội niềm cay đắng," và "Bạn quên ta, tình cũng quên ta." Thực ra bài ca "Thói đời" rất phù hợp với bài vọng cổ.
Ai cho tôi tình yêu của ngày thơ ngày mộng
Who'll give me love of those dream-like days Tôi xin dâng vòng tay mở rộng và đón người đi vào tim tôi bằng môi trên bờ môi
I offer embracing arms, opened wide and greet him/her into my heart through lips, through the edge of lips
Nhưng biết chỉ là mơ ... nên lòng nức nở,
But I know this is just a dream so my heart sobs, Thương còn chứ yêu thì chưa đến nên gọi tên tình chưa đỗ bến, (biết) nẻo mô mà tìm?
Affection is there but love hasn't arrived, I call the name of feelings that haven't yet alighted on the dock, is there a path to find it?
Nằm nghe cô đơn, thoáng bước trong buồng giá buốt về tìm, sao rơi cuối đêm
Lying down listening, lonely, quickly stepping into sadness, biting cold comes back looking for stars that fall upon night's pillow Nhà vắng mang nhiều cay đắng, xua hồn đi hoang
The empty house carries bitterness of long ago, drives the spirit into the wilds
Ai cho tôi tình yêu, để làm duyên một người
Who'll give me love, to bring charm to someone's smile Tôi xin dâng tình tôi trọn đời
I offer my feelings for an entire life. Người ơi người, xin đừng e ấp, làm tim nghẹn ngào ....
Oh whoever you are don't be timid and make my heart choke up.
Từ xa tôi về phép hai mươi bốn giờ tìm người thương trông người thương
From afar I return, on 24 hours leave, looking for the one I love Chân nghe quen từng viên sỏi đường nhà
My feet feel and know each pebble on the road home, Chiều nghiêng nghiêng nắng đổ và người yêu đứng chờ ngoài đầu ngõ bao giờ
The descending afternoon light pours down and the one I love is standing, waiting by the alley's entry for who knows how long
Cửa tâm tư là mắt nên khi đối mặt chuyện buồn dương gian lẩn mất
The door to one's feelings are the eyes, coming face to face with with a sad situation, this world and its concerns run away Ðưa ta đi về nguyên thủy loài người
Taking us back to the our primitive selves, Mùa yêu khi muốn ngỏ vụng về ngôn ngữ tình làm bằng dấu đôi tay
Love's season, when you want to express yourself in the clumsy language of feelings, made by the impression of a pair of hands
Bốn giờ đi dài thêm bốn giờ về thời gian còn lại anh cho em tất cả em ơi
Four hours coming, four more going back, the remaining time I give you it all my dear Ta đưa ta đến đỉnh tuyệt vời đêm lạc loài giấc ngủ mồ côi
We'll lead each other to fantastic heights, on an errant night of orphaned dreams.
Người đi chưa đợi sáng đưa nhau cuối đường sợ làm đêm vui rủ xuống
One leaves not waiting for the dawn's light, leading us to the road's end, afraid of leading this happy evening to wain Thương quê hương và bé nhỏ tình này
We love our homeland and we make these (our) feelings smaller Ngẩng trông đôi mắt đỏ vì mình mười sáu giờ bỏ trời đất bơ vơ
We raise our heads seeing a pair of reddened eyes for ourselves, during these 16 hours we give up this desolate world.
Đối với tôi Trúc Phương là nhạc sĩ sáng tác số 1 của Việt Nam. Ông viết về 24 giờ phép, nhưng thật ra chỉ có 16 tiếng. Hai người yêu nhau không được hưởng tất cả những gì đã hứa (đây là rất đời con người). Từng giây phút qúy lắm. Vì quá nhớ nhung thì người đi xa giữ những kỷ niệm rất chi tiết (Chân nghe quen từng viên sỏi đường nhà).
Người ở lại thì phải chờ đầu ngõ đến lúc xế chiều. "Cửa tâm tư là mắt" - hai người nhớ nhau mới gặp lại nhau cũng phải nhận các nỗi niềm của nhau, đỡ buồn giúp vui cho nhau. Khi gặp lại nhau thì "chuyện buồn dương gian lẩn mất" - hai người cứ tự nhiên với nhau (về nguyên thủy loài người). Cái ý "ngôn ngữ tình làm bằng dấu đôi tay" rất thú vị và cũng rất xác thịt. Hai người xa cách nhau, da diết nhớ nhau thì làm sao mà không thể như thế. "Ta đưa ta đến đỉnh tuyệt" là phải rồi.
Nếu bài hát này hơi bị nặng vì chủ nghĩa cá nhân, thì hai người phải tự nhủ "Thương quê hương và bé nhỏ tình này." Bài hát này thì khá buồn: "Ngẩng trông đôi mắt đỏ vì mình mười sáu giờ bỏ trời đất bơ vơ." Ai tạo ra tình hình "bơ vơ" này? Hai con người này làm "ốc đảo" cho nhau.
Nghe giọng hát ma lực của Thanh Thúy hát "24 giờ phép."
Bài đăng
