Những khẩu hiệu Chỉ Nam của Đời sống mới (1946)

Hướng theo ba nguyên tắc "Dân tộc" "Dân chủ" và "Khoa học," mấy tháng trước đây, ban Trung ương vận động Đời Sống Mới đã in ra khầu hiệu đại cương về kinh tế, chính trị và xã hội.  Hôm nay, chúng ta lại xin lục đăng những khẩu hiệu chỉ nam để đem ra thực hành trong mỗi mục riêng do ban nghiên cứu vừa thảo xong và đã được ban Trung ương duyệt y.

I. Sống riêng
...

Đ. Giải trí

Trong sạch

Giải trí bằng thể thao
Giải trí bằng du lịch
Giải trí bằng âm nhạc
Giải trí bằng sách báo
Giải trí bằng cắm trại.
Giải trí bằng làm vườn
Không giải trí bằng cờ bạc
Không giải trí bằng rượu chè.
Không giải trí bằng thuốc, sái.
Không giải trí bằng hát sướng,

II. Sống chung
....
D) Văn hóa:
a) Ngôn ngữ, văn tự, nghệ thuật:
1) Chống nạn mù chữ
2) Tránh dùng chữ nho, bạo dùng tiếng Việt.
3) Nói đúng tiếng Việt, viết đúng tiếng Việt.
4) Thống nhất và đồng hóa tiếng Việt.
5) Viết văn giản dị, sáng sủa, dễ hiểu.
6) Phổ thông diễn kịch.
7) Bỏ lối hát lai Tàu, lai Tây.
8) Phổ thông âm nhạc.
9) Gây một nền văn hóa bình dân (văn thơ, hội họa, âm nhạc, kiến trúc, ca kịch khoa học)
...

nguồn: Cứu Quốc 31 tháng 7 1946, 2-3.

Oriented toward the three principles "Nation," "Democracy" and "Science," in preceding months, the Central Motivational Committee for New Life has printed up some slogans in outline about economics, politics and society.  Today, we again ask to reprint slogans to act as a compass to bring to realization in every individual section by our research committee who just drafted them and that have been approved by the Central committee. 

I. Individual life

Đ. Relaxing

Cleanliness

Relax through sport

Relax through travel

Relax through music

Relax through books and newspapers

Relax by camping

Relax by gardening
Don't relax by gambling
Don't relax at drinking parties
Don't relax by drugs and opium 

II. Shared Life
...
D) Culture:
a) Language, orthography, the arts:
1) Fight against illiteracy
2) Avoid using words of the literati, dare to use Vietnamese.
3) Speak Vietnamese correctly, write Vietnamese correctly
4) Unite and assimilate to Vietnamese
5) Write literature that's simple, bright, easy to understand
6) Popularize the performance of plays
7) Cut out singing in a half-Chinese way, half-Western way
8) Popularize music.
9) Bring about a culture of the common people (literature, art, architecture, theatre scientifically)

Công bố cấm lưu hành ấn phẩm của các nhà xuất bản và tác giả phản động (1975)

Vừa qua, Ty Thông tin văn hóa đã họp với các ngành để phổ biến chủ trương về “Đợt đấu tranh quét xuất bản phẩm phản động, đồi trụy và loại trừ xuất bản phẩm lạc hậu.”

Tại cuộc họp, đồng chí Trần Hoàn, Trưởng Ty thông tin văn hóa đá công bố tên các nhà xuất bản, tác giả, tác phẩm thuộc diện cấm do Bộ Thông tin văn hóa lâm thời Chính phủ cách mạng cộng hòa miền Nam Việt Nam qui định.  Những xuất bản phẩm đó đều thuộc loại phản động, đồi trụy (bao gồm các sách văn nghệ, biên khảo, dịch…

Cấm toàn bộ ấn loát phẩm dưới chế độ Mỹ — Thiệu của các cơ sở xuất bản sau đây:

— Bộ thông tin và chiêu hồi.

— Các bộ khác và nha, sở, trường, viện trực thuộc

— Các đảng phái, hội đoàn phản động.

— Các cơ quan ngụy quyền, tỉnh, quận…

— Cơ sở xuất bản học việc quốc gia hành chánh.

— Bộ quốc phòng.

— Bộ tổng tham mưu.

— Tổng cục chiến tranh chính trị.

— Tổng cụ quân huấn.

— Cục tâm lý chiến

— Các cục, phòng, nha, sở, các quân binh chủng của Mỹ — ngụy.

Bộ Thông tin văn hóa cũng quyết định cấm lưu hành các loại sách bằng tranh của 19 nhà xuất bản; các loại sách của những cây bút phản động, đồi trụy dưới chế độ cũ.

Kết thúc buổi họp, đồng chí Trưởng ta đã phân phát cho các đại biểu đến họp bản văn “5 điều kỷ luật tuyên truyền” của Chính phủ cách mạng lâm thời cộng hòa miền Nam Việt Nam.

P.V.

Recently, the Information and Culture Bureau met with each branch to propagate the position of the "Round of fighting to sweep away reactionary obscene publications and eliminate backwards publications."

At the meeting, comrade Trần Hoàn, bureau chief for information and culture promulgated the names of publishers, creators and works that are forbidden by the Ministry of information and culture of the government of provisional revolutionary republic of South Vietnam's regulations. These publication are of a reactionary, obscene kind (including artistic books, research, translation...

Forbid every printed work under the Mỹ and Thiệu regimes from each organization after this:

-- The Ministry of information and open arms.

-- Each ministry and subordinate office, department, school, institute

-- Each reactionary faction, council

-- Puppet government organization, provincial, district

-- Organizations publishing for national administrative apprenticeships

-- Defense ministry

-- General staff

-- Head office for political warfare

-- Military training office

-- Psychological warfare office

-- Office, room, bureau, organization, service branch of the Americans and puppets

The Ministry of information and culture has also decided to forbid the distribution of picture booksf rom 19 publishers; every kind of book by reactionary, obscene writers of the old regime.

At the conclusion of the meeting, the comrade Director distributed to each representative the brochure "5 rules of propaganda discipline" by the Provisional revolutionary government of the republic of South Vietnam.

nguồn: Thừa Thiên Huế 15 tháng 12 1975, tr. 1.

Hai sân khấu biểu diễn (1931)

Répresentation Théâtrale dans l'Hôtel du Vice-Amiral Bonard [Một buổi biểu diễn sân khấu ở khách sạn của Phó đô đốc Bonard

In lại trong quyển Indochine Française - La Cochinchine (Exposition Coloniale Internationale, Paris 1931). (Saigon: P. Gastaldy, 1931).

nguồn: L'Illustration: Journal Universel 13 juin 1863

Salle de spectacle annamite [Phòng biểu diễn người An Nam]

nguồn: Indochine Française - La Cochinchine (Exposition Coloniale Internationale, Paris 1931). (Saigon: P. Gastaldy, 1931).

“Nền giáo dục cũ phục vụ âm mưu của đế quốc Mỹ và đào tạo một lớp người tách khỏi dân tộc” (trích) - Lưu Trọng Văn (1975)

Đối với Việt Nam, tội ác lớn nhất của đế quốc Mỹ là xâm lược! Âm mưu xâm lược theo chủ nghĩa thực dân mới rất tinh vi và tế nhị.  Để cho dấu xâm lược về mặt chính trị, người Mỹ nói rằng họ tới đây vì độc lập tự do, vì nhân phẩm của người Việt Nam …

Muốn xâm lược theo kiểu thực dân mới thì phải có những thành phần bán nước với vai trò bù nhìn để cộng tác.  Cho nên nền giáo dục cũ tạo ra lớp người nô lệ và ngụy trang bằng chống cộng.  Nền giáo dục đó nếu tóm lại trong vài chữ là một nền giáo dục nô lệ hóa.

…

Cái nhân bản không phải họ lấy con người làm gốc, không phải là tôn trọng nhân phẩm của con người mà là tôn thờ đồng tiền, bán bằng cấp, không có tình thầy trò…

…

Nhưng bằng những cách tuyên truyền lồng trong chương trình giáo dục làm cho anh cũng sợ cộng sản, rồi vừa chống Mỹ (trên hình thức) vừa chống cộng và muốn làm cách mạng, một kiểu “cách mạng xã hội” không cộng sản.  Như vậy, không theo Mỹ, không theo cộng sản nhưng sống giữa thành thị với sự quyến rũ hằng ngày (do Mỹ tạo ra) dần dần anh sa ngã, trụy lạc, hưởng thụ mà như thế người đó tưởng rằng mình tách khỏi chính trị.  Chúng còn tạo ra một lớp người gọi là “lương thiện” ngoan ngoãn tôn trọng luật lệ, không vi phạm, không chống đối, không làm gì hết chỉ biết chu toàn bổn phận và người đó cho rằng như vậy là yêu nước rồi chứ có biết đâu mình yêu nước bên cạnh người Mỹ như kiểu Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Vĩnh ngày xưa yêu nước nhưng yêu nước bên cạnh người Pháp.

For Vietnam, the greatest imperialist crime was invasion! Their invasion scheme followed a new colonialism that was very sophisticated and subtle. To leave an impression of their invasion in politics, Americans say that they came here for independence and freedom, for the dignity of the Vietnamese people.

Wanting to invading in the manner of neo-colonialists, there must be those who would sell out the country in the role of puppets to collaborate. As a result the old educational system created a class of slaves disguised in their argument of opposing communism.

...

Their humanism doesn't take the person as a basis, they do not respect human dignity but instead respect money, selling credentials, without student-teacher relationships...

...

But through this closed-off propaganda in the educational program that makes him fear communism, at the same time both oppose the Americans (in outward appearance) and the oppose communism and want to make a revolution, a kind of "social revolution" that isn't communist. So not following the Americans, not following the communism but living in the city with everyday temptations (created by America), he gradually became corrupted and debauched, enjoying it all but that person imagined that they were separated from politics. They also created a class of people said to have had a "conscience" who obediently followed the laws, didn't break them, didn't oppose them, didn't do anything at all, just safely assumed obligations and that person claimed that this is patriotism not knowing that a patriotism side by side with the Americans is like the way Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Vĩnh long ago were patriotic, but patriotic side by side with the French.

nguồn: Lưu Trọng Văn, "“Nền giáo dục cũ phục vụ âm mưu của đế quốc Mỹ và đào tạo một lớp người tách khỏi dân tộc,” Giải phóng (bộ mới) #59 27 tháng 9 1975.

Hiện nay cho rằng các văn hào như Phạm Quỳnh và Nguyễn Văn Vĩnh thiếu tính ái quốc rất lỗi thời.  Còn cho các nhà văn hóa thời Việt Nam Cộng Hòa thiếu tính ái quốc cũng thế.

Nếp sống cũ (The Old Ways) (1960)

BỐN ĐIỀU RÕ THẬT ĐÁNG CHÊ

Ôm nghề bói toàn bịp người

Dị đoán mê tín tin lời quàng xiên

Bán hàng nói thách ăn tiền

Nghênh ngang "bách bộ" không lên vỉa hè

FOUR THINGS THAT ARE DEFINITELY SCORNWORTHY

Embrace fortune tellers who complete deceive people

Superstitiously believing foolish words

Giving a high price when selling goods to make money

Arrogantly walking in block and getting up on the sidewalk

nguồn: Hải Phòng kiến thiết 20 tháng 2 1960

CẤM đái ở đây

Trông phía trước và...

phía sau

NO urinating allowed here

Looked at from the front and...

the back

nguồn: Hải Phòng kiến thiết 21 tháng 2 1960

Nữ nghệ sĩ Ái-Liên trong một cuộc gặp gỡ với các nghệ sĩ Tiệp-khắc tại Pơ-ra-ha (1956)

nguồn ảnh: Độc Lập 30 tháng 3 1957

Văn nghệ làm vai trò quan trọng trong lĩnh vực ngoại giao. Cộng hòa Tiệp Khắc là một trong những nước đầu tiên mở đại sứ quán ở nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa sau 1954.  Ái Liên được làm đại diện cho văn nghệ ở các nước Đông Âu.

tranh cổ động năm 1997

KHÔNG sử dụng, tàng trữ văn hóa phẩm độc hại nghiện hút, tiêm chích may túy, mua bán dâm, đánh bạc, cá cược. 

Nếu tôi còn nhớ đúng, tôi đã chụp tấm ảnh này gần ngã tư đường Lê Lai và Nguyễn Thái Học, quận 1, Sài Gòn.  Ngày xưa các băng cát xét, video rất phổ thông - gần như chưa có đĩa CD hay DVD.  Cuối năm 1997 Việt Nam mới có internet.  Người đạp xe đạp trên đường phố.

"Trong ánh sáng của cách mạng" (In The Revolution's Light) - Lê Thương (1976)

(Suy nghĩ của một số anh chị em văn nghệ sau đợt nghiên cứu đường lối văn nghệ của Đảng)

Qua đợt bồi dưỡng chính trị và nghiệp vụ vừa qua, tôi càng thấy rõ con đường văn nghệ phải đi. Nhờ ánh sáng cách mạng chiếu rọi ấy mà tôi thấy được cả những lầm lẫn của mình trước đây và mong có dịp phục vụ nhân dân đích thực và hiệu quả hơn

(nhạc sĩ) Lê Thương 

nguồn: Giải phóng #282 23 tháng 6 1976 

(The thoughts of some of our brothers and sisters after a series of researches about the Party's cultural line)

After this recent series of political and professional strengthening, I see the cultural road I most go more clearly. Owing to the illumination of the revolution's light I can see all of my mistakes before and hope to have the opportunity to serve the people more genuinely and fruitfully.

trích "Nghệ thuật" (The Arts) - Letao (1941)

Nghệ thuật là gì?

Nghệ thuật là một vấn đề rộng rãi và rất huyền hồ, vì nó thuộc tâm hồn và tình cảm.

Ta hãy tạm gọi nghệ thuật là một sự cố gắng để tìm cái đep và để trình bầy nó ra. Lòng cố gắng ấy không có tính cách vụ lợi chi cả, cho nên người thường ví nghệ thuật như một trò chơi. Vì ta yêu, ta thích mà tạo ra một tác phẩm cũng như ta đùa rỡn vì ta tiêu một sức hoạt động trong ta. Nhưng nghệ thuật nó cao siêu và phức tạp hơn trò chơi nhiều.

Muốn tạo ra một tác phẩm thì nhà nghệ sĩ phải xúc động trước đã. Nghệ sĩ phải có cảm hứng. Vậy thế nào là cảm hứng?

Lòng nghệ sĩ chứa đầy tình cảm và ý tưởng. Những tình ý ấy bị chôn sâu trong tiềm thức của nghệ sí bởi hai duyên cớ:

Một là nhờ ở thiên nhiên và ở di truyền, hay ở nòi giống cũng thế. Như một hạt giống có hạt tốt, hạt xấu, con người ta sinh ra có người có thiên tư hơn đời, cũng có người chứa đầy mầm xấu.

What are the arts?

The arts are a vast subject and very illusory because they pertain to the soul and feelings.

Let's temporarily call the arts the attempt to find the beautiful and display it. These attempts don't have a commercial character at all, thus people often compare the arts to a game. Because we love or we like it we create a work is like we're joking around because we consume a little bit of active strength within. But the arts are much more sublime and complicated than a game.

If an artist wants to create a work then they must feel an emotion. An artist must have inspiration. So, what is inspiration?

An artist's heart is full of feelings and thoughts. But these feelings are buried deeply inside the artist for two reasons:

One is owing to nature and in genetics, or in race as such. Like a strain of seeds, there are good ones and bad ones, people give birth to people who have greater endowments, there are also those full of bad sprouts.

Nguồn: Letao, "Nghệ thuật," Tri Tân tạp chí số 14 (12 tháng 9 1941).

Trong những câu này, tôi đọc một khái niệm mà tôi hoàn toàn không đồng ý. Nghệ thuật đâu phải "huyền hồ." Mỗi người có khả năng tạo ra những tác phẩm có tính nghệ thuật. Ông Letao nói đúng về vài trò của cái đẹp nhưng cái đẹp này rất dễ khám phá nếu mình mở rộng ngũ quan mình. Còn sự "vụ lợi" có vai trò rất quan trọng, rất cốt yếu - muốn có nghệ thuật cao cấp hay cao siêu thì các nghệ sĩ phải được kiếm ăn. 

Kiểu thẩm mỹ này vẫn phản ánh cái thái độ tài tử. Quan niệm tài tử xuất phát từ việc tự trau dồi mình bằng kinh nghiệm và giáo dục.  Có nghệ thuật nông có nghệ thuật sâu và mỗi loại nghệ thuật có thể làm cho người thưởng thức cảm thấy cái đẹp ở trong. Nông không hẳn là dở, sâu không hẳn là hay.

Em hoan nghênh Hội-chợ thế, mà vẫn mặc hàng ngoại-hoá à? (1935)

--Em hoan nghênh Hội-chợ thế, mà vẫn mặc hàng ngoại-hoá à?

--Thế còn anh, em chưa thấy anh dùng một mẫu hàng nội hóa nào.

nguồn: Hà Thành Ngọ Báo (8 tháng 11 1935), 1.

Văn nghệ sau tháng 4 1975 trong mắt hai người tây phương

PAUL: The first 1iberation book store opened on the 18th of July. Many heavy books on theory by writers such as Truong Chinh but also children's books, school textbooks, photographs, picture books. More importantly, cultural groups began to give performances all over Saigon soon after liberation. Beautiful cultural groups that had people going wild whether or not they were communists. To them this was Vietnamese culture, rather than the ---- they had been watching on TV. The cultural performances were were also televised. The most amazing thing for the people in Saigon was that the northerners wore makeup, pretty ao dais in all kinds of colors and the women were beautiful.

The movie theaters showed one beautiful Russian movie, Pushkin, one of the great Russian fairy tales, ________ The cinema fare didn't seem to be much worse or better than before, and it didn't seem to be treated with much more interest than before. The traditional cultural performances were the ones that really drew people. There was also an orchestra and a full ballet troupe that came down from the North. The Lower House of the National Assembly reverted to its old role of an opera house -- opera concerts with Western classical music, puppet shows, ballet. In our eyes it was a real renaissance for Saigon, because before there was never even a national orchestra.

SOPHIA. I went to one cultural performance that was a fascinating mixture of ballet and opera. They did excerpts from ballets and Western music -- traditional dancing and in Russian style -- very Western. They had opera singers singing in Italian, Russian, Chinese. There were also classical Vietnamese programs of cultural music and dance. These were a mixture of some of the pre-liberation songs and also some of the really good liberation songs, exciting good pieces of music. Then a lot of classical Vietnamese cultural music, much of it unaccompanied. Normally there were three or four groups operating in the city with two or three performances a day. Kim Cuong, an actress who was very popular in Saigon before liberation, helped organize all these cultural performances. Kim Cuong is gifted and patriotic, and has decided to participate fully in the cultural life and activities of the new government.

PAUL: Tiệm sách giải phóng đầu tiên được mở ra ngày 18 tháng 7.  Nhiều quyển sách nặng nể chất lý thuyết của các tác giả như Trường Chinh cùng với các sách thiếu nhi, sách giáo khoa, bức ảnh, và chuyện tranh.  Quan trọng hơn, các đoàn văn nghệ lập tức bắt đầu biểu diễn khắp Sài Gòn sau ngày giải phóng.  Các đoàn văn nghệ làm cho nhân dân mê hoắc, kể cả những người theo cộng sản hay không theo.  Đối với họ đây mới là văn hóa Việt Nam, khác hẳn với cái ____ mà họ đã xem trên đài truyền hình.  Các buổi biểu diễn văn nghệ cũng được phát thanh trên truyền hình. Điều gây ngạc nhiên nhất đối với dân Sài Gòn là các diễn viên miền Bắc trang điểm, mặc áo đầy đủ màu sắc và các phụ nữ trông rất xinh đẹp.

Các rạp ciné chiếu một cuộn phim Nga, Pushkin, một trong những chuyện thần kỳ vĩ đại của nước Nga, ____ Các tác phẩm điện ảnh không có vẽ kém hay hay xưa và không được lưu ý đến hơn ngày xưa. Các buổi biểu diễn nghệ thuật thu hút mỗi người nhiều hơn.  Họ cũng có một dàn nhạc giao hưởng và một vũ đoàn ba lê từ ra Bắc vào.  Tru sở Hạ Nghị Viện được trở lại vai trò cũ là nhà hát -- buổi biểu diễn nhạc ôpera với nhạc cổ điển tây phương, múa rối, múa ba lê.  Đối với chúng tôi đây là sự phưc hụng của Sài Gòn vì trước đây chưa có một dàn nhạc của dân tộc.

SOPHIA: Tôi đã đi coi một buổi biểu diễn văn nghệ là một pha trộn quyến rũ của ba lê và ô-pê-ra.  Họ trích các tiết mục ba lê và nhạc tây -- múa truyền thống theo phong cách Nga -- rất là tây phương.  Họ cho xem các nghệ sĩ tuồng opéra hát bằng tiếng Ý, Nga, Trung Hoa.  Những thứ này là sự pha trộn của những bài ca tiền-giải phóng và những bài ca giải phóng thật là hay, những tác phẩm âm nhạc rất lý thú.  Rồi nhiều tác phẩm truyên thống Việt Nam, một phần lớn không có phần đệm.  Thường lệ thì ba bốn gánh được sinh hoạt trong thành phố với hai ba buổi diễn mỗi ngày. Kim Cương, một nữ nghệ sĩ rất đươc ưa thích ở Sài Gòn trước ngày giải phóng, giúp tổ chức các buổi biểu diễn này.  Kim Cương vừa có tài vừa ái quốc quyết định tham gia hết mình trong đời sống và sinh hoạt văn hóa của chế độ mới.


nguồn: Narrative - Paul and Sophie Quinn-Judge - Socializing the Revolution in Saigon, [Xã hội hóa cuộc cách mạng ở Sài Gòn] Douglas Pike Collection, Vietnam Center and Archive, tr. 38-39.


Ngày xưa vợ chồng Paul và Sophie Quinn-Judge tham gia phong trào phản chiến từng sinh hoạt ở nước Việt Nam Cộng Hòa trước năm 1975.  Sau 1975 hai người này -- Paul có quốc tích Anh quốc, Sophie có quốc tích Mỹ quốc -- có điều kiện tham nước Xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Hai người mong ước rằng Việt Nam sẽ tạo nên một xã hội chủ nghĩa bình đằng và dân chủ.

Hai người nhìn thấy nhiều việc đáng khen -- phim Nga, nhạc giao hưởng, vũ đoàn ba-lê, ô-pê-ra và các bài ca giải phóng.  Paul Quinn-Judge cũng nói đến các "quyển sách nặng nể chất lý thuyết của các tác giả như Trường Chinh."  Thực ra điệu này chứng minh rằng các tiệm sách bị quét sạch các quyển sách xuất bản trường ngày 30 tháng 4.  Và các nét nhạc, kịch, múa trước 1975 cũng vắng mắt.

Thanh niên nam nữ họ đang hô hào chống Văn-Hóa trụy lạc ... - Ngân Hà (1954)

NẢB-TẤUX ÀHN AOH-AB

Vợ -- Thanh niên nam nữ họ đang hô hào chống VĂN-HÓA trụy lạc, có lẽ những cuốn chuyện tình lãng mạn của nhà ta xuất bản phen này đến phải đem bán giày cân mất thôi cậu ạ! nguy quá

Chồng: Ờ lo gì việc ấy, bây giờ ta sẽ phăng cắt bìa cũ đi rồi thuê vẽ và in lại cái bìa mới để cái tên khác lành mạnh hơn thì bán được ngay chứ gì? bên trong ai biết  đây là đâu! ?

nguồn: Tia Sáng 19 tháng 4 1954

kịch nói ở Radio Saigon

bìa sách Jacques Le Bourgeois Ici Radio Saigon: 1939-1945 (Paris: Edition France-Empire, 1985).

Một đoàn nghệ sĩ Việt Nam thể hiện vở kịch trên đài trong những năm đầu thập niên 1940.

họ đàn họ hát, họ đánh bài “đô-mi-nô”, v.v… (1975)

Miền Nam đã hoàn toàn được giải phóng.  Chế độ cũ đã bị xóa bỏ.  Cách mạng, như một luồng gió mát thổi vào cuộc sống tối tăm nghẹt thở của người dân Sài Gòn …

Nhưng tàn tích của lối sống phi lao động, phi sản xuất, ăn bám, lối sống vội vàng, chụp giựt, đồi trụy … vẫn chưa dễ một sớm một chiều quét sạch được …

Một trong những tàn tích đó là những quán “cà phê ôm, bia ôm” mấy lúc gần đây nhan nhản mọc ra, choán nhiều vĩa hè thành phố. …

Từ sau ngày giải phóng, các vỉa hè đường phố Sài Gòn bị tràn ngập bởi vô số quán lều và những thứ hàng hóa bày bán ngổn ngang làm nghẽn lối lưu thông ở một vào đoạn đường, như khu chợ trời vùng Chợ Cũ Sài Gòn, vùng Ngã Bả Chợ Lớn, v.v… Người Sài Gòn gọi đó là một hiện tượng xô bồ… xô bồ gần như cùng khắp.

Trong cái xô bồ hỗn tạp này, người ta thấy có rất đông đảo quán “bia ôm” xuất hiện nhanh như nấm gặp mưa trên các vỉa hè đường Gia Long, Trần Quý Cáp, Phan Đình Phùng, Pasteur, Công Lý, Duy Tân, Tự Do, v.v…

Đối với loại quán “dã chiến” này, người ta thấy có ba loại: một số rất ít của anh chị sinh viên, còn thì đại đa số đều là những tay “chuyên môn” tức của các cô gái bán “ba” và gái “nhảy.”

Ban này, dạo qua khu vực quán lều “bia ôm” này, người ta thấy lòe loẹt đủ màu sắc của những chiếc dù nhà binh Mỹ, của các loại hoa híp-py dán lên tường, lên bàn ghế, quầy hàng, của những cái mẹt sơn phết loang lỗ về tên quán như: Cõi Tạm, Nhớ Quên, Uyên Ương, Lim Dim, Ru, Mộng, Chạy v.v… đong đưa trước gió.  Những cái tên làm cho thanh niên, thiếu niên rã rượi chán đời (?) xa lánh, tách rời cuộc sống hiện thực.

Để cho quán có vẻ nên thơ mộng mị, họ thi nhau hát những bản nhạc đồi trụy, lai căng của chế độ cũ, họ treo lủng lẳng những cây đàn ghi-ta trên tường, họ đàn họ hát, họ đánh bài “đô-mi-nô”, v.v… và họ chúi mũi vào những cuốn tiểu thuyết dâm ô, đồi trụy …

Lúc đêm về, khu vực này lại càng mờ ảo hơn với vô số chiếc đèn lồng lấp lánh, trông vào như một thư “bến Tầm Dương.” Dưới ánh sáng thiêu thân này, chủ và khách thì thầm tâm sự, mặc cả…

Chủ quán lại còn là một số người mang danh nghệ sĩ, là văn sĩ, là trí thức, tự chọn vị trí đứng bên lề “nhìn thế sự.”  Họ mở quán để làm nơi tập họp những bè bạn cùng “quan điểm.” Chính những nơi này, những “chính trị gia xa lông” ấy đã turng những luận điệu bêu riếu, xuyên tạc chính quyền cách mạng.

Chủ là thế.  Còn khách của “cà phê đô” là hạng thế nào? Khách ở đây là một số thanh niên, thiếu niên trước kia sống cuộc đời “hiện sinh” lêu lồng chơi bời, bỏ phí tuổi xanh trong các cuộc vui chơi phủ phiếm sa đọa.  Nhìn lướt qua đám khách này, ta nhớ ngay đến những cô cậu “nhạc trẻ sở thú” đời Mỹ ngụy, tóc tai, ăn mặc chẳng còn ra người hay ngợm, gái hay trai…

…

Đúng như điều mong muốn của đa số phụ huynh sinh viên, học sinh và bà con lương thiện, chính quyền cách mạng đã phát động chiến dịch “trật tự an ninh, làm sạch thành phố” từ ngày 15-8-1975.

nguồn: Hà Dương Ngân "Cà phê ôm," Giải phóng (bộ mới) 24 tháng 8 1975, tr. 4.


Như thế đấy:

Để cho quán có vẻ nên thơ mộng mị, họ thi nhau hát những bản nhạc đồi trụy, lai căng của chế độ cũ, họ treo lủng lẳng những cây đàn ghi-ta trên tường, họ đàn họ hát, họ đánh bài “đô-mi-nô”, v.v… và họ chúi mũi vào những cuốn tiểu thuyết dâm ô, đồi trụy …

Làm sao mà không hay?  Đồi trụy chỉ có nghĩa là đề cập đến cặp tình nhân.  Lai căng có nghĩa là có tiếng xập xình của nhịp điệu Cuba xã hội chủ nghĩa.

trích "Sắc nước hương trời Việt Nam" - Thanh Hậu (1975)

Chào mừng miền Nam đại thắng và kỷ niệm lần thứ 85 ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Bộ Thông tin—Văn hóa đã tổ chức một đợt biểu diễn nghệ thuật rầm rộ.  Tham gia đợt biểu diễn nào có:

— Đoàn chèo trung ương.

— Đoàn tuồng trung ương.

— Đoàn múa rối trung ương.

— Đoàn giao hưởng hợp xướng nhạc vũ kịch Việt Nam.

— Đoàn ca múa trung ương.

— Đoàn ca múa miền Nam.

— Đoàn ca múa thủ đô Hà Nội.

— Đoàn ca múa Hải Phòng.

— Đoàn ca múa Tổng cục Chính trị.

— Đoàn ca múa Cục Chính trị Quân giải phóng.

— Đoàn ca múa Phòng không—Không quân.

— Đoàn kịch nói Hải Phòng.

— Đoàn cải lương Nam Bộ.

— Đoàn kịch nói Nam Bộ.

Tổng cộng 14 đoàn, trong đó có ba đoàn quân đội....

nguồn: Giải phóng (bộ mới) 24 tháng 7 1975, tr. 3.

Sau cuộc chiến thắng ngày 30 tháng 4 1975, hơn 1000 diễn viên ở miền Bắc được chuyển vào miền Nam là một cuộc xâm chiến văn hóa tiếp theo.

Đoàn ca múa Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam biểu diễn tại thành phố Hồ Chí Minh.

-- Điệu múa xuống đường (ảnh trên)
-- Một tiết mục của tốp ca nữ (ảnh dưới)

ảnh: Khắc Điệp và Nguyễn Đăng

... "Văn hóa nô dịch là một công cụ có thật của đế quốc Mỹ" - Hoàng Phủ Ngọc Tường (1975)

“Văn hóa nô dịch” không phải là một từ ngữ có tính cách tuyên truyền bài Mỹ của nhân dân ở các vùng bị địch tạm chiếm ở miền Nam trước ngày giải phóng.  Văn hóa nô dịch là một công cụ có thật của đế quốc Mỹ nhằm thực hiện ý đồ xâm lược của chúng trên lãng thổ tinh thần của người Việt ở miền Nam; dù rằng công cụ ấy khó thấy hơn những công cụ xâm lược khác của chúng như lính Mỹ, xe tăng Mỹ, đồng đô la Mỹ chẳng hạn.  Chính sách văn hóa nô dịch của đế quốc Mỹ được phổ biến bằng một hệ thống phương tiện tràn ngập khắp nơi trong cuộc sống hàng ngày ở vùng chúng chiếm đóng: phim [4] ảnh, báo chí, sách vở, văn học, âm nhạc… phản động, đồi trụy, cho đến một số cách ăn mặc, giải trí, cả những tập tục sinh hoạt không lành mạnh v.v…  Thậm chí có cả những đồ dùng rất gần gủi, biền lành đến độ mới nhìn nó, nhiều người không thể nhận ra đó là một phương tiện chiến tranh của chúng, thí dụ như một chiếc gương soi cho các cô gái ở nông thôn, hoặc một cuốn giáo khoa cho các em học sinh tiểu học chẳng hạn.

Dưới dáng dấp của những vật dùng bình thường, tất cả hệ thống những “phương tiện văn hóa” nhằm đạt đến một hiệu quả tinh thần rất nguy hiểm: phổ biến tư tưởng phản động và gieo rắc nọc độc đồi trụy của bọn đế quốc và giai cấp tư sản, làm bật gốc dần những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, hòng khuất phục ý chí đấu tranh của nhân dân, tạo nên một nếp nghĩ, nếp sống không lành mạnh về văn hóa, để về lâu về dài “Mỹ hóa” từng bộ phận trong lĩnh vực tinh thần của người Việt ở vùng bị chúng chiếm đóng...

Hoàng Phủ Ngọc Tường

trích "Hưởng ứng chủ trương quét sạch sách báo, tranh ảnh phản động đồi trụy; loại trừ sách báo, tranh ảnh lạc hậu," Thừa Thiện Huế #29 15 tháng 12 1975, tr. 1; 4.

Những lời ở trên nghe như ý Taliban hay ISIS.  Nước Mỹ là như người không đạo, là quỷ xa tăng.  Nhà nước Mỹ đã làm chính sách xấu, hành động hung ác.  Coi mỗi mặt của nước Mỹ và xã hội Mỹ như thế thì không đúng.  Nhưng ông Hoàng Phủ Ngọc Tường lo đến các "phương tiện văn hóa" như các chiếc gương soi và cuốn giáo khoa.  

Bài trừ văn hóa nô dịch [trích] (Eliminate Slavish Culture) - Hồng Minh (1956)

866 đại biểu giáo viên, giáo sư, phụ huynh học sinh và học sinh Thủ đô đã họp hội nghị nghe nói chuyện và góp ý kiến việc "Bài trừ văn hóa nô dịch trong các trường học."

Tối hôm 12-3 sở Giáo-dục và sở Văn-hóa Hà nội đã phối hợp tổ chức tại trường c cấp III một buổi nói chuyện và góp ý kiến về vấn đề "bài trừ văn hóa nô-dịch."
...
Ông Nguyễn Đình-Du, Giám đốc Sở Giáo-dục Hà nội lên tuyên bố lý do, nói rõ về tình hình sách báo cũ thời đế quốc, còn để lại ở Thủ-đô ta "đó la một thứ tay sai bằng tinh thần của nền văn hóa phản động, nô dịch, lạc hậu" đòi hỏi nhiệm vụ chúng ta phả giác ngộ mọi người đề bài trừ nó, và xây dựng một nền văn hóa mới lành mạnh tiến bộ theo kế hoạch phát triển văn hóa của Chính-phủ ta về năm 1956.

Ông Nguyễn-Bắc, đại diện cho Sở Văn hóa Hà-nội nói chuyện về "bài trừ văn hóa nô dịch," ông phát triển 3 vấn đề chính.  Tình hình sách báo cũ hiện nay, phân loại sách báo cũ, chủ trương đối với sách báo cũ theo từng loại.  Sau khi phân tích rõ tính chất tuyên truyền phản động của sách báo ảnh hưởng văn hóa Mỹ, tính chất phản động của một số sách báo cổ điển cũ, ông phân làm 4 loại: loại sách báo phản động trắng trợn, dâm ô rõ rệt, loại lạc hậu ít nhiều phản động, lãng mạn loại giáo khoa, và sách chuyện cổ tích, loại tiến bộ cần phải bảo tôn.  Sau đó ông nói rõ đối tượng đả kích loại I, tuyên truyền cho Mỹ hiếu chiến, phá hoại đoàn kết dân tộc, và tính chất dâm ô rõ rệt, nghĩa là phạm vào kỷ luật tuyên truyền.  Ông nhấn mạnh về cuộc vận động bài trừ văn-hóa ngu dân là nhiệm vụ của tất cả mọi người, nó cần thiết khó khăn và phức tạp, và hô hào toàn thể hội nghị phát biểu về ý kiến góp vào công việc đó.

Các đại biểu giáo sư, phu huynh học sinh, và học sinh đã góp thêm nhiều ý kiến về nhạc cũ, đĩa hát cũ, các sách chuyện, các luận đề, phim ảnh rong v.v...

866 representatives from instructors, professors, students of the capital met for a conference to converse and contribute ideas to the effort "Eliminating slavish culture in schools."

On the evening of March 12 the Hanoi Education Bureau and Culture Bureau coordinated and organized at the general school level III a session to converse and contribute ideas towards the problem of "eliminating slavish culture."

Mr. Nguyễn Đình Du, the director of the Hanoi Education Bureau rose to announce the reasoning, clarify the situation of old books and newspapers from imperialist times that were left behind in our Capital "that are a sort of flunky in the spirit of reactionary, slavish, backwards culture" requiring our duty to bring everyone to see reason to eliminate it, and to build a new wholesome, advanced culture following the cultural develop plan of the government in 1956.

Mr. Nguyễn Bắc, representing the Hanoi Culture Bureau conversing about "eliminating slavish culture" developed 3 main problems.  The situation of books and magazines nowadays, classifying old books and newspapers, and the position toward old books and newspapers of each kind.  After clearly analyzing the reactionary propagandistic properties of books and newspapers influenced by American culture, the reactionary properties of some old classical books and newspapers, he divided them into four types: obviously reactionary books and newspapers, clearly obscene, the backwards kind more or less reactionary, romantic kinds of teaching materials, and classic stories, the progressive kinds of which must be preserved. After that he clarified that the object to attack is type I, the propagandizing for American war mongers, destroying national unity, and with a clear obscene substance, meaning that it violates propagandistic discipline.

He emphasized that the campaign to eliminate ignorant culture is everybody's duty, it's necessary difficult and complicated, and appealed to the whole conference to express their ideas to contribute to this work.

Each representative professor, student contributed further ideas about old music, old records, storybooks, subjects, mobile cinema, etc...

nguồn: Thời mới 14 tháng 3 1956, 3


Trong bài này có nhiều ý kiến lộn xộn.

Sách có tính chất phản động gồm:

1) sách báo ảnh hưởng văn hóa Mỹ
2) một số sách báo cổ điển cũ

4 loại sách phản động:

1) loại sách báo phản động trắng trợn, dâm ô rõ rệt
2) loại lạc hậu ít nhiều phản động
3) lãng mạn loại giáo khoa
4) sách chuyện cổ tích (song loại tiến bộ cần phải bảo tôn).

Sách giáo khoa lãng mạn? vừa cổ tích, vừa tiến bộ?

quốc nhạc năm 1963

Tôi chuyên về quốc nhạc.

Tôi hiểu quốc nhạc có hơi khác.  Tôi cho đó là nghệ thuật cấu tạo âm thanh để diễn tả tình cảm, chí hướng của dân tộc.

nguồn: Nguiễn Ngu Í, "Bách Khoa phỏng vấn giới nhạc sĩ [Nguyễn Vân Thinh]," Bách Khoa #158 (1 tháng 8 1963), tr. 102.


Nguyễn Văn Thinh, sinh năm 1908, chuyên về nhạc tài tử.  Tôi nghĩ từ "quốc nhạc" được thông dụng hơn ở miền Nam, nhất là trước 1975.  Song một điều rất rõ là nhiều trí thức, nghệ sĩ từ Bắc chí Nam cũng lo đến truyền thống trong nhạc Việt.  Họ lo bởi vì trước mặt họ xem nhạc truyền thống của Việt Nam đang suy sụp trước sự thịnh hành của tân nhạc và nhạc ngoài quốc.

Khái niệm đằng sau của chữ "quốc nhạc" là "dân tộc."  Từ điển Tiếng Việt (Nxb Đà Nẵng - Trung Tâm Từ Điển Học, 2007) định nghĩa dân tộc như sau.  Thứ nhất là "tên gọi các cộng đồng người hình thành trong lịch sử ở những giai đoạn phát triển khác nhau." Thứ nhì là "tên gọi những cộng đồng người có chung một ngôn ngữ, một lãnh thổ, một nền kinh tế và một truyền thống văn hoá."

Nghĩa thứ hai chắc hợp với ý của Nguyễn Văn Thinh nhiều hơn.  Quốc nhạc là "nghệ thuật cấu tạo âm thanh để diễn tả tình cảm, chí hướng của" cộng đồng có ngôn ngữ, lãnh thổ, kinh tế và truyền thống văn hóa chung.  Đây là một cách nhìn tĩnh về dân tộc.  Người có sẵn, địa vị có sẵn, truyền thống văn hóa có sẵn, như vậy tình cảm và chí hướng cũng sẵn.

Nghĩa thứ nhất thì phải gọi là động hơn.  Dân tộc không "có" mà lại "hình thành" (nảy sinh và bắt đầu tồn tại như một thực thế - Từ điển Tiếng Việt).  Trước khi "tồn tại" thì cái gì nào đó cũng phải "nảy sinh."  Nghĩa là tính chất căn bản của một dân tộc không phải luôn luôn mãi mãi không thay đổi.  Qua thời gian có những yếu tố mới được "nảy sinh."

Từ điển Bách khoa Việt Nam (Trung Tâm Biên Soạn Từ Điển Bách Khoa Việt Nam, 1995) cũng định nghĩa tương tự.  Dân tộc "là cộng đồng chính trị - xã hội được chỉ đạo bởi một nhà nước, thiết lập trên một lãnh thổ nhất định..."  Nhưng từ điển này cũng có câu: "Kết cấu của cộng đồng dân tộc rất đa dạng, phụ thuộc vào hoàn cảnh lịch sử, văn hoá, xã hội trong khu vực và bản thân."  Như vậy thì dân tộc không chỉ là động mà cũng là đa dạng.  Như vậy không phải là dân tộc tạo ra một cộng đồng người.  Chính cộng đồng người và các cá nhân trong cộng đồng tạo ra một dân tộc.

Nghĩ đến câu của Nguyễn Văn Thinh một cách rất khác - tôi tự cảm nghĩ như quốc nhạc là nghệ thuật cấu tạo âm thanh để diễn tả tình cảm, chí hướng của một dân tộc.  Dân tộc là kết quả của tình cảm, chí hướng chung của một cộng đồng.

Quốc nhạc của ông Thinh phụ thuộc vào tình cảm và chí hướng của một cộng đồng lớn lên những năm đầu thế kỷ 20.  Tình cảm và chí hướng của người lãnh thổ Việt 50 năm sau không thể giống thời của ông.  Còn các người hiện nay đang sống hơn 100 năm sau cái thời mà ông Thinh lớn lên có cách biểu hiện tình cảm và chí hướng mình rất khác.

Lắm lần trong lý tưởng, chữ dân tộc được áp dụng để áp đặt một mẫu xử lý nhất định.  Nhưng chính cách xử lý hiển nhiên trong một cộng đồng và lãnh thổ là tính dân tộc.

Những người bán sách báo cần chú ý [trích] (1975)

Hơn hai mươi năm nay có một vấn đề hết sức nghiêm trọng mà người dân Việt Nam chân chính nào cũng có thể nhận thấy, đó là nền văn hóa do Mỹ dựng lên ở miền Nam. … Nền văn hóa của chúng ta (của Mỹ dựng lên) là nền văn hóa đồi trụy, lai căng, mất gốc, phản động, dâm ô, cần phải tẩy rửa, cần phải bài trừ, và muốn tương lai dân tộc tốt đẹp thì nhất thiết phải xây dựng một nền văn hóa lành mạnh, tiến bộ.

Nhưng khi cả miền Nam đã là một thuộc địa kiểu mới của Mỹ, người dân bị tước đoạt hết quyền độc lập, tự do thì làm sao có thể xây dựng được một nền văn hóa tiến bộ, lành mạnh? …

Những ngày đầu đặt chân lên thành phố Sài Gòn, tuy lực lượng cách mạng cùng một lúc phải giải quyết nghìn việc nhưng vẫn đặc biệt quan tâm đến tình hình văn hóa ở miền Nam và có kế hoạch từng bước tẩy rửa những nhớp nhơ do đế quốc Mỹ để lại. …

nguồn: Trương Đạt Vân (Cục thông tin báo chí) “Những người bán sách báo cần chú ý,” Giải phóng (bộ mới) 6 tháng 9 1975 tr. 2.


Trong vòng nhìn của chính quyền Việt Nam, văn hóa là một vấn đề cốt yếu.  Làm chính phủ mới thì phải thật sự "giải quyết nghìn việc."  Song về văn hóa, miền nam Việt Nam không phải một xứ lạ mà không chung một ngôn ngữ, không chung một nền văn minh lâu năm.  Tại sao văn hóa là một nhiệm vụ quan trọng như thế?  Lý do là hai mươi năm sống dưới "quyền" của "thuộc địa kiểu mới của Mỹ" có thể chuyển đổi văn hóa thuần tuý, chân chính của Việt Nam thành "đồi trụy, lai căng, mất gốc, phản động, dâm ô."

Tuy nhiên, cái nền văn hóa Việt Nam trước 1955, trước 1945, trước 1930, trước 1887 nữa cũng bị như thế.  (Và không riêng Việt Nam - không có nền văn hóa nào mà không chịu các nét xấu ở trên).  Theo một cách nhìn trái ngược, những năm 1955-1975 ở miền Bắc Việt Nam là một thời gian ngoại lệ trong lịch sử văn hóa Việt Nam.  Về riêng văn hóa thì miền Bắc cũng phải coi như là thuộc địa kiểu mới của chính quyền Mao Trạch Đông ở Trung Quốc.  Từ vừng để phê phán văn hóa gốc từ quan niệm thanh giáo của Trung Quốc của thuở đó.

Thực ra, các nền văn hóa phải lo lắng trước là cái bóng lớn của văn hóa Mỹ và văn hóa Châu Âu.  Về âm nhạc, hội họa và kịch nghệ thì kỷ thuật của nền văn hóa Châu Âu đã thấm rất sâu vào văn hóa của các nước, các dân tộc toàn thế giới.  Ở riêng Việt Nam việc soạn nhạc viết trên năm dòng kẻ đã thành rất bình thường sau những năm 1930.  Việc biểu diễn trên sân khấu rạp hát cũng thành rất bình thường.  Vẽ với sơn dầu cũng thành rất bình thường.  Trước 1887 không có, không cần đến các thứ ấy - như vậy từ khi văn hóa Việt bị tây phương ảnh hưởng thì nó bị lai căng, mất gốc rồi.

Văn hóa Mỹ có ưu tiện lớn là được rất thành công về phương tiện truyền thông đại chúng.  Các phương tiện ấy làm cho nền điện ảnh và nhạc phổ thông của Mỹ được sản xuất rất trau chuốt, quyến rũ.  Kỹ nghệ sản xuất phim và nhạc của Mỹ bây giờ bây giờ là tiêu chuẩn toàn cầu.

Không có nước nào, nền văn hóa mà không bị "lai căng" nào cả.  Nhạc Mỹ có một sức mạnh đặc sắc là nhờ sự pha trộn của các nét nhạc châu Phi, nhạc dân gian nước Anh, và nhạc cổ điển tây phương. Nền nhạc lai căng này là vi thuẩn đã làm nhiễm cả trái đất này.  Thực ra sự lai căng không phải là xấu.  Đồ ăn pha trộn lắm lần ăn rất ngon.  Các con lai lắm lần rất đẹp và xuất sắc.

Nhạc phổ thông kiểu kỷ nghệ Mỹ là một chiếc xe ủi đất chôn các nền nhạc truyền thống của các dân tộc toàn cầu.  Các nước nhỏ và các nước theo quan niệm văn hóa của Liên Xô, của Mao Trạch Đông đã cố gắng ngăn cản việc này, mà không thành công và không thể nào thành công.  Giai đoạn màn sắt họ được tạm cấm và cản trở văn hóa "đồi trụy, lai căng, mất gốc, phản động, dâm ô" của thực dân kiểu mới Mỹ.  Song rút cục, kỹ nghệ văn hóa phổ thông cũng là một trong những vũ khí đã xé màn sắt ấy.

Tuy nhiên, chủ nghĩa thanh giáo của các nước cộng sản chủ nghĩa cũng tai hại cho văn hóa.  Văn hóa bị "khai thác" quá nhiều để phục vụ các chính sách chính trị của nhà nước và không được tham gia đời sống xã hội một cách bình thường.  Nếu có nhà nước bảo vệ văn hóa, tại sao dân được có ý thức tự bảo vệ các nền văn hóa ấy?

Thuần phong mỹ tục ... Mỹ (American Customs and Manners) - Sỹ Ngọc (1955)

Văn nghệ ướt của Mỹ - American arts

Tục Mỹ - American manners

Tự do ngôn luận Mỹ - American freedom of speech

Nhân đạo Mỹ - American humanity

Một kiểu yêng hùng lối Mỹ - A kind of American bravado

nguồn: Văn Nghệ 14 tháng 7 1955, tr. 1.


Sỹ Ngọc là một họa sĩ Việt có tiếng tăm, nhưng đây những tranh đơn sơ.  Nhu cầu chính trị cao hơn nhu cầu nghệ thuật.  Các kiểu gián điệp tuyên truyền giản dị thái quá như vậy có bao giờ hiệu quả không?