Ðược tin bà chị hay buồn của em
Getting news of your often sad sister Ðược tin những người không còn tình yêu
Getting news of those no longer in love Cuộc đời mà lại xót xa
Life is painful Thì sao cây táo nở hoa
So why does the apple tree blossom Thì sao giếng nước trong veo
So why is well water so limpid Sao con đường me xanh đến thế
Why is the street lined with tamarind trees so green Sao anh lại yêu em đến thế
Why do I love you so much Ôi con chim sẽ tóc xù của anh
Oh my sparrow with bristled feathers
Ðược tin bà chị hay ngồi thở dài
Getting news that your sister sits sighing Ðược tin những người không còn mê say
Getting news of those who've lost their passion Cuộc đời mà lại đắng cay
Life is so often bitter Thì sao ông lão ở nhà bên
So, why does the old man next door Còn làm thơ ngắm hoa phượng lên
Still make poetry when the phoenix flower rises Sao em khờ vậy hỡi cô hàng xóm
Why are you so silly, neighbor girl Sao thiếu phụ buồn như hoa trinh nữ
Why is the young bride sad like the shy mimosa flower Em ơi cuộc đời vẫn đẹp làm sao
Oh girl, life is still so beautiful
Ðược tin em nhé đừng nghe
Getting that news dear, don't listen Mà nghe em nhé đừng tin
And if you listen dear, don't believe
Trong những năm 1970 Trần Tiến chơi rất thân với Lưu Quang Vũ. Khi soạn bài ca "Chim sẻ tóc tù" Trần Tiến lấy cảm hứng từ bài thơ "Phố ta" của Lưu Quang Vũ.
Thực ra bài "Phố ta" không đề cập đến tình yêu. Thông điệp chính của "Phố ta" là "Nếu cuộc đời này toàn chuyện xấu xa / Tại sao cây táo lại nở hoa / Sao rãnh nước trong veo đến thế?" Đừng bị ám ảnh bởi những việc linh tinh của kẻ khác kể lại. Bài ca của Trần Tiến mà cũng lấy hai hình ảnh quả táo và nước trong gần như có chung một thông điệp.
Trời vén mây nhìn xuống, gió hắt cơn mưa phùn Đành tiễn đưa chàng Dế, dù một thời buồn phiền chưa nguôi Làn gió man mác đàn kiến chập trùng, chập trùng Tiễn đưa dế mèn sang bên kia thế gian
Heavens look down from above, light winds blow, drizzling rain
We must bid farewell to Cricket, though once there was sadness unassuaged
Vague breezes, ants accumulate in greater numbers
Bid farewell to the house Cricket on the other side
Thời Dế non hợm hĩnh, thích rong chơi phiêu bạt Cậy sức đôi càng to, chẳng coi ai xung quanh ra sao Nào ai khuyên răn Dế cùng gật gù, nhưng rồi: Nước đổ lá khoai, nước đổ lá khoai
Once young Cricket was arrogant, liked to wander like a vagabond
Relied on the strength of pair of jumping legs, didn't think anything of those around him
Whenever someone cautioned him Cricket nodded his head, but it was
Like water off a duck's back, like water off a duck's back
Thời Dế non háu đá, có muốn ai hơn mình Nào biết đâu Trời cao, phận “Cạn tầu ráo máng” Thì thôi Dế ơi cũng đã cạn rồi một thời Thứ tha cuối cùng tiễn đưa cuối cùng
When young Cricket bucked wildly, wanting no one to be better than him
Who knew Heaven above, fates the "ungrateful to burn bridges"
Then stop it Cricket, you've burned it once
Your final forgiveness is your final farewell
Muôn loài rộng lượng tiễn đưa chàng Dế Sinh thời “bướng mệnh” càng to hiếu chiến Tha lỗi lầm xưa nào đâu khó nhọc Nhỏ giọt nước mắt tiễn đưa thôi khép lại
All of creation magnanimously bids farewell to the Cricket lad
In his time a "stubborn lot" big jumping legs that loved to fight
Forgiving the mistakes of long ago is not so hard
Tiny teardrops bid farewell, stop and close your eyes
Truyện ngụ ngôn. Dế mèn là dế được nuôi, được chiều. Được nuôi để chiến, để đánh như đấu sĩ. Với "đôi càng to" thì có dáng oai nghi. Nhưng biết mình to khỏe, hùng vĩ thì sao mà không "hợm hĩnh."
Nhưng dế mèn này đánh một cách vô kỷ luật, chưa trưởng thành. Con dế này "bướng" vậy bị "cạn." Thanh niên có sức khỏe, song thanh niên thiếu trí tuệ. Lớn lên, dù mình trẻ và khỏe, thiếu ý chí thì mình dễ bị đánh thắng.
"Trời vén mây nhìn xuống." Nghĩa là trời có mặt, trời không thờ ơ. Trong vũ trụ có chân lý. Có phạm là bị phạt. Nhưng mặc dù phản bối luật trời, "muôn loài rộng lượng tiễn đưa chàng Dế." Trời nghiêm chỉnh và trời khoan dung. Ở giữa các phiên khúc có những đoạn nhạc không lời cũng góp phần kể chuyện này.
Khiêu vũ xong, Điêu Thuyền lại ngồi xuống trước cây đàn piano, vừa đánh vừa lên tiếng hát theo điệu "J'ai deux amours":
Giò này giò nóng, Ai có mua thì xin cứ Bỏ một hào ra. Ai muốn mua thì mua...
Lã-Bố mê mẩn tâm thần, đứng bên dùng dằng một hồi rồi ...
nguồn: Phong Hóa 133 (18 tháng 1 1935), 3.
Phương Đông gặp phương Tây có dễ đâu! Nói cho đúng hơn văn hóa Trung Quốc gặp văn hóa Pháp. Hay nói một cách khac bệnh dịch cải lương gặp bệnh dịch khiêu vũ. Hay gái tân thời gặp trai lỗi thời?
Thường lệ thì trai mặc âu phục và gái thì mặc quốc phục. Ở đây cô Điêu Thuyền mặc quần áo Việt theo mốt.
[C]húng tôi xin chịu cả cái lối hát gì mà Bàng Quý Phi mặc quần áo đầm, chiếu projecteur tây, lại cầm cái quạt lông Anh, nói tiếng ta, diễn sự tích Tàu mà lại cho vào một điệu “con chó xồm cắn con chó lài, gầu gấu gấu gầu” trong khi vua Tống Nhân Tôn mặc áo long bào, đi giầy tây trắng ca một bài − tôi không nói đùa − một bài theo điệu “giò này giò nóng, ai muốn mua thì xin cứ ứ ứ ứ!” Để xin “vởi mẩu hẩu” (sic) cho Bàng Quý Phi thoát tội tam ban triều điển… Thực là trào phúng, thực là mỉa mai cho nghề hát!
Tôi phải tự hỏi Vũ Bằng có chứng kiến cảnh ở trên? Hay chỉ nghe nói? Vì cảnh ấy cũng na ná giống như cảnh "Tâm Quốc tân thời diễn nghĩa" trên trang Phong Hóa. Đây là như chủ nghĩa dada của nghệ thuật hiện đại. Thực ra đông và tây mới gặp nhau thì cũng khó phù hợp, nhưng cũng thú vị và mới lạ.
1. Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui
Every day I choose something happy Chọn những bông hoa và những nụ cười
Choose flowers and smiles Tôi nhặt gió trời mời em giữ lấy
I gather wind from the sky, beckon you to hold it Để mắt em cười tựa lá bay
So your eyes smile like flying leaves
ĐK : Và như thế tôi sống vui từng ngày
And it's in that way that I live happily every day Và như thế tôi đến trong cuộc đời
And it's in that way that I come to life Đã yêu cuộc đời này bằng trái tim của tôi
Loving this life with my own heart
2. Mỗi ngày tôi chọn đường mình đi
Every day I choose the road I'll take Đường đến anh em đường đến bạn bè
The road coming to you brothers and sisters, the road coming to friends Tôi đợi em về bàn chân quen quá
I await your return, feet I know well Thảm lá me vàng lại bước qua
Carpeted with tamarind leaves golden, they step past
3. Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui
Every day I choose something happy Cùng với anh em tìm đến mọi người
Together with you brothers and sisters look for everyone Tôi chọn nơi này cùng nhau ca hát
I choose this spot so we can sing together Để thấy tiếng cười rộn rã bay
To feel boisterous laughter fly
4. Mỗi ngày tôi chọn một lần thôi
Every day I choose only once Chọn tiếng ru con nhẹ bước vào đời
Choose the sound of a lullaby stepping gently into life Tôi chọn nắng đây chọn cơn mưa tới
I choose the sunlight that's here and the rain that's coming Để lúa reo mừng tựa vẫy tay
So the rice calls out in celebration like it's waving
5. Mỗi ngày tôi chọn ngồi thật yên
Every day I choose to sit really quietly Nhìn rõ quê hương ngồi nghĩ lại mình
Look closely at my homeland, sitting and thinking about myself Tôi chợt biết rằng vì sao tôi sống
I suddenly realize why I live Vì đất nước cần một trái tim.
Because my country needs a heart.
Năm 2003, Khánh Ly kể cho tôi biết rằng Trịnh Công Sơn sáng tác bài ca "Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui" trong thời gian ông "đi thực tế." Đi thực tế có ý nghĩa khá rộng, nhưng tôi nghĩ rằng trong trường hợp này đi thực tế có nghĩa là đi lao động, hay sống với những người lao động.
Dù thế nữa, "Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui" có nhiều nét chung với các ca khúc của Trịnh Công Sơn trước 1975. Giai điệu thì thong thả theo điệu trưởng. Tính chất của lời ca cũng phụ thuộc vào nhạc phong trào (đi lên đường, đòi hòa bình, đoàn kết dân tộc) nhưng cũng có những nét lãng mạn và triết lý.
Sống trong thực tế thì phải có thiên nhiên - gió, nắng, mưa, lá. Cũng có những hình ảnh trộn lẫn - người ta không nhặt gió mà nhặt hoa. Nhưng cơn gió ấy thổi lá, làm cho lá bay như tiếng cười trong "mắt em." Em là người tình, hay là em trai hay gái?. Chắc là người tình vì người em ấy có "bàn chân quen quá" cũng đi trong lá bay.
Thiên nhiên cũng là yếu tố trong việc sản xuất. Đi thực tế là "chọn nắng đây chọn cơn mưa tới." Thiên nhiên như thế là một niềm phúc lành. Kết quả của nắng, mưa và gió là "lúa reo mừng tựa vẫy tay" (mọc lên vì nắng và mưa, vẫy tay do gió thổi). Trong lời ca này lúa mọc đi song song với tiếng ru con (tiếng mẹ đẻ nuôi dưỡng con lớn lên). Vậy thì thiên nhiên chưa đủ - phải có sự săm sóc của ai đó. Đó là "anh em" mà "cùng nhau ca hát." Anh em ca hát có phải là "tiếng ru con" cho lúa được khôn lớn? Tất nhiên ca hát sẽ không đủ. Anh em cũng phải có kế hoạch và sức lực. Nhưng tiếng ca hát và ru con cũng biểu hiện tinh thần và chí khí của con người.
Về âm thanh ngoài anh em ca khúc có tiếng của lúa vẫy tay. Lá bay không gây tiếng mấy. Lá bay, lá thảm đất tiêu biểu cho sự bình yên, sự trầm ngâm, cho thời trôi qua (mỗi ngày).
Một. Mỗi ngày chỉ có một niềm vui thôi? Một niềm vui, một lần, một trái tim. Ngày mai cũng thế. Đây có phải việc kiêng hay tự kỷ luật cho mình. Hay vì ăn năn cái gì đó? Nếu được hai niềm vui có phải là sa đọa? Tự kỷ luật mình thì "ngồi thật yên" để "nhìn rõ quê hương" và để "nghĩ lại mình." Có lẽ đó là mục đích của việc "đi thực tế." Để biết mình sống để làm gì? Sống để hiến trái tim của mình. Nghĩa là quê hương cần sự ân tình của mỗi người.
Tôi không biết lúc bấy giờ bài ca "Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui" được phổ biến bao nhiêu và như thế nào. Tôi có bản nhạc của bài hát này trong một tập ca khúc không cấp phép với tên gọi Bài ca cây lúa, chắc được xuất bản năm 1984. "Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui" được chính thức xuất bản trong quyển Tuyển tập Những bài ca không năm tháng (Nhà xuất bản Âm nhạc, 1995) với đầy đủ giấy phép. Như vậy thì rất khó hiểu tại bài hát được có mặt trên danh sách "Danh mục các bài hát trước năm 1975 được phép phổ biến" của Cục Nghệ thuật Biểu diễn. "Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui" không thể nào có trước 1975 (bài ca hát phản ánh đời sống ở Việt Nam sau 1975). Còn bài hát đã được kiểm duyệt khi in tập ca khúc ở trên. Tại sao mới được cấp phép ngày 22 tháng 9 năm này?
Khánh Ly hát bài hát này trên băng cát xét Bông hồng cho người ngã ngựa năm 1980, nhưng tôi không biết Khánh Ly nhận được ca khúc này như thế nào.
Hình như bài hát này được thu thanh năm trên một băng cát xét của Trịnh Công Sơn và Thanh Hải thực hiện với tên gọi "Tôi sẽ nhớ" nhưng tôi không biết băng ấy được phổ biến từ bao giờ. Thanh Hải nhắc rằng: "Nhạc của anh Sơn viết lúc đó rất bị hạn chế, đôi khi còn bị chặt đầu chặt đuôi để bình phẩm, lên án" ("Anh Trịnh Công Sơn và tôi," tcs-home.com (4/2001) - Không hiểu tại sao câu này bị bỏ khi bài này được in trong sách Trịnh Công Sơn: Người hát rong qua nhiều thế hệ (T.P. Hồ Chí Minh: Nhà xuất bản Trẻ, 2001), tr. 369-374.
Tôi chỉ biết bài ca này bị phê phán nặng ở báo chí.
Cứ mỗi ngày, tác giả lại "ngồi thật yên" để "chọn một niềm vui", "chọn đường mình đi" v.v... Niềm vui trong bài hát là gì? Ta có thể thấy đó là "Dâng hoa", "nụ cười", "gió trời", "lá bay," "cơn mưa", "anh em" v.v... Niềm vui cao quý, đẹp đẻ nhất là niềm vui trong lao động và chiến đấu, thì hoàn toàn vắng bóng trong bài hát nay. Nguy hiểu nhất là "mỗi ngày", tác giả lại "chọn đường mình đi" (!). Trên đời này, đúng là có nhiều con đường; nhưng con đường chân chính chỉ có một mà thôi! Như vậy, sao lại có hể "mỗi ngày" tác giả lại "chọn đường mình đi". Chọn đường nào vậy? [Phạm Trung Thành, "Những bài ca lạc điệu," Công Nhân Giải Phóng (17 tháng 7 1981), tr. 5].
Tôi phải khen tác giả Phạm Trung Thành trích lời ca rất chính xác. Nhưng tôi xin lỗi, quan niệm của ông con nít lắm. Con nít không được quyền chọn con đường mình đi. Con nít phải làm theo lời của bố mẹ. Một người trưởng thành trong một xã hội trưởng thành nên tự chọn đường mình đi.
Quan niệm của ông Phạm Trung Thành cũng giống lý thuyết của Jean-Jacques Rousseau và Robespierre tựa vào cái volonté générale (ý chí chung) cái nhất trí của toàn dân tiêu biểu cho lợi ích của đất nước. Nhưng theo quan niệm của hai ông ấy và chủ nghĩa Mác Lê toàn dân là những người gian khổ bị những người được hưởng "một niềm vui" bóc lột (xem Hannah Arendt, On Revolution (Viking Press, 1963), tr. 66-70).
Arendt cũng trích lời của Robespierre (theo bản dịch của R.R. Palmer trong sách Twelve Who Ruled) là "the charms of pleasure were escorted by crime" (sức mê hoặc của sự vui thú được dẫn đi bằng tội ác). Bà viết tiếp rằng "the torrents of misery must engender goodness" (mưa lũ đau khổ phải gây ra tính tốt). Đau khổ là tốt, niềm vui có tội.
Niềm vui của Trịnh Công Sơn không tỏ ra một niềm vui chung. Đó là một niềm vui của cái "tôi." Tôi "yêu cuộc đời này bằng trái tim của tôi" và "đất nước cần một trái tim." Thực ra đất nước cần mấy chục triệu trái tim. Nhưng các trái tim không cần có một niềm vui chung. Niềm vui nằm ở tầm viễn cảnh riêng của mỗi người. Để được tồn tại mỗi người rất cần đến một niềm vui mỗi ngày.
Bài đăng
