Phiêu diêu (Adrift) - Phú Quang + Nguyễn Trọng Tạo (2003)

Ngơ ngác rơi giọt nước mắt không rõ buồn vui
Dumbstruck, tear drops fall, not sure whether they're sad or happy
Chân chậm lại trên đường, không rõ về chốn nào
Feet slacken their pace on the rock, not sure where where they're returning to
Tung tăng thanh xuân ngược xuôi
Coming, going, youthful days back and forth
Phiêu diêu, phiêu diêu mộng du
Adrift, adrift, sleepwalking
Mặt trời, vầng trăng, ngôi sao mắt ướt
Sun, moon, stars like moistened eyes
Ngực núi căng phồng, dòng sông duỗi chân vào bao la
The mountain's bosom swells, the river extends its legs into vastness

Bài ca, bài ca thật xa
A song, a song so distant
Miền quê ấu thơ thật xa
The countryside of my youth so distant
Ta đấy ư? Em đấy ư?
Was I there? Were you?
Rồi mùa xuân sẽ qua, không trở lại
Then spring passes, it doesn't return
A u a u a u… Cây mười hai cành đã chết
Ah ooh, ah ooh, the tree of life has died
Sao bóng râm còn mãi trong đời…
Why does its shade forever linger in life...

Lời ca bài hát "Phiêu diêu" của Phú Quang tựa vào bài thơ "Sonnê không định trước" của Nguyễn Trọng Tạo.  Phú Quang thay đổi một số chi tiết cụ thể. Bài thơ của Nguyễn Trọng Tạo xây ra cuối năm, người kể chuyện đi trên xe, nhưng người ca hát đi dạo không rõ vào lúc nào.  Phú Quang cũng bỏ đoạn thơ về đá marathon. Nội dung của tác phẩm Nguyễn Trọng Tạo được viết phản ánh về nghệ thuật thi ca.  "Bóng râm còn mãi trong Thơ" nhưng với Phú Quang thì nó "còn mãi trong đời" là một khái niệm bao quát hơn.

Tôi rất khâm phục cách thể hiện tác phẩm của Trần Thu Hà và Phú Quang. Bản phối khí này rất độc đáo có chất nghệ thuật rất cao.  Đoạn nối có dàn nhạc giao hưởng nâng cao và phát triển không khí đầy cảm xúc của bài thơ và lời ca. 

Vui hướng đạo đoàn (Happy Scout Troop) - 1934

La Joie Scoute

Điệu "Ca Joie Scoute"

Anh em ơi, cùng nhau bước lên đường ta hát bài.
Brothers, together take to the road and sing a song.

Ca thiên thiên cùng non nước ta cùng cao tiếng cười,

Sing of nature and our mountains and waters, we raise our voices in laughter

Chim véo-von trên cánh xanh tươi

Tuneful birds upon fresh green branches

Vui sướng đi cho đời ta vui.

Joyfully we go so our lives are happy

Chim véo-von trên cành xanh tươi

Tuneful birds upon fresh green branches

Vui sướng đi cho đời cùng vui.

Joyfully we go so our lives are happy

Anh em ta, còn vui sướng trong đời niên thiếu này

Brothers, still joyful in this youthful life

Như hoa xuân làm thơm ngát xuân xuân đời bao tháng ngày,

Like spring flowers bring fragrance to spring, the spring of our lives these months and days

Như nắng xuân tưng bừng cỏ cây,

Like spring sunshine enlivens the plants.

Như gió xuân lẹ làng đưa mây,

Like spring breezes lightly guiding the clouds,

Như nắng xuân tưng bừng cỏ cây,

Like spring sunshine enlivens the plants

Như gió xuân lẹ lảng đùa mây.

Like spring breezes lightly guiding the clouds.

Anh em ta dù cay đắng muôn phần ta cứ cười,

Brothers, though there is bitterness in countless shares we still smile

Ta chen vai mà lo gánh chung phần ta với người.

Side by side we take care of our common share with others

Bao mối lo coi là bóng mây,

So many worries are seen as clouds,

Cơn gió vui mây sầu tanh ngay.

A happy breeze the sad clouds quickly disperse.

Bao mối lo coi là bóng mây,

So many worries are seen as clouds,

Cơn gió vui mây sầu tàn ngày.

A happy breeze, the sad clouds quickly disperse.

nguồn: Phong Hoá 91 (30 mars 1934), 3.

Nhạc hướng đạo vốn là một kiểu "bài ta theo điệu Tây."  Nhạc này là cửa vào vũ trụ nhạc tây phương cho nhiều trẻ em và thanh thiếu niên thế hệ 2X thế kỷ 20. (Mới đây bắt đầu có một thế hệ 2X mới!)

Như đại đa số tác phẩm nhạc tây phương bài ca "La joie scoute" theo gam âm nguyên và các nốt của gam này được thực hiện một cách rất chính xác và cố định.  Điều này chứng minh thiếu sót lớn nhất của nền nhạc mới Việt Nam là sự vắng mất của từ vựng có dấu hỏi, dấu ngã (và trong lời ca này dấu nặng nữa).

Tiến quân ca (Advancing Army Song) - Văn Dung (1945)

Đoàn quân Việt Nam đi chung lòng cứu quốc
Go army of Vietnam, with one heart rescue the nation,
Bước chân dồn vang trên đường gập ghềnh xa.
Louder and louder, footsteps echo on the rugged road.
Cờ in máu chiến thắng mang hồn nước,
The flag, imprinted with victory's blood, bears the nation's soul.
Súng đàng xa chen khúc quân hành ca.
The sound of distant guns vie with our martial song,
Đường vinh quang xây xác quân thù
The road to glory is built upon the corpses of our foes.
Thắng gian lao đoàn Việt lập chiến khu
Conquering adversity, Vietnamese troops will open the theater of war.
Thề phanh thây uống máu quân thù
Vow to quarter the corpses and drink the blood of the enemy.
Tiến mau ra xa trường, tiến lên! 
Advance quickly to the battlefield, advance!
Cùng thét lên! Trí trai là đây nơi ước nguyền.
Cry out together! Our prayers are located here in our young men's wills.

Đoàn quân Việt Minh, đi sao vàng phấp phới.
Go Việt Minh army, golden star fluttering in the wind
Giắt giống nòi quê hương qua nơi lầm than.
Lead the race out of this miserable situation.
Cùng chung sức kiến thiết xây đời mới.
Together, with our common strength we'll build to make a new life.
Đứng đều lên gông xích ta đập tan.
Let's arise and smash our shackles.
Dù thây tan xương nát khùng sờn.
Even if our corpses are scattered and our bones are smashed, don't be discouraged.
Gắng hy sinh đời ta tươi thắm hơn.
Endeavor to sacrifice, our lives will be brighter.

Từ bao lâu ta nuốt căm hờn

For so long have we had to hold in this anger

Võ trang đâu, lên đường hỡi ai!

Where are you weapons, hit the road everyone!

Lòng chớ quên Bắc sơn, Đô lương, Thái nguyên.

Don't let your hearts forget Bắc Sơn, Đô Lương, Thái Nguyên.

nguồn: Tri Tân tạp chí số 203 (6 tháng chín 1945), trang 5.

Lời ca của bài "Tiến quân ca" được đặt ra như một bài thơ của tác giả Văn Dung.  Các từ ở đây như y hệt với bản nhạc của Ví dụ 6 trong bài viết "Quốc nhạc Việt Nam: Hành trình tìm kiếm bản quốc ca" của tôi (và Nguyễn Trương Quý dịch).  Chỉ có một số lỗi chỉnh tả.

Số tạp chí này được in mồng 6 tháng 9 1945, vài hôm sau sự kiện lịch sử mồng 2 tháng 9, chứng minh sức phổ biến của ca khúc này. Nhưng có vẻ như lúc bấy giờ thì sức phổ biến của nhạc sĩ Văn Cao chưa kịp theo.  Thực ra trong tạp chí này thì "Tiến quân ca" ra mắt độc giả chứ phải là vào lỗ tai quần chúng.

Số 203 Tri Tân tạp chí cũng đăng lời của bài hát "Du kích ca" của Đỗ Nhuận nhưng không để tên tác giả.

Hương xưa (A Long Ago Fragrance) - Vũ Hoàng, ý thơ: Cao Vũ Huy Miên (1995-97?)

Không hiểu vì sao ta có buổi chiều nay
I don't understand why we have this afternoon
Gặp lại nhau và bỗng dưng em khóc
Meeting and suddenly you cry
Giọt nước mắt anh làm sao ngăn được
These tears, how can I hold them back
Em bây giờ như xa một tầm tay
Now it's like you are at arm's length
Em bây giờ như xa một tầm tay
Now it's like you are at arm's length

Biết nói gì khi tình đã nhạt phai
What can be said when love has faded
Tháng mười hai trời còn mưa buồn
December, rain still sadly falls
Anh bâng khuâng đứng lặng ở cuối đường
Melancholy, I stand silently at the road's end
Chẳng có điều gì để trách cứ nhau.
There's no reason to hold each other responsible

Khi trái tim không cùng suy nghĩ
When hearts don't think together
Đốt làm chi những tờ thư cũ
Why burn those old letters
Xóa được không kỷ niệm mênh mông
Erase those vast memories
Rồi mai này anh sẽ yêu ai.
Then tomorrow, who will I love

Tình yêu ấy nghìn lần không đơn giản
That love, a thousand times it wouldn't have been easy
Tình yêu ấy còn chút gì lãng mạn
That love, there's a little romance left
Để gởi về người con gái yêu anh
To send to the girl who loves me
Để gởi về người con gái yêu ai...
To send to the girl who loves someone

Kỷ niệm (Memories) - Cao Vũ Huy Miên (1985)

Anh xa em thật rồi

I'm very far from you
bỏ lại sau lưng chuỗi ngày dài mùa hạ

casting behind me a string of long summer days
bỏ lại phía sau cả những chùm hoa nở

casting from behind bunches of flowers in bloom
trên con đường mà chúng ta vẫn thường qua

upon the roads that we often crossed

Anh không hiểu vì sao ta có buổi chiều này

I don't understand why we have this afternoon
gặp lại nhau và bỗng dưng em khóc 

meeting and suddenly you cry

giọt nước mắt, anh làm sao ngăn đuợc

These tears, how can I hold them back
em bây giờ như xa một tầm tay

Now it's like you are at arm's length

Em đi về giờ đã có người đưa

You've gone home now in someone's company
anh ngơ ngác để làm rơi cả nón

confused I even knocked off my hat
tháng mười sao trời còn mưa muộn

October, why is there late rain
anh lang thang rồi đứng ở cuối đường

I wander, end up standing at the road's end

Chẳng có điều gì để trách cứ em

There's no reason to keep blaming you
em đã sống cho anh nhiều quá

you lived for me so much
đốt làm chi những tờ thư cũ

no reason to burn old letters
để anh nghe êm ái đến nhường nào

so I would feel at peace at giving up

Để mai này anh sẽ yêu ai

So tomorrow who will I love
tình yêu ấy nghìn lần không đơn giản

that love a thousand times would not be simple
tình yêu ấy là chút gì lãng mạn

that love a thousand times there was just a bit of romance
là hy sinh, là chia sớt trong đời

it was sacrifice, it was sharing in life
Là bây giờ anh biết đơn côi

it's now I know solitude



Hong Duong ca bài "Hương xưa"

"Hương xưa" của Vũ Hoàng phổ theo thơ "Kỷ niệm" của Cao Vũ Huy Miên là một ca khúc boléro thành công giai đoạn hậu Việt Nam Cộng Hòa. 

Đường Tôn Thất Thiệp (1966)

Cái chợ trời sắp dẹp rồ! Ngộ có cái cửa hàng lớn lắm!! Có ai muốn bán rẻ cho ngộ thì ngộ sẵng sàng giúp đỡ “tồng pào”(!)

Nguồn: Chính Luận 16 tháng 11 năm 1966 

Lâu năm Đường Tôn Thất Thiệp quận 1 Sài Gòn có tiếng là chỗ bán băng đĩa lâu. Hình như ngày xưa thì cũng như thế.  Các doanh nhân người (tồng pào) Trung Hoa cung cấp đồ lậu cho bán ở khu phố ấy.

Trần Văn Khê: "Vài nhận xét về xu hướng nhạc thế giới" (1962)

Từ Bắc chí Nam, nhạc mới -- thường gọi là âm nhạc cải cách -- lần lần không được quần chúng ưa thích như trong buổi đầu, nếu nhạc sĩ chỉ sáng tác loại bài hát nhỏ theo cách đơn ca và không tìm được đề tài mới lạ. Thành ra, nhạc sĩ áp dụng hòa âm, đối điểm để viết song ca, hợp ca có nhiều phần, hoặc cải biến dân ca cổ nhạc. Một mặt khác, nhạc sĩ tập sáng tác nhạc phẩm lớn và hai gian nhạc quản huyền được thành lập, 1 Hà-nôi, 1 ở Saigon để trình bày những nhạc phẩm loại giao hưởng musique (Symphonique) do nhạc sĩ Việt sáng tác hoặc những nhạc phẩm lớn của nhạc sĩ Âu Mỹ. Chúng tôi đã nhiều lần nói rõ quan điểm của chúng tôi về vấn đề chấn hưng hay phát triển Việt nhạc -- tìm cái mới hay cái lạ để làm giàu cho nhạc Việt mà không giết cá tánh của nó. Học hỏi nhạc người phải học đến nơi đến chốn để có thể góp mặt với nhạc sĩ trên thế giới. Trong khi tìm cái hay của nước ngoài để áp dụng vào việc chấn hưng quốc nhạc, không cứ phải hướng về Âu Châu. Các nước Á châu như Trung Hoa Nhật Bản, Triều Tiên, Ấ Độ, Nam Dương có nhiều đặc điểu đáng cho chúng ta học hỏi tìm tòi.

Trần Văn Khê. "Vài nhận xét về xu hướng nhạc thế giới," Bách Khoa #121 (15 tháng 1 1962), 124-132.

Những câu viết này giả định một số điều.  

Một điều giả định là Việt nhạc phải phát triển.  Giá sử nhạc Việt không phát triển thì dân tộc Kinh bị các nước phát triển khinh bỉ?  Nước Việt không được vươn lên đứng bên cạnh các quốc gia phát triển khác?  

Một điều giả định nữa là tác phẩm âm nhạc phải có quy mô to lớn.  Các "bài hát nhỏ theo cách đơn ca" không được chấp nhận sao! Gần 50 năm sau các thể loại dân ca Việt Nam được UNESCO (tức là tổ chức văn hóa đại diện cho cả thế giới) nhận là di sản phi vật thể. Các làn điệu quan họ có quy mộ nhỏ nhoi được coi trọng hơn bất cứ tác phẩm giao hưởng sáng tác ở Việt Nam. Còn các ca khúc như "Thiên Thai," "Con thuyền không bến," "Tình ca," "Diễm xưa," "Nửa đêm ngoài phố," "Quê hương," v.v. được người Việt coi trọng hơn các tác phẩm giao hưởng phức tạp.

Phải "học đến nơi đến chốn" là một điều giả định nữa.  Với các sản phẩm tinh thần thì các tác giả phải có "tâm" - học thức không cần thiết lắm. Tất nhiên việc học nhạc rất hữu ích.  Người nào muốn thể hiện các thể loại và phong cách nhạc phải chịu học hỏi rất nhiều. Đến nơi đến chốn chứ! Nhưng sống trong một môi trường văn hóa / môi trường âm nhạc chắc sẽ tạo nên một nền hiểu biết rất đầy đủ - đầy đủ hơn những giờ ngồi trong phòng học.

Nhạc cổ điển tây phương có một nền giáo dục rất vững chắc với một hệ thống toàn diện. Có rất nhiều sách giảng dạy, và có nhiều mức độ phải vượt qua.  Gradus ad Parnassum. Bước lên tận đỉnh núi Parnassus.

Các câu viết ở trên và nhiều bài viết khác của giáo sư Trần Văn Khê chứng tỏ rằng ông bị ảnh hưởng nhiều bởi hệ thống thẩm mỹ học của nhạc cổ điển tây phương.  Không riêng Trần Văn Khê bị ảnh hưởng như thế. Ở trên ông nhắc về hai dàn nhạc giáo hưởng ở xứ Bắc (Nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa) và xứ Nam (Nước Việt Nam Cộng Hòa). Hai miền đấu tranh nhau đều phải có dàn nhạc xứng đáng. Hai miền nam bắc đều phải có nhạc viện nữa.

Nhưng đại đa số dân Việt Nam năm 1962 của hai miền đều bằng lòng thưởng thức các điệu vọng cổ, quan họ hay ca Huế. Thực ra các người nước ngoài cũng ưa nghe nhạc dân gian hơn nhạc mới nữa.

Tạm biệt chim én (Farewell to the swallow) - Trần Tiến (1983)

Tạm biệt chim én xưa tạm biệt những giấc mơ
Farewell swallow of long ago, farewell to those dreams
Và giàn hoa tím bên nhà ai nhớ mong
And the bower of purple flowers at a person's house who I miss
Chào nụ hoa bé nhỏ dịu dàng trong đám cỏ
Greetings to the graceful, little bloom in the grass
Đợi chờ con én những chiều xa rất xa
Waiting for the swallow those afternoons, so very far

Em như chim bay xa giữa đồng xanh quê hương bao la
You're like a bird flying far midst the green fields of my vast home
Tóc mùa xuân theo gió ru em ru em ru em bồng bềnh
Spring's hair in the breeze lulling me, lulling me, rocking

Chiều nào trên phố xưa lặng nhìn chim én bay
One afternoon on a street long ago I silent saw a swallow flying
Lòng thường mơ ước những đỉnh núi xa mờ
My heart dreamt of far away mountain peaks
Một ngày tiếng súng về rồi người trai lên đường
One day the sound of guns, then the young men hit the road
Để nhành hoa tím vẫy chào theo thiết tha
Leaving boughs of purple flowers to wave with enthusiasm

Anh như chim bay xa những đàn chim bay trong phong ba
I'm like a bird flying far, birds flying in the tempest
Góc trời kia chim én thương ai thương ai thương ai đợi chờ
In that corner of the sky, the swallow, who does I love, I love, who do I await

Một ngày tiếng súng ngưng, một người đi trở về
One day the guns ceased, someone left and came home
Tìm người con gái trong mùa chim én bay
Looked for a girl during the season of flying swallows
Bầu trời chim én liệng ngoài vườn hoa tím nở
A sky of soaring swallows, out in a garden of blooming purple flower 
Mà người con gái đã về trên núi cao
And the girl has returned from the mountains high

Ôi quê hương bao la tiếng đàn tôi ngân xa ngân xa
Oh our vast home, the sound of my guitar echoes far
Hát về em cô gái yêu ai yêu ai đợi chờ ai
Singing of you girl, who do you love, who do you miss



Ngọc Bích ca "Tạm biệt chim én" năm 1986 cho hãng đĩa Dihavina.

"Tạm biệt chim én" thuộc vào loại bài hát "ca khúc chính trị." Nhưng theo tác giả thì bài ca bị nghi ngờ có nội dung người Việt vượt biên. Theo số báo Tuổi Trẻ Xuân 1984 thì "Tạm biệt chim én" là một trong những bài ca được quần chúng ưa thích nhất.

Lo mùa đông cho binh sĩ (Taking care of soldiers is everyone's duty) (1946)

Khẩu hiệu -

Lo mùa đông cho binh sĩ là bổn phận của mọi người.

Taking care of soldiers is everyone's duty

nguồn: Cứu Quốc 25 tháng 2 1946, 2.


Mùa Đông Binh Sĩ - A Soldier's Winter
sáng tác: Phan Huỳnh Điểu
Do chị Kiều Miên và anh Nguyễn Hữu Thiết trình bày lần đầu tiên tại nhà hát Đại Chúng Thuận Hóa mùa đông năm 1946

First performed by sister Kiều Miên and brother Nguyễn Hữu Thiết at the Masses Theater Thuận Hóa winter 1946

Mùa đông gió lạnh lùng!
Winter winds are cold!
Gió lạnh lùng!
Cold winds!
Chim thôi bay nhìn mưa gió hãi hùng.
Birds cease your flight, see the frightful wind and rain
Ngoài xa, ngoài biên cương bao chiến binh ôm súng buồn nhớ quê hương.
Far out there, at the border, so many soldiers holding guns sadly miss their homes.
Trời gió, gió chi cho thêm lạnh lùng thân chiến sĩ nơi chiến trường.
It's windy, wind only makes the soldier's colder out at the front.
Mưa đông theo gió rét lạnh, vi vu buồn thổi lá cành.
The winter rains come with bitter cold wind, whistling sadly blowing through the leaves on the trees.
Buồn vương đây đó, chiến binh người ơi!
There's sadness out there, oh you soldiers!

Nào ai đang ấm no thấy chăng ngoài chốn xa,
Come, those of you are doing well, do you see these far off places?
Một đoàn hùng binh trấn biên cương lạnh lùng với xa nhà.
A unit of virile soldiers in battle at the border, cold and far from home.
Nhìn thấy gương xả thân lòng đau xót, thương người chốn xa
See their model of self-sacrifice, pained hearts, pity those who are far away

Miền sơn cước gập ghềnh, gió ào ào.

At the rough foot of the mountain the wind roars.
Muôn quân Nam ngoài mưa gió thét gào.

Thousands of southern soldiers out in the wind and rain is screaming.
Đường đi đầy cheo leo bên núi cao vang tiếng hò giữa mưa đông.

The road out there precarious at the mountainside, work songs in the winter.
Trời rét! Toán quân binh không ngại ngùng cơn gió bão tê tái lòng.

It's freezing! The soldiers don't shy from the tempest that numbs the heart.
Xông pha say khát máu thù,

Rushing forth drunk with a thirst for enemy blood,
Gươm thiêng nguyền giữ giống giòng.

Sacred swords sworn to preserve the race.
Dầm mưa băng gió sá chi mệnh vong.
Soaked in rain icy wind with reckless disregard
Nào ai no ấm nhung, nhớ công người chiến binh.

Whoever is prosperous remember the soldier's service
Mùa đã về đông chốn biên cương lạnh lùng với xa nhà!

The seasons return to winter at the frigid border with its distance from home!
Nhờ gió thôi bớt reo niềm ai oán, thương người chốn xa.

Thanks to the wind's waning plaintive song, we have affection for those in a faraway place

nguồn: "Binh sĩ lạnh lùng," nhạc và lời Phan Huỳnh Điểu (Huế: Tinh Hoa, 1950).

Ngọc Bảo ca cho hãng dĩa Viễn Đông với dàn nhạc Trần Văn Lý độ năm 1950.